Búginginiń balasy aǵzaǵa túk paıdasy joq, kerisinshe aýrý týǵyzatyn jedel daıyndalatyn taǵamdardy (hotdog, gambýrger) tutynýdy jón kóredi. Osyndaı taǵamdardy úzdiksiz tutynýdyń saldarynan oqýshylar arasynda semizdik, júrek, júıke, qanazdyq, qan aınalym júıesiniń buzylýy, tynys alý, as qorytý músheleriniń syrqattanýy, qurt aýrýy beleń alyp keledi. Osy tusta, aıtatyn nárse semizdik aýrýyna shaldyqqan balalar arasynda ózderin qorshaǵan ortadan psıhologıalyq qysym kórip, aqyr-sońynda sýısıdtik jaǵdaılarǵa baryp jatqany jasyryn emes. Qazirgi kezde mektep baǵdarlamasyn ıgerý oqýshylardan oılaý belsendiligin talap etedi. Sondyqtan da, olardyń densaýlyǵy myqty bolýy qajet. Bul úshin bala aǵzasyna paıdaly taǵamdardy tutynýy qajet. Oqýshylardyń úzdiksiz tutynyp júrgen taǵam túrleriniń zardaby jaıynda ǵalymdar «Doshırak» kespesin jıi qoldanǵandar kardıometobolıalyq qaterge, tipti ınsýltqa shaldyǵýy múmkin dep otyr. Sebebi, kespeniń formasyn saqtap qalý úshin temeki ónerkásibi men antıfrız óndirisinde qoldanylatyn propılenglıkol suıyqtyǵy qoldanylady. Al kespeniń dámdeýishindegi tret-býtılgıdrohınon antıoksıdanty parfúmerıada, laktar men shaıyrdy jasap shyǵarýda qoldanylady eken. Budan basqa kespeniń quramynda monosodıým glýtamat (ol aq krıstaldar túrindegi taǵamnyń dámin kúsheıtkishter), natrıı jáne A bısfenoly bar. Zıandy taǵamdardyń kóshin bastap turǵan chıpsy jaıly da biletinimiz az. Kartoptan jasalatyn bul taǵamnyń quramynda boıaǵysh zattar, kómirsýlar, maı qosyndylary kezdesedi. Kartop paıdaly bolǵanymen chıpsy jasaý barysynda túrli ózgeristerge ushyraıdy.Iaǵnı, ol quramyndaǵy paıdaly zattardy joǵaltyp, kersinshe zıandy nárselerdi qosyp alady eken. Máselen, 100 gram chıpsy 510 kkolorıaǵa teń. Bul degenimiz balanyń bir kúndik normasynyń jartysy deýge bolady. Sol sebepten de chıpsy semizdik, zat almasý prosesiniń buzylýy, júrek jáne alergıalyq aýrýlarǵa shaldyqtyrady. Chıpsıdyń quramynan dárýmen men mıneraldy zattardy tabý múmkin emes. 2007 jylǵy naýryzdyń 30-yndaǵy №12 Qaýlyny negizge alǵan elimizdiń sanıtar mamandary gazdalǵan jáne energetıkalyq sýsyndardy, maıǵa qýyrylǵan kartopty, chıpsıdy mektep asqanalarynda satýǵa tyıym salynǵandyǵyn aıtýdan jalyǵar emes. Bul talap qanshalyqty oryndalyp jatyr. Oblystaǵy keıbir mektepterdiń asqanalarynda tipti shujyqpen qosyp, shulyqty da satý úırenshikti ádetke aınalǵandaı. Mundaı masqara jaǵdaı jýyrda ótken oblystyq tutynýshylar quqyn qorǵaý departamentindegi “dóńgelek ústel» barysynda málim boldy. «Áttegen-aıy» atalmysh mekeme asqanalarda bolyp jatqan keleńsizdikterdi tek shaǵym túsken kezde ǵana tekseredi eken. Sondaı-aq, mektepterdegi asqanalarda azyq-túliktiń saqtalýy, as máziri kóńil kóńshiterlik dárejede emes. Árbir oqýshynyń bir kúndik tamaǵyna 161 teńge jumsalyp kelgen bolsa, qazir ystyq tamaq quny ár oqýshyǵa shaqqanda 263 teńge bolyp belgilendi. Al sol 263 teńgege bala ne iship júr? Oqýshy tamaǵynyń talapqa saı ekendigin baqylaýda únemi ustap otyra alamyz ba? Aýrý tek mektep asqanasynan keledi deýden aýlaqpyz. Aýanyń lastanýy, áleýmettik ahýal men psıhologıalyq aýyrtpalyqtar jáne basqa da keleńsiz jaıttar da densaýlyqqa keri áserin tıgizedi. Desek te durys tamaqtanbaýdyń sońy dertpen aıaqtalatynyna eshkim daýlasa almas. – Mektep jasyndaǵy balalar kúnine 4 ret tamaqtanýy kerek. Olar – tańerteńgilik as, túski as, sáskelik as, keshki as. Onyń úsheýin ystyq tamaq túrinde tutyný mindetti. Oqýshylardyń tamaqtaný tártibi oqý aýyrtpalyqtaryna, sportpen shuǵyldanýyna, eńbekke aralasýyna jáne basqa da faktorlarǵa baılanysty. Oqýshynyń qosymsha sabaqtarǵa qatysý ýaqytyna, sport seksıalaryna barýyna jáne ózge de jaıǵdaılarǵa baılanysty ózgerip otyrady. Mundaı jaǵdaıda oqýshylardyń tamaqtaný tártibiniń qatań saqtalynyp, tamaqty bir ýaqytta ishý ádetin qalyptastyrǵan durys. Úzilis arasynda, besindik asqa ıogýrt, jemister, sút ónimderin paıdalaný oqýshy aǵzasyna oń áserin tıgizedi. Mektep jasyndaǵy balalar ósip kele jatqan aǵza bolǵandyqtan, mıkroorganızmderdiń qalypty mólsherde túsýin qajet etedi. Aǵzanyń qalypty ósýi úshin kálsıge baı taǵamdar-sút, irimshik, súzbe, aıran jáne dárýmenge baı sıtrýstyq jemister, qyryqqabat túrlerin, askókti paıdalanǵany jón. Glúkoza jáne ıodqa (teńiz ónimderi, jańǵaq, qurma)baı taǵamdar mıdaǵy qan aınalymdy jaqsartyp, oılaý, zeıin qoıý, este saqtaý qabiletin jaqsartýǵa oń áserin tıgizedi. Balalar taǵamynda memlekettik tizimde bar, quramynda GMÓ, boıaǵyshtar men qospalary joq, barlyq sapa men qaýipsizdik standarttaryna sáıkes bekitilgen azyq-túlikter qoldanylýy tıis. Mektepke deıingi jáne mektep jasyndaǵy balalardyń taǵam rasıonyna barlyq negizi taǵamdyq azyq-túlik toptary — kókónis, jemis pen jıdek, qaraqumyq, arpa, júgeri, suly uny men qońyr kúrish, kebek aralasqan unnan jasalynǵan taǵamdar, nan, et, balyq jáne sút ónimderi, taǵamdyq maılar, as burshaq bolyp sanalady. Tek osylaı bolǵan kúnde ǵana balany barlyq taǵamdyq zattarmen qamtamasyz ete alamyz, – deıdi salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵynyń mamany Laýra Baıqonysova. Al, siz balańyzdyń ne jep júrgenin bilesiz be, ata-ana?
Laýra Saparbekova«Ońtústik Rabat»
