Quran qıssalary álemderdiń Jaratýshysy Alla Taǵalanyń quldaryna baıan etken oqıǵalar bolǵandyqtan, ol qıssalardyń árqaısy adamzatqa úlgi bolarlyq kóptegen ónege men ǵıbrattarǵa toly. Bul týraly «Qamshy» portaly «Mýftıat» saıtyna silteme jasaı otyryp habarlaıdy. Quranda Alla elshisine:«Qıssalardy baıanda, múmkin olar oılanatyn shyǵar»[1]. – delingen. Basqa bir aıatta: «Saǵan elshilerdiń habarlaryn kóńilińdi ornyqtyrý úshin baıan etemiz. Osydan saǵan aqıqat jáne múminder úshin bir nasıhat pen ǵıbrat bar»[2],-dep aıtylady.
Osyndaı ǵıbrat pen tárbıelik maǵynaǵa toly ǵajap qıssalardyń biri Ibrahım Paıǵambardyń basynan ótken qurbandyq oqıǵasy.
Ibrahım Paıǵambar kóp ýaqyt Allaǵa jalbarynyp, salıhaly urpaq tileıdi. Alla Taǵala tilegin qabyl etip, ony qartaıǵan shaǵynda Ismaıl atty ulmen qýantady. Bala erjetken kezde Ibrahım paıǵambar túsinde óz ulyn qurbandyqqa shalyp jatqandyǵyn kóredi. Paıǵambarlardyń túsi ýahı bolyp tabylǵandyqtan ne de bolsa bul buıryqty oryndaýǵa bel baılaıdy. Balasyna túsin habar bergen ýaqytta ulyda esh oılanbastan «Áketaıym, ózińizge buıyrylǵan isti oryndańyz»,- deıdi. Ibrahım ulyn ekpetinen jatqyzyp, qolyna ótkir pyshaqty alyp, ulynyń moınyna qoıyp, tartyp qalyp edi, biraq pyshaq ótpeıdi. Ekinshi márte pyshaqty qatty basyp turyp taǵy qaıtalap tartyp kórip edi, bul joly da pyshaq ótpeıdi. Sol ýaqytta kókten «Ia, Ibrahım! Rasynda, túsińdi shyndyqqa shyǵardyń. Shyn máninde, ıgilik isteýshilerdi osylaı synaımyz»,-degen daýys estiledi. Ári ulynyń ornyna qurbandyqqa úlken bir qoshqar túsiriledi.
Bul oqıǵa Qurannyń «Saffat» súresinde bylaı dep baıandalady:
«(Ibrahım): «Rabbym maǵan salıhaly bir ul ber!»,- dedi. Ony óte bıazy bir ulmen qýanttyq. (Uly) ózimen birge júrýge jetken kezde: «Balaqaıym! Seni túsimde baýyzdaǵnymdy kóremin, nazar aýdar, qalaı qaraısyń?» - dedi». (Sonda Ismaıl)«Ia, áketaıym! Ózińe ne ámir etilse, sony orynda. Alla qalasa meni sabyrlylardan tabasyń»,-dedi. Sóıtip, ol ekeýi de boıusynǵan kezde (ákesi) ony mańdaıymen jatqyzdy. Biz oǵan «Ia, Ibrahım! Rasynda, túsińdi shyndyqqa shyǵardyń. Shyn máninde, ıgilik isteýshilerdi osylaı synaımyz», - dep daýystadyq. Rasynda, bul bir ashyq synaý edi. Ony iri bir qurbandyqpen aýystyrdyq»
Bul tańǵajaıyp oqıǵada bizderdiń ómirimizge qajetti kóptegen ómirlik ǵıbrattar bar. Endi sol ǵıbrattarǵa qysqasha toqtala keteık:
Birinshi:Alladan bala tilegende onyń salıhaly bolýyn da qosa suraý:
Ibrahım (a.s.)-nyń duǵasyna nazar aýdarar bolsaq: «Rabbym, maǵan salıhaly bir bala ber!»,-dep tilegen. Demek, Alladan bala tilegen kezde onyń salıhaly bolýynda qosa tilegen abzal. Óıtkeni salıhaly urpaq ata anasyna bul dúnıede paıda keltirýmen qatar, dúnıeden ótkennen keıin de tıgizer paıdazy zor. Ol jaıynda Áz Paıǵambarymyz Muhammed (s.a.ý.)-nyń hadısinde:«Adam dúnıeden ótkende onyń úsh amalynan basqasynyń bári toqtap qalady. Olar: úzilmeıtin sadaqa, basqalarǵa paıdasy tıetin bilim jáne salıhaly urpaqtyń oǵan arnap jasaıtyn duǵasy» [3],-delinedi.
Quranda Zakarıa (a.s.) Paıǵambardyńda: ««Rabbym! Maǵan qasyńnan ıgi urpaq ber. Sheksiz Sen duǵany estýshisiń» [4],- degen túrde duǵa etkendigi aıtylǵan. Qazaq halqynda da osyǵan uqsas «Ia Alla bala ber, bala berseń sana ber»,- dep tilek tilep jatady. Sol úshinde bala tilegende onyń ımandy, salıhaly, ıgi urpaq bolýyn da suraǵan abzal.
Ekinshi:Áke men bala arasyndaǵy jumsaqtyq qarym-qatynas:
Bul oqıǵa otbasy músheleriniń ózara qandaı jyly qarym-qatynasta bolý kerektigin úıretedi. Ibrahım (a.s.) kórgen túsin bala jetkizgen ýaqytta: «Balaqaıym! Seni túsimde baýyzdaǵanymdy kóremin, nazar aýdar, qalaı qaraısyń?» - deıdi. Balasy da oǵan jaýap bergen ýaqytta: «Ia, áketaıym! Ózińe ne ámir etilse, sony orynda. Alla qalasa meni sabyrlylardan tabasyń»,-dep aıtady. Demek, Ibrahım balasyn erkeletken túrde «Ia balaqaıym» (Ia, býnaııa) dep ataǵan bolsa, balasy da ákesin «áketaıym» (abatı) degen ataýmen ataıdy.
Úshinshi:Balamen aqyldasýdyń artyqshylyǵy;
Ibrahım Paıǵambar kórgen túsi jaıly ulynyń pikirin surap: «Balaqaıym! Seni túsimde baýyzdaǵanymdy kóremin, nazar aýdar, qalaı qaraısyń?» -deıdi. Endeshe otbasynda keı máselelerdi balamen de aqyldasyp otyrǵan durys. Bálkı istiń sońǵy sheshimin úlken kisiler qabyldaýy múmkin. Biraq balamen aqylydasý arqyly onyń oı sanasynyń órbýine, ózindik oıyn aıta alýǵa, sheshim qabyldaý, pikir aıtý syńdy izgi qasıetterge tárbıeleımiz.
Tórtinshi: Alla ámirine baǵyný:
Ibrahım (a.s) túsinde balasyn baýyzdap jatqandyǵyn kórgenin jetkizip, onyń bul jaıly ne oılaıtynyn suraǵanda, balasy:«Ia, áketaıym! Ózińe ne ámir etilse, sony orynda», -dep jaýap beredi. Demek áke de bala da Alla ámirine baǵyný kerektigin, onda mindetti túrde ıgilik pen danalyq bar ekendigin túsinýde. Budan túsinetinimizdeı adam balasy Alla Taǵalanyń buıyrǵan kez-kelgen buıryǵyn shamasy kelgenshe oryndaýǵa tyrysyp, oǵan beı jaı qaraýdan saqtanýy kerek.
Besinshi: «Alla qalasa» (Insha Alla) sóziniń artyqshylyǵy:
Ismaıl ákesine «Ózińe ne ámir etilse, sony orynda Alla qalasa meni sabyrlylardan tabasyń»,-dep aıtady Dinimizdiń úıretetin kórkem ádepteriniń biri musylman adam bolashaqta isteýge josparlaǵan álde bir isti aıtarda «Alla qalasa» degen sózdi aıtýy qajet. Sebebi árbir is Allanyń qalaýymen ǵana júzege asady. Quran aıattarynda bylaı delingen:
«Esh nárseni: «Osyny erteń isteımin» dep aıtpa. Biraq: «Alla qalasa (jasaımyn) de»[5]. Basqa bir aıatta bolsa: «Senderdiń qalaýlaryń Álemderdiń Rabbysy Alla qalamaıynsha júrmeıdi»[6],-dep aıtylady.
Altynshy: Synaq kelgende sabyr etý;
Ismaıl (a.s.) Alla ámirine baǵynǵan kúıde ákesine «meni sabyrlylardan tabasyń», -deıdi. Basyna túsken synaqty musylman adam sabyrlyqpen qarsy ala bilýi kerek.
Jetinshi: Paıǵambarlardyń kórgen tústeri aqıqat;
Tús ártúrli bolady. Ol «ıláhı» ıaǵnı jaqsy tús bolýy múmkin. Bundaı tús kórgen adam Alla Taǵalaǵa maqtaý aıtýy tıis. Ekinshi «shaıtanı» jaman tús bolady. Jaman tús kórgen adam tóseginen turǵanda sol jaǵyna úsh márte túkirip, Alla Taǵalaǵa jalbarynyp tústiń jamanshylyǵynan saqtaýyn suraıdy. Ári bundaı jaman tús kórgendigin eshkimge tis jarmaǵany durys. Úshinshi adamnyń kúndizgi oı ne is-áreketinen týyndaıtyn túster. Bundaı túster ádette maǵynasy bolady. Al, Alla Taǵala tarapynan jiberilgen Paıǵambarlar bolsa tek ıláhı, aqıqaqat tústerdi ǵana kóredi. Joǵarydaǵy oqıǵada Áke men bala Allaǵa boı usynǵan kúıde buıyrylǵan isti atqarmaq bolǵandarynda, pyshaq ótpeı: «Ia, Ibrahım! Rasynda, túsińdi shyndyqqa shyǵardyń», dep daýystalady. Sol úshinde Ibn Abbas atty sahabanyń jetkizgen rıýaıatynda «Paıǵambarlardyń tústeri - ýahı»,-dep aıtylǵan.
Segizinshi: Alla súıgen quldaryna synaq beredi;
Aıattyń kelesiń jalǵasynda: «Shyn máninde, ıgilik isteýshilerdi osylaı synaımyz», - dep daýystadyq. Rasynda, bul bir ashyq synaý edi»,-delinedi. Demek, Altynda otqa salyp tazalaıtynyndaı Alla Taǵala da súıgen quldaryn bul dúnıde ártúrli synaqtarmen synaýy múmkin. Quranda:
«Adamdar: «Sendik» deýmen synalmaı tastalyp qoıamyz dep oılaı ma? Shyn mininde olardan burynǵylardy da synaǵan edik. Sondaı-aq Alla, álbette shynshyldardy da biledi, ári ótirikshilerdi de biledi»[7].
Toǵyzynshy: Synaqqa sabyr ete bilgen quldaryna Alla Taǵala mindetti túrde artynan jeńildik beredi;
Ibrahımge qartaıǵanda kórgen ulyn qurbandyqqa shalý árıne úlken synaq edi. Biraq artynan jeńildik berilip, bunyń bir ashyq synaq ekendigi aıtylyp: «Ony iri bir qurbandyqpen aýystyrdyq», -delinedi. Árıne synaqtyń eńi aýyryn kóretin paıǵambarlar. Odan soń árkimniń ıman dárejesine qaraı ártúrli sebeppen synaq berilýi múmkin. Halyq danalyǵynda «Sabyr túbi – sary altyn»,- demekshi sol synaqqa sabyrlyq tanytqan pendege sońynan mindetti túrde jeńildik berileri sózsiz. Ol týrasynda Quranda:«Kim Taqýalyq qylsa, oǵan shyǵar jol kórsetiledi»[8], - delingen. Tún bastqanda aldymen qas qaraıyp, qarańǵy batyp, ol qarańyǵylyq qoıýlanǵan saıyn tańnyń jaryǵy jaqyndaıtyndyǵy sıaqty, basqa túsken synaqta aýyrlaǵan saıyn onyń jeńildigi de jaqyndaı túsedi. Sol úshinde Alla Taǵala Qasıetti Quranda: «Alla, aýyrtpashylyqtan keıin jeńildik beredi»[9],-dep aıtqan.
Dýman Nádiruly
