AQSH dollary – álemdegi eń kóp suranysqa ıe valúta. Onyń keń taralǵandyǵy sonshalyq, kez kelgen adam bir kórgennen-aq jazbaı tanıdy. Al onyń tarıhy, álemdik naryqtaǵy yqpaly týraly kóbimiz bile bermeımiz.
Mysaly, AQSH dollary banknotasynyń kólemi onyń nomınalyna baılanysty ózgermeıdi. Kez kelgen nomınaldy daıyndaýǵa ortasha eseppen 5,7 sent jumsalady.
►1. AQSH dollary tek AQSH-ta ǵana ulttyq valúta emes.
AQSH-tyń ulttyq valútasy Salvador, Shyǵys Tımor, Ekvador, Zımbabve jáne Marshall araldary syndy elderde de resmı qoldanylatyn aqsha birligi. Sonymen qatar, Gýam, Palaý jáne Pýerto-Rıko elderi de AQSH aqsha birligin óziniń ulttyq valútasy etip alý úshin kelissózder júrgizip jatyr.
Álemniń barlyq derlik eliniń naryǵynda AQSH dollary qoldanylady. Degenmen ózge elder ony amalsyzdan óz naryǵyna engizip otyr.
Sebebi AQSH dollary damyǵan elderde halyqaralyq valúta dep qabyldanǵan. AQSH valútasyn resmı moıyndaǵysy kelmegender de ekonomıkalyq naryqtyń áserinen dollarmen saýdalasýǵa májbúr.
►2. «Baks» jargon sózi qaıdan shyqqan?
Aǵylshyn tilinde «buck» sózi «buǵynyń terisi» maǵynasyn beredi. Buǵynyń terisi Amerıkanyń baıyrǵy turǵyndary úndisterdiń eń basty saýda birligi bolǵan.
Olar terini aıyrbastaý arqyly saýda jasaǵan. Ózge derekterde bucks sózin kóne grek mıfologıasyndaǵy sharap daıyndaý qudaıy Bahýstyń atynan shyqqany keltiriledi.
►3. Dollardy basyp shyǵarý standarty 1929 jyldan beri ózgermegen.
AQSH dollary nomınaldarynyń dızaıny 1929 jyly bekitilgen. Sol kezde aqshanyń aldyńǵy betinde prezıdent portreti, al artqy jaǵynda tarıhı eskertkishter ornalasýy tıis dep belgilenedi.
Dollar betine áıel portreti tek bir ret qana túsken. Naqtylap ótsek, 1886 jyly basylǵan 1 dollarlyq banknotaǵa Marta Vashıngtonnyń portreti qoıylady.
►4. Eń úlken nomınal – $100 000.
100 000 dollarlyq banknotalar 1969 jylǵa deıin qoldanylǵan. Prezıdent Rıchard Nıkson aqshanyń qunsyzdanýyn boldyrmaý úshin 100 dollarlyqtan úlken somadaǵy aqsha birligin baspaýǵa qaýly shyǵarady.
Al sol jylǵa deıin basyp shyǵarylǵan $100 000 banknotalardy Federaldy qarjy júıesinde aýystyryp alýǵa múmkindik berildi.
►5. «Dollar» sózi nemis tilinen engen. Goland saıahatshylary nemistiń «taler» dep atalǵan valútasyn qoldanatyn bolǵan. Olar ony Shotlandıaǵa jetkizedi.
1567-1571 jyldary Shotlandıa terıtorıasynda negizgi valúta qyzmetin atqarǵan aqsha ataýy «dollar» dep ózgeredi. Qazirgi Nú-Iork qalasyn XVII ǵasyrda otarlaǵan golandtar talerdi naryqqa engizedi.
Al 1794 jyly «dollar» táýelsiz memlekettiń resmı valútasy bolyp bekitiledi. Aqsha ataýyn Tomas Djefferson usynady.
►6. Kún saıyn 35 mıllıon banknota basylyp shyǵarylady.
Jańa basylǵan AQSH dollarynyń nomınaldary kún saıyn shyǵarylady. Nege munsha kóp aqsha shyǵarylady dep oılarsyz?
Sebebi kúndelikti ortasha eseppen sonsha nomınal jaramsyz hálge keledi. Basylatyn 35 mıllıon dana nomınal quny 635 mıllıon AQSH dollaryn quraıdy.
Áıtkenmen de, jaramsyz bolyp qalǵan nomınaldardyń barlyǵy aınalymnan alynyp tastalmaıdy. Sol sebepti aqsha aınalymy úlkeıip, qunsyzdaný úderisi jyldamdaıdy.
►7. Dollar nomınaldary maqta men zyǵyrdan jasalady.
Dollardy basyp shyǵarýda qoldanylatyn qaǵazdyń 25%-yn zyǵyr, 75%-yn maqta quraıdy. Bir banknotanyń salmaǵy — 1 gram.
►8. Eń jıi qoldanylatyn banknota — $1.
Álemdik naryqqa shyqqan barlyq banknotalardyń jartysy 1 dollarlyq nomınaldardan turady. Al 2 dollarlyq banknotalar sońǵy ret 2003 jyly basylyp shyǵaryldy.
2 dollarlyq banknotada AQSH Táýelsizdik deklarasıasynyń avtory, úshinshi prezıdent Tomas Djeffersonnyń portreti beınelengen.
►9. Árbir aqshada «In God We Trust» lozýngy jazylǵan.
«Biz qudaıǵa senemiz» jazýy amerıkalyq valútalarda alǵash ret 1864 jyly basylǵan. Tek 100 jyldan keıin ǵana lozýng banknotalarda mindetti túrde basylýy kerek degen zań qabyldanady.
►10. Dollar janasýǵa óte tózimdi bolyp daıyndalady.
Qazirgi tańda shyǵarylatyn dollar nomınaly 4 myń ret maıysqanǵa deıin jyrtylmaıdy. Sonda da árbir nomınaldyń jaramdylyq merzimi belgilengen.
Mysaly 100 dollarlyq nomınal 5 jylǵa deıin qoldanylady. Al 20 dollarlyǵy 25 aı aınalymda júredi.
Nomınal quny tómendegen saıyn qoldanylý merzimi de azaıady. Sebebi olar kóbirek qoldanylady. Sáıkesinshe jaramsyz hálge tez jetedi.
