QAZAQ HANDYǴYNYŃ 550 JYLDYǴY AIaSYNDA QAZAQSTANNYŃ AZAMATTYQ «AZAT»  QOZǴALYSYNYŃ 25 JYLDYǴYNA ORAI

 «AZAT» QOZǴALYSY – QAZAQ TÁÝELSİZDİGİNİŃ QARLYǴASHY» ATTY SHARAǴA QATYSQAN QOZǴALYS ARDAGERLERİNİŃ

M Á L İ M D E M E S İ    

HH ǵasyrda qazaq halqy tarıhynda aıryqsha oryn alatyn ulttyq saıası sananyń ujymdasý kórinisi bolǵan eki qubylys bar. Onyń biri: ǵasyrdyń bas kezindegi patshalyq Reseı qoǵamynyń bilimin boılaryna sińirip, ózegin el egemendigi órtegen, ulttyq zıaly qaýym qurǵan «Alash» partıasy; ekinshisi: ǵasyrdyń sońynda qarapaıym buqaranyń azattyqqa degen qulshynysynan týyndaǵan «Azat» qozǵalysy. Bul ekeýiniń de maqsaty – Qazaq Elin azattyqqa jetkizýge zor umtylys bolǵanymen, tarıhı muraty eki basqa edi: «Alash» - azattyq jolyndaǵy qazaq halqynyń elıtalyq saıası tulǵasy bolsa, «Azat» - halyqtyq qozǵalystyń saıası sıpatyna aınalǵan Táýelsizdik jolyndaǵy naqtyly árekettiń úlgisi boldy.

«Alashty»  ulttyń attóbelindeı aldyńǵy qatarly toby qursa, «Azat» qalyń buqaranyń qoldaýymen dúnıege keldi. Alǵashqysy – ulttyq aqyl-oı men kúsh-qaırattyń jumylý kórinisi bolsa, sońǵysy – halyqtyń ult bolyp qalyptasqan jigeriniń kórinisin áıgiledi. Sondyqtan da «Alash» halyq arasynda saıası-aǵartý qyzmeti men memleket qurý ıdeıasyn tý etse, «Azat» Táýelsizdikti júzege asyrý muratyna qol jetkizýge tikeleı aralasty.

2015 jyly 30 maýsymda Qazaq azattyǵynyń jańa tarıhynan oıyp oryn alatyn Qazaqstannyń Azamattyq «AZAT» qozǵalysynyń qurylǵanyna 25 jyl toldy. Bul qozǵalys – qazaq halqynyń alashordalyq saıası qozǵalysynan keıingi búkilhalyqtyq sıpat alǵan HH ǵasyrdaǵy saıası belsenimniń aıqyn kórinisi edi. Ǵasyr sońyndaǵy Ulttyń saıası Azattyqqa degen suranysyn tanytqan uıym edi. «Azat» qozǵalysy bılik úshin emes, eń áýeli Azattyq úshin kúresti. «Azat» qozǵalysy – «qazaq halqyna Táýelsizdik aspannan tústi» degen qaǵıdany joqqa shyǵaratyn birden-bir tarıhı dáıek.

Alash azattyǵy jolynda qurylǵan «Azat» qozǵalysynyń qanshalyqty tarıhı quny bar desek, ol bylaısha sıpattalady:

1. Qozǵalys HH ǵasyr basyndaǵy «Alash» uıymynyń ǵasyr sońyndaǵy sabaqtas sıpaty boldy, qazaq halqynyń AZATTYǴYN ǵana emes, Qazaqstanda ulttyq memleket qurý qajettigin de taısalmastan kún tártibine qoıǵan jáne sol joldaǵy búkilqazaqstandyq birden-bir saıası uıym túrinde qalyptasty;
2. «Azat» qozǵalysynyń halyqtyq sıpatyn osy uıymnyń negizi bolyp qalanǵan óńirlik uıymdar: mańǵystaýlyq «Parasat» uıymy, shymkenttik «Betburys», «Alash» partıasynyń Oral oblystyq bólimi, aqtóbelik «Jem» antıadrolyq toby men «Aldaspan» qoǵamdyq-saıası birlestigi, aqmolalyq «Til jáne Mádenıet» uıymy, jezqazǵandyq – «Ulytaý» qozǵalysy, Shalqar aýdandyq «Jumysshylar qozǵalysy», Aral aýdandyq «Tamshy» t.b. kórsetti;
3. «Azat» qozǵalysy Qazaqstannyń táýelsizdigine alǵyshart jasaǵan jáne el táýelsizdigine qarsy kelgen kúshterdi (Jańaózen-1989, Oral-1991, GKCHP-1991, t.b.) aýyzdyqtaýǵa kúsh salǵan qoǵamdyq-saıası faktorǵa aınaldy; el egemendigi jarıalanbas buryn Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýdy kún tártibine qoıyp, buqarany jumyldyrý arqyly keńestik Qazaqstan basshylyǵynyń naqty sheshim qabyldaýyna túrtki boldy; bul sheshimniń Sovet odaǵy bıliginiń sheshimin táýelsizdik alyp úlgermegen Qazaqstan basshylyǵynyń qolymen qabyldanýy – jahandyq aýqymdaǵy uly tarıhı qubylys ári presedent; Táýelsizdik qarsańynda qazaqtildi mektep pen bala-baqsha ashý, basshylyqta ulttyq kadrlardy kóbeıtý, sheteldegi qazaq jurtshylyǵyn elge qaıtarý, shynaıy demokratıalyq saılaý júıesin jasaý, onomastıka máseleleri t.b. sekildi jas memleketti qalyptastyrý faktorlaryn jasaqtaýǵa tikeleı qatysty;
4. Qozǵalys Qazaqstandy Reseıge táýeldi aýmaq mártebesinen shyǵaryp, shynaıy táýelsizdikke laıyqty saıası nysan retinde áıgiledi: 1991 jylǵy Oraldaǵy Qyrkúıek oqıǵasy budan bylaı Qazaqstannyń óz aýmaǵyna ıe bolatyndaı, ony qorǵaıtyndaı jáne onyń azattyǵyn talap etetin halyqtyń atynan «Azat» qozǵalysy áreket etti -  defakto Qazaq eli bar ekenin áıgiledi.
5. Qozǵalys óziniń 25 jyldyq merziminde qarapaıym buqara arasynan ultshyl saıası elıtanyń (S.Aqataı, M. Esenálıev, S.Shapaǵatov, B. Dárimbet t.b.) negizin qalady, ulttyń saıası jáne zıatkerlik áleýetin qalyptastyryp, ulttyq-demokratıalyq tolyqqandy, músheleri men jaqtastary bir mılılon elektoratty qamtyp yqpaldy uıymǵa aınalyp úlgerdi.
6. «Azat» - Qazaqstanda demokratıalyq úrdisterdiń týyn alǵash kóterdi,  tuńǵysh demokratıa bastaýynda turdy jáne óz áleýetine saı ulttyq demokratıany is júzine asyra bildi: birneshe Joǵarǵy Keńes depýtaty men jergilikti ókildik bılikke  ondaǵan depýtattar men ákimderin shynaıy saılaý arqyly taǵaıyndady.
7. «Azat» qozǵalysy Táýelsiz Qazaqstan rámizderiniń negizin qalady: búgingi memlekettik Týdyń kógildir boıaýy - «Azat» qozǵalysynyń jalaýyna tán tús bolatyn; búgingi memlekettik Ánuran («Meniń Qazaqstanym») Semeı polıgonyn jabý kezinde de, Oral oqıǵasynda da, Qozǵalystyń barlyq sharalarynda saltanatpen shyrqalǵan bolatyn; Astanany Aqmolaǵa kóshirý máselesi de – Oral oqıǵasyna qatysty separatızm qaterinen azattyqtar kún tártibine qoıǵan máseleniń ózektisi bolatyn.
8. «Azat» qozǵalysy – Qazaqstannyń egemen bolýǵa qajetti alǵyshart qalyptastyrýdaǵy uıytqy bolǵan saıası mańyzdy faktordyń biri.

Qoryta kelgende, «Azat» qozǵalysynyń 25 jyldyǵy – Azattyq jolyndaǵy saıası kúrestiń 25 jyldyǵy. «Azat» qozǵalysy – Alash azattyǵynyń qarlyǵashy!

***

«Azat» qozǵalysynyń 25 jyldyǵyna arnalǵan qoǵamdyq sharaǵa qatysýshylar, egemen eldiń azamaty turǵysynan myna jaıtty erekshe atap ótedi. Ókinishtisi sol: «Azat» qozǵalysy qalyptastyrǵan, túzgen ulttyq áleýet pen is-tájirıbe Táýelsiz Qazaqstan paıdasyna jaratylmaı, tipti, qasqana eskerilmeı keledi. Jas urpaq pen qoǵamǵa paıdaly jáne Atazańda kórsetilgen demokratıalyq memleket qurý muraty jolynda paıdaǵa asatyn «Azat» uıymynyń tarıhı hám saıası qundylyǵy múldem zerttelip-zerdelenbeı otyr. Kıeli Táýelsizdiktiń osynaý mereıli kezeńderinde Qozǵalys ardagerleri barlyq deńgeıde qaǵajý kórip, aqıqat shyndyqty zerde men tarıhtan óshirý pıǵyly baıqalýda.

Kóptegen jyldar boıy eldiń egemendigi úshin qymbat ýaqytyn sarp etip, tipti, Ulttyq Uly murat jolyna bar ǵumyryn arnaǵan júzdegen tulǵalardyń esimderi el tarıhynan syzyp tastaldy. Búginde Alashorda qaıratkerleri men «Azattyq» tulǵalardy qoǵamda nasıhattaý, ıgi isterin jas urpaqqa ónege etý joqqa tán. «Azattyń» joǵaryda atalǵan tarıhı mańyzy  umyttyrylyp, Qozǵalystyń aty jalǵan uıymdarǵa telinýmen mansuq etilýde. «Azat» qozǵalysynyń ultjandy músheleri - bir sáttik naýqanǵa nemese oqıǵaǵa qatysýshy emes, álbette, eldiń azattyǵy men tutastyǵyna, beıbitshiligine janqıarlyq etken, búgingi jarqyn ómirdiń bastaýyn qalaǵan, osy jolǵa ómirlerin arnaǵan Alash qaıratkerleriniń izbasarlary bolyp tabylady.

«Azat» qozǵalysynyń ardagerleri Qozǵalys qujattarynda kórsetilgen qazaq ultyn damytýǵa baǵyttalǵan izgi murattarǵa qol jetpegenine ókinishpen nazar aýdarady. Sońǵy 25 jylda qazaq tiliniń, ulttyq rýhanıat pen áleýmettik ahýaldyń Táýelsiz elge tán sıpatta júzege aspaı otyrǵanyn ashynyspen atap ótedi. Eldegi qalyptasqan jabaıy da bezbúırek kapıtalızm men ásire áleýmettik teńsizdik Azattyq ıdeıasyn tárk etetin syńaıy bar.

«Azat» qozǵalysy maqsat etken eldegi orta taptyń damýy, Ulttyq resýrstyń ádil bólinýine negizdelgen naryqtyq ekonomıka men ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen demokratıanyń qalyptasýy qolǵa alynbaı keledi. Biz, bulardyń ornyn eldi apattyq jaǵdaıǵa dýshar eter sybaılas jemqorlyq  júıeniń, paraqorlyq pen masyldyq sananyń basqanyn narazylyqpen málimdeımiz.

Búgingi Qazaqstan bıligin eldegi qalyptasqan quqyqtyq ádiletsizdikti, ásire teńsizdikti, qısynsyz sıpattaǵy beıulttyq jáne solqyldaq áleýmettik saıasatty tez arada joıyp, memlekettik Uly murattar men Ulttyq qundylyqtarǵa basymdyq berýge shaqyramyz. Qajet bolsa, ózekti máselege tikeleı aralasýdy azamattyq paryzymyz sanaımyz.

«Azat» qozǵalysynyń ardagerleri.

Astana.

12.06.2015.