Harıjıtter ıslamǵa sengenimen oı-órisi men oılaý qabileti taıaz adamdar edi... Olardyń túsiniginde bilimT men tanymnan góri únemi is-áreket joǵary turatyn.
Harıjılik – ıslamnyń alǵashqy ǵasyrynda saıası maqsatta paıda bolǵan, dinı-saıası taqyryptarda ásire kózqaras, is-áreketterimen tanylǵan top. Bastapqyda haziret Álımen birge júrgen bul top Syffın shaıqasy kezinde Qurannyń tóreligine júginýdi talap etkenderdi qoldaǵan. Biraq shaıqastan keıin berilgen úkimge qarsy shyǵyp, tóreshiler men ony quptaǵandardy kúpirlikpen aıyptaǵan. Áýelgide tolyqtaı saıası maqsatta paıda bolǵan bul top kóp ótpeı ózderiniń áreketterin durys dep kórsetý ári ózderin qoldaıtyndardy jınaý úshin «Úkimdi tek Alla shyǵarady» degen Quran aıatyn urandatyp óz múddelerine paıdalanǵan («Ánǵam» súresi, 57-aıat). Harıjıtter ár kezeńde margınaldy aǵym bolýdan aspaı, shamamen ár ǵasyrda túrli ataý, túrli árekettermen tóbe kórsetip otyrǵan. Búgingi kúni de basqa ataý ıakı keıippen áreket jasaıtyn margınal toptar kóptegen musylman elderde óz qyzmetterin jalǵastyrýda. Bul maqalada harıjılerdiń qalyptasý prosesi men solarǵa tán sana-sezimdik erekshelikter jaıly qysqasha málimet beriledi.
Harıjıliktiń paıda bolýy men qalyptasý prosesi
«Harıjı» – «el-jurttan, dinnen, aqıqattan alystaǵan nemese zańdy halıfaǵa qarsy shyqqan jáne basqarý júıesine baǵynbaı negizgi jurttan bólingenderge» berilgen ataý [1, 132 b.] Tipti bular jaıly keıbir hadısterde «Marıka» ıaǵnı, jebeniń sadaqtan shyqqanyndaı dinnen (tez) shyqqandar delingen*. Bul aǵym ókilderi ózderine «Alla men paıǵambardyń razylyǵy úshin janyn pıda etkender» (Baqara súresi, 207) degen maǵynada «sharı», «shýrat» (janyn pıda etkender) degen sıpatty qoldanýdy durys kórgen. Buǵan qosa, olar «harıjı» ataýyn barynsha mańyzyn joǵarylatyp ózgelerdeı emes, «Kápirlerdiń arasynan ketip, Allaǵa jáne paıǵambaryna hıjret jasaǵandar» (Nısa súresi, 100) degen maǵynada da qoldanǵan [2, 137 b.].
Haziret paıǵambar (s.a.ý.) baqılyq bolǵannan keıin memleketti basqarýshynyń kim bolatyndyǵy, qalaı taǵaıyndalatyndyǵy, mindeti men jaýapkershilikterin atqarmaǵan jaǵdaıda oǵan qandaı shara qoldanatyndyǵy týraly Quran men sahıh hadısterde naqty aıtylmaǵandyqtan, keıbir túıtkildi máseleler týyndady. Alǵashqy halıfa haziret Ábý Bákir (r.a.) men izbasary haziret Omar (r.a.) saıası problemalardy sheshý úshin óz zamanynyń talaptaryn eskerip, ıslam qoǵamynyń yntymaǵy men birligin nyqtap, memleketti kúsheıtetin saıasat ustandy [2, 137 b.] Halıfa haziret Osman (r.a.) kezeńinde keıbir máseleler órshidi. Halıfa on eki jyldyq halıfalyq kezeńniń alǵashqy alty jylynda áýelgiler sekildi eldi ádil basqardy. Alaıda ekinshi alty jylynda keıbir ákimderdiń jibergen qatelikteri halyqtyń narazylyǵyn týdyrdy. Biraq halyq ákimder sebep bolǵan bul keleńsizdikterdi halıfa Osmannan (r.a.) kórdi. Buǵan qosa, saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne mádenı turǵyda jasalǵan ózgerister bılikke narazy halyqtyń sanyn arttyra tústi. Nátıjede ózge din ókilderiniń de aralasýymen Kýfa, Basra jáne Mysyr sekildi aımaqtarda kúsheıgen narazy toptar Mádına qalasyna basa-kóktep kelip, halıfany synǵa aldy, qorqytty, sońynda sheıit etti.
Osy sumdyq oqıǵadan keıin haziret Álı (r.a.) amalsyz halıfalyqqa kelisip, mindetti qolyna alýǵa májbúr boldy ári musylmandardyń birligin saqtaýǵa kúsh saldy. Alǵash qolǵa alǵan mańyzdy isi haziret Osman (r.a.) dáýirinde taǵaıyndalǵan ákimderdi aýystyrý boldy. Alaıda Sham ákimi Muǵaýıa Osmannyń (r.a.) ólimine haziret Álıdi jaýapty dep taýyp, oǵan sert bermeı (bıat), bılikti Hashımı áýletine ustatpaıtynyn aıtty. Osy oqıǵalardyń izin ala haziret Álı úmbettiń yntymaǵy men birligin qalypqa keltirý maqsatynda olardy ózine baǵyndyrý úshin Shamǵa qarsy joryqqa shyqty. Syffın soǵysy osyndaı oqıǵanyń nátıjesinde oryn aldy. Musylmandar arasynda saıası turǵyda bılik álsizdigi osylaı paıda boldy. Harıjılerdiń paıda bolýynda osy daǵdarysty kezeń men bılik álsizdiginiń áseri aıtarlyqtaı.
Harıjıliktiń paıda bolýyna áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası, dinı birneshe faktorlar áser etken. Anyǵynda eshbir dinı-saıası qozǵalys bir ǵana sebeptiń nátıjesinde týmaıdy jáne birden paıda bolmaıdy. Áleýmettik mazmundaǵy aǵymdar tizbektelgen oqıǵalardan keıin, kóptegen sebepterdiń áserimen, uzaq merzim ishinde paıda bolady. Olar osy oraıdy ózderine tıisdi paıdalandy. Harıjıliktiń paıda bolýynda da áleýmettik ózgerister, ásirese ýrbanızasıa úderisiniń yqpal etkeni baıqalady. Harıjıler – bastapqyda bádáýı ıaǵnı, dala halqy bolǵan. Islam dinin qabyldaǵannan keıin birtindep otyryqshyldyqqa kóshe bastaǵan taıpalar arasynan shyqqan. Olardyń edáýir bóligi bul úlken áleýmettik ózgeristi kótere almady. Óıtkeni shóldegi taıpa ómiri men taıpa múddesi birinshi kezekte turǵandyqtan, taıpany negizge alatyn túsinik sheshýshi ról atqardy. Sondyqtan taıpa músheleri qandaı jaǵdaı bolmasyn bir-birine senýi kerek, kómektesýi kerek jáne óz taıpalaryn basqalardan qorǵaýy tıis. Osy sebepti olar ózderine jaqtaspaǵandardy dushpan sanap, tús – aq pen qaradan ǵana turady dep bilip, dos-dushpan túsinigin soǵan qaraı anyqtaǵan. Osy túsinik ýaqyt óte kele tek ózderin ǵana «aqıqatqa jetken top» dep bilýge, ózderimen birge bolmaǵan ózge musylmandardy dushpan (kápir) sanaýǵa, múmkindik týǵan sátte olardy jazalaý kerek degen túsinikke negiz qalaǵany baıqalady. Nátıjede Osmannyń (r.a.) sheıit etilýimen bastaý alǵan saıası oqıǵalar, ásirese Ámaýı-Hashımı (áýletteri) arasyndaǵy teketirester, qoǵamdyq shuǵyl ózgerister, otyryqshylyqtan (ýrbanızasıa) týyndaǵan túıtkildi máseleler, azat etý joryqtarymen (fath) ıslam shekarasynyń keńeıýi, jańa elderdiń ıslam dinin qabyldaýy sekildi birneshe faktorlar «Harıjıtter» degen ataýǵa ıe osyndaı toptyń paıda bolýyna yqpal etti. Harıjıliktiń tarıhy Syffın soǵysy (36/657), tóreshilerge júginý jáne sonyń nátıjesinde haziret Álıdiń ásker tobynyń jikke bólinýimen bastalǵan [3, 131-160 b.] Jámal soǵysynan keıin Kýfaǵa baryp, memleketti sol jerden basqarýdy qolǵa alǵan múminderdiń ámirshisi haziret Álı musylmandardyń saıası birligin turaqtandyrý úshin Sham turǵyndaryn taǵy bir ret ózine boısunýǵa (bıat) shaqyrdy. Biraq olar boısunbaı, nátıjede soǵysýdan basqa shara qalmady. Aınalyp kelgende, Syffın shaıqasynda haziret Álı basqarýyndaǵy Irak áskeri men Sham áskeri betpe-bet kelip, uzaqqa sozylǵan soǵys nátıjesinde haziret Álı basym tústi. Amr ıbn Astyń pikirine qulaq asqan Muǵaýıa óz áskerlerine Quran paraqtaryn naıza ushyna ilip, ıraktyqtardy Quran úkimine júginýge shaqyrýǵa buıryq berdi. Kýfalyqtardyń bir bóligi (keıinnen bular «harıjı» dep atalady) osy saıası oıynǵa aldanyp, haziret Álıdi úkimge toqtaýǵa shaqyrdy. Oqıǵa barysynda keıinnen bul top haziret Álıden bólek ketti. Sóıtti de Álı, Muǵaýıa, Amr ıbn ál-As jáne tóreshige júgingen búkil musylmandardy kúpirlikpen aıyptady. Haziret Álıden bólektengen osy top musylmandar arasynda terrorlyq áreketterge erik berip, óz pikirlerine qosylmaǵandardy aıaýsyz óltire bastady. Harıjıtterdiń bul qylyǵynan qaýiptengen haziret Álı Muǵaýıamen soǵyspaı turyp Harıjı máselesin shuǵyl túrde sheshýdi jón kórdi. Sol úshin Nahrıvan jáne Nýhaıla shaıqastarynda olarǵa oısyrata soqqy berdi. Biraq bul soǵysta aman qalǵan keıbir harıjıtter haziret Álıge qastandyq jasap, sheıit etti (Hıjrı 40 j. 21-Ramazan, mıladı 661 j. 28-qańtar). Harıjıtter bastapqyda kósem retinde tańdap, jolynda jandaryn pıda etýge daıyn halıfalaryn ózderindeı oılap, pikirlerine qosylmaǵany úshin áýeli kápir dep aıyptap, artynan osylaı sheıit etken.
Ámaýıler dáýirinde de harıjıtterdiń kóterilisteri basylmady. Ásirese haziret Hasan halıfalyqty Muǵaýıaǵa tapsyrǵan ýaqytta harıjıtterdiń qarsylyǵy odan saıyn kúsheıip ketti. Olar tek ózderi josparlaǵan kóterilistermen shektelip qalmady. Ámaýılerge qarsy baǵyttalǵan kez-kelgen kóterilisterge kómek berip otyrdy. Dese de ákimderiniń qatań baqylaýǵa alyp, qatań shara qoldaný nátıjesinde bul kóterilisterde aıtarlyqtaı jetistikke qol jetkize almaǵanyn aıtýǵa bolady. Abbasıtter dáýirinde de harıjıtter úshin órken jaıý múmkin bolmady. Keıbir kóterilisterin memleket der kezinde basyp otyrdy. Óz ishinde birneshe topqa bólingen harıjıtter alǵashqy eki ǵasyr ishinde joıylyp tyndy. Alaıda Basraǵa ortalyqtanǵan Ibadıa toby zaman ózgerisi men ýaqyt aǵysyna beıimdep, ásire kózqarastaryn jumsartyńqyrap áli de jalǵasyp keledi. Bul topty qoldaýshylar Soltústik Afrıkada Tahartta Rýstamıler memleketin quryp bir jarym ǵasyrdaı ómir súrgen. Qazirgi tańdaǵy Oman sultandyǵy Ibadıa ortalyǵy bolyp sanalady. Buǵan qosa, Aljırdiń ishki bóliginde, ásirese Berberı taıpalarynda, Zangıbarda Ibadıalyq keń taraǵan. Biraq osy jerde myna máseleni de aıta ketken jón. Islam mázhabtarynyń tarıhı derekkózderinde Ibadıa – harıjıtterdiń jalǵasy retine kórsetiledi. Biraq qazirgi zamanǵy mázhabtar tarıhyn zertteýshiler Ibadıa músheleriniń bul pikirdi quptamaıtynyn, ózderin harıjıtterden bólek sanap, tipti erte dáýirdegi harıjıtterdi jıi synǵa alatyndyqtaryn aıtady [4]. Osy sebepti mázhabtar tarıhy derekterindegi bul kózqarasty qaıta qarastyryp, Ibadıalyqtar ózderin qalaı tanytatyn bolsa, olardy solaı qabyldaý qajettigi baıqalyp otyr.
Harıjıttik sana jáne onyń erekshelikteri
Islam tarıhy derekkózderinde alǵashqy harıjıtterdiń qulshylyqqa berik, zúhd (dúnıeni kózge ilmeıtin), taqýa ári yqylasty, ıdeıa men dinge ásire berilgen, qatań, qyzý qandy, soǵys pen ólimnen tartynbaıtyn, Qurandy jatqa ári kóp oqıtyn, aıattardy ústirt túsinetin, nasstyń (quran men hadıs) tek syrtqy formasyna beriletindigi sekildi erekshelikteri atalady. Árıne bul erekshelikter olardyń sanasynan týyndaýda. Ózderi durys kórgen máseleni bir ǵana durys osy dep qabyldaıtyn, ılanǵan nárselerine soqyrsha jabysatyn harıjıtter ózge musylmandardyń dáleline eshqashan ılikpeıdi. Qansha jerden aqıqattyǵy anyq kórinse de ózderine qarsy pikirdegilerdiń kózqarastarymen kelispeıtin. Bir jaǵy bádáýılik turmystan kelgendikten pikirtalastarda tym qatal, dóreki minezge basatyn. Buǵan qosa, olardyń qulshylyqqa qulaı beriletini, kúnderin orazamen, túnderin namazben ótkizetindigi aıtylady. Atalǵan derekkózderde olardyń bir jaǵynan taqýa, yqylasty ekendigine nazar aýdarylsa, ekinshi jaǵynan olardyń esersoqtyǵy men esalańdyǵy, qataldyǵy, senimine shaqyrýda ózin baıypty ustaı almaıtyndyǵy, óz pikirin kúshpen ózgege qabyldatýǵa tyrysatyndyǵy sekildi ásirelikteri de aıtylady. Harıjıttik sanany túsiný úshin taǵy tereńirek úńilgenimizde, olardyń oılaý órisiniń tar, sol baıaǵy qanyna sińgen bádáýı logıkasymen is-áreket jasaıtynyn kóremiz. Shólde qarabaıyr ómir súrý saltyndaǵy ústirt dúnıetanymy dindarlyǵyna da áser etip, dinniń názik tustaryn túsine almaǵany, osy turǵyda Quran úkimderin biletin, túsinetin mádenıetti adamdar bolmaǵanyn ári Quran týraly maǵlumattarynyń tym ústirt ekeni baıqalady.
Harıjıtter osy taıaz túsinikpen ózge toptardy ǵana synamaıtyn, óz ishterindegi is-áreketterge de dál sol túsinikpen baǵa beretin. Mysaly, Nafı ıbn Ázraq ózimen birge Ámaýılerge qarsy shyqpaǵan Basra harıjıtterin jáne olardyń kósemi Abdýlla ıbn Ibadty kúpirlikpen aıyptaǵan. Ózi sekildi harıjıt bolǵanyna ári búkil ómirin soǵan arnaǵanyna qaramastan Ibn Ibad jetekshileriniń ózin bólekteýine ári kúpirlikpen aıyptaýyna ushyraǵan. Harıjıtterdiń negizgi ereksheligi dinı bilimsizdik pen aıattardy ústirt túsiný boldy. Olardyń Qurandy shala túsinetinin uǵyný turǵysynan haziret Alıdyń Abdýllah ıbn Abbasty olarmen kezdesýge jiberip turyp aıtqan keńesi mańyzdy. Haziret Álı harıjıttermen pikirtalasta Ibn Abbasqa aıattarǵa qaraǵanda anaǵurlym naqty ári túsinikti paıǵambardyń praktıkalyq (fıılı) súnnetinen dálel keltirýin tapsyrdy. Óıtkeni Qurandaǵy aıattardyń sıaǵyna (aıattardyń súre ishindegi maǵynalyq tutastyǵy – aýd.) qaraı ózgeretin túrli maǵynalary bar. Harıjıtter bolsa buny túsinetindeı emes, ózderiniń durys kórgenin dinge ákelip tańatyn qısynmen júrgen jandar edi. Aıtqandaı, Harıjıt kósemderiniń biri Nájda ıbn Amır «Kimde kim kishigirim kúná jasasa nemese ótirik aıtsa, ári osylardy tabandy túrde istese, ol adam múshrik. Al tabandap turyp almaı zına jasasa, urlyq jasasa jáne araq ishken jan (óz jaqtasy bolý shartymen) musylman» degeni derekkózderde aıtylady [5, 64 b.] Derekkózderde kezdesetin osyǵan uqsas basqa da oqıǵalardan harıjıtterdiń dinı úkimderge Quran men súnnetke birtutas kúıde jalpy qarap emes, jalqy túrde ǵana qarap, asyǵystyq tanytqanyn túsinemiz. Bul bolsa bergen úkimderinde olardyń jańylýyna, qaıshylyqqa urynýyna ári kóbine kelispeýshilikter týyndap, jiktelýlerine jol ashqan.
Endi bar jaǵynan harıjıtter «jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyıý» prınsıpin oryndaý barysynda ıslamǵa óreskel qaıshy qylyqtarǵa jol bergen. Islamǵa úndeý degen atpen musylmandardy óltirýge deıin barǵan ásirelik baıqatqan. Olar shynaıy ıman tek ózderi ustanǵandaı bolýy kerek dep bek ılanǵandyqtan, ózge musylmandardy qaıtadan dinge jáne ımanǵa shaqyrý kerek, buǵan boısunbaǵan jaǵdaıda olardy óltirgen jón ekenin alǵa tartyp, múmkindik týa qalǵanda sony is júzinde kórsetken.
Harıjıtterdiń seniminde amal – ımanǵa kirdi. Basqasha aıtqanda, qulshylyqty kem atqarǵan ne kúná jasaǵan adamnyń ımany kem [6, 149 b.]. Osy sebepti olar qulshylyǵyn oryndamaǵan nemese kúná jasaǵan musylmannyń kúpirlikke urynǵanyn, al ıman etip baryp kúpirlikke urynǵan adam táýbe etpegen jaǵdaıda óltirilý kerek dep esepteıdi. Osy sebepti kúnáhar musylmandy óltirý olar úshin dinı mindet. Haziret Osman men haziret Álı sekildi keıbir qurmetti sahabalardy osyndaı túsinikpen óltirgen.
Harıjıtterdiń zorlyq-zombylyqty zańdastyrý joldary
Harıjıtter «ámr bıl-maǵrýf» (jaqsylyqqa úndeý) jáne «jıhad» uǵymdaryna súıenip, ıslamnyń atynan kúsh kórsetý men terrorlyq áreketterdi negizdeýde edi. Negizinde «jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyıý» ustanymy ıslam dininiń árbir musylmanǵa júktegen mindeti. Quranda «Sender (Rabbylaryńnyń qalaýymen) kúlli adamzattyń ıgiligi úshin anyqtalǵan eń qaıyrly úmbetsińder. Árdaıym jaqsylyqqa shaqyryp, jamandyqtan tyıasyńdar, Allaǵa kámil senesińder» delingen (Álı Imran súresi, 110 aıat). Haziret paıǵambar (s.a.ý.) de: «Aralaryńnan kim jamandyqty kórse, ony qolymen túzetsin. Buǵan kúshi jetpese, tilimen túzetsin. Buǵan da kúshi jetpese, júregimen aıyptasyn. Bul ımannyń eń álsizi» degen (Múslım. Iman. 78). Musylmandar osy buıryqtardy negizge alyp, jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyıady. Bul ózi jalpylama mindet ekenine qaramastan, harıjı túsinikten áserlengen keıbireýler osy buıryqty túrlishe oryndaýda.
«Jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyıý» prınsıpin oryndaý barysynda áhlı súnnet ǵulamalary kúsh qoldanýdyń durys emestigine pikir toǵystyrǵan. Aıtalyq, Ábý Hanıfa osy mindetti oryndaý barysynda Islam úmbetin basqaryp otyrǵan, el birligine jaýapty memleket basshysyna qarsy shyǵý, qarýly kúres uıymdastyrý, úmbet birligine osylaı qaýip tóndirýdiń jaqsylyqqa emes, jamandyqqa, búlikke shaqyrý ekenin bildirip, osy ereksheligi sebepti harıjıtterdi qatty synaǵan. Áhlı súnnet ǵulamalarynyń aıtýynsha, qoǵamda jańa ádiletsizdikter, búlik pen tártipsizdiktiń shyǵýyna jol bermeý maqsatynda «májbúrlep istetý mindetin» tek resmı mekemelerge qaldyrý kerek. Jeke tulǵa men úkimettik emes uıym ókilderi bolsa bilim berý, aǵartý jáne eskertý sekildi beıbit joldardy usyný ári jaqsylyqqa orta ázirleýmen shekteledi.
Harıjıtterdiń «jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyıý» mindetin oryndaýyna kelsek, olar bul máselede meılinshe qatal ári meıirimsiz. Olar memleket basshylyǵyna qarsy kóterilisterinde «Úkimdi tek Alla ǵana beredi» (Lá húkma ıllá lıllah) degen maǵynadaǵy aıattarmen urandatsa, jeke tulǵalarǵa qatysty «jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyıý» prınsıpin negizge alady. Haziret Álıge, keıinnen Ámaýılerge, Abbasıtterge qarsy shyqqanda da osy urandardy qoldanǵan. Búkil kóterilisteri men terrorlyq áreketterin osy urandarmen zańdy etip kórsetýge tyrysqan. Bólek kózqarastaǵy keıbir musylmandardy «jaqsylyqqa úndeý» prınsıpiniń talabymen óltirip otyrǵan. Osy mindetti oryndaý barysynda olardyń qanshalyqty ásirelikke urynǵanyn Abdýlla ıbn Habbab ıbn Árat pen aıaǵy aýyr áıelin sheıit etýi oqıǵasynan-aq kórýge bolady. Bir top harıjıt Basra mańynda Abdýlla ıbn Habbab pen kerýenine kezigip qalady. Harıjıtter Abdýlladan kim ekenin suraǵannan keıin onyń kóńilin jaılandyryp, tek suraqtarǵa durys jaýap berýin qalady. Áýeli haziret Ábý Bákir men haziret Omar týraly kózqarasyn surady. Abdýlla olardyń izgi kisiler ekenin aıtty. Haziret Osman týraly suraǵanda, onyń bastapqyda da, sońynda da durystyqtan taımaǵanyn aıtty. Haziret Álı týraly suraǵanda, «Ol Allany senderden artyq tanıdy, senderden artyq dindar, kózqarasy da senderge qaraǵanda anaǵurlym durys» dep jaýap qatty. Bul jaýaptardy unatpaǵan harıjıtter ashýlanyp bylaı dedi: «Sen áýestigińe erip, olardy isterimen emes, tek attarymen ǵana tanıdy ekensiń. Allaǵa ant eteıik, seni aıaýsyz túrde óltiremiz!» Artynsha aıaǵy aýyr áıeli ekeýin birge óltirdi [7, 56 b.]. Harıjıtterdiń bul astamdyǵyn haziret Álı estigende, mán-jaıdy anyqtaý isin Harıs ıbn Múrraǵa tabystady. Harıs ol jerge jeter-jetpes harıjıtter sózge kelmesten ony da óltirip tastady. Osy jáne osyǵan uqsas oqıǵalar harıjıttik sananyń qanshalyqty qaýipti ekenin ári haziret Álıdiń bularmen soǵysýynyń qanshalyqty mańyzdy ári maǵynaly ekenin kórsetýde. Haziret paıǵambardyń (sallallahý alaıhı ýá sállám) tańdaýly sahabasyn óltirip tastaıtyndaı deńgeıde tym shekten shyqqan harıjıttik toptar buny ózderi maqsat tutqan «jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyıý» mindeti úshin jasady. Biraq osy mindetti oryndaý barysynda iri búliktiń otyn tutatqandaryn ańǵarmady. Óıtkeni olar din talabymen musylmandardy óltirýge jol ashty ári osyndaı túsiniktegi adamdarǵa jón siltedi. Qazirgi kúngi yqpaldy radıkaldy toptardyń negizgi kózdegeni momyn musylmandar ekenin nazarǵa alsaq, harıjıttik sana-sezimniń musylmandarǵa kúsh kórsetip, terrorlyq jasaýynyń eshbir kezeńde ózgermesten áli kúnge deıin jalǵasyp kele jatqanyn ókinishpen aıtýǵa bolady.
Qorytyndy
Qazirgi tańda Islam geografıasynyń túrli aımaqtarynda túrli ataýlarmen dinı motıvtegi zorlyq-zombylyq áreketteriniń yqpal etip otyrǵany baıqalýda. Dinı motıvtegi zorlyqshyl áreketterdiń eń basty sebepteriniń biri ıláhı úkimderdiń praktıkalyq ustanymynda anyqtalǵan tujyrym árkelkiligi jáne keıde ıláhı buıryqtardyń túpki maqsatyn buryp, kereǵar mánde jasalatyn tujyrymdar ekeni kúmánsiz. Tujyrymdardyń tek qana bireýin durys dep bilip ári osy pikirlerdi mańaıyndaǵy adamdarǵa kúshpen qabyldatýǵa tyrysý kisini fanattyqqa ıtermeleıdi. Ekinshi bir jaǵynan dinı mátinder óz birtutastyǵy ári bolmys maqsaty nazarǵa alynbastan, jalqy turǵyda ǵana qolǵa alynǵanda, óte-móte jat pıǵyldylar qolymen zorlyq, terror jáne shıelenistiń bir talaby retinde usynylýda. Sondyqtan da dinnen kózdeletin ıgilikke tolyqtaı qol jetkizý úshin áýeli ony durys túsine bilý kerek. Óıtkeni qate túsinilgen din fanatızm, ómirdi qıyndatý sekildi keri nátıjeler týdyryp, ári halyqty qıyndyqqa dýshar etedi, ári jurtty dinnen bezdirip, dinge kesir tıgizedi. Dindi qate túsiný, qıyndatý, dinı fanatızm jáne dinı qysym sekildi din atynan jasalǵan keritartpa áreketterdiń dinge tıgizgen kesiri bóten kúshter tarapynan dinge qarsy jasalǵan áreketterdiń dinge tıgizgen kesirinen de aýyr. Tarıhtan adamdy dinnen alystatýdyń eń tıimdi joly dinı qysym jasaý, al eń sátsiz áreketi dinge qysym jasaý bolǵanyn kóremiz. Qoryta kele mynany aıtýǵa bolady: harıjıttik dúnıetanym ıslam tarıhynyń belgili kezeńinde ǵana tóbe kórsetip, keıinnen joq bolyp ketti deý qıyn. Harıjıttik sanany týdyrǵan faktorlarǵa uqsas jaǵdaılar beleń alǵan qaı ýaqyt pen elde bolsyn, dinı sıpattaǵy zorlyqshyl áreketterdiń oryn alýy bek múmkin. Harıjıttik sanadan bastap, jeke múddelerine qol jetkizý úshin dinı motıvti zorlyqshyl túsinigin qarý retinde qoldanǵan margınal toptarǵa laıyqty eń durys sheshim joly, ol – ıslamnyń ásemdikterin: súıispenshilik, beıbitshilik, baýyrmaldyq pen baqytty qamtamasyz etetin bilim berý jolyna kóńil bólý.
Derekkóz: islam.kz
1. Shahrıstanı, Ábil-Fath Muhammed ıbn Abdýlkarım, ál-Mılál ýán-Nıhál (Ámır Álı Mánha Álı Hasan Faýr), Báırýt. 2008.
2. Býlýt Halıl Ibrahım. Dýnden býgýne sıası-ıtıqaı ıslam mezheplerı tarıhy. Ankara. 2013.
3. Shahrıstanı.
4. Orhan Atesh. Gúnúmız Ýmman Ibadıasy. Ý.Ú.Sosıal bılımler enstıtýsy. Býrsa. 2007
5. Abdýlkahır Baǵdadı. Mázhablar arasyndakı farklar (aýd:E.Rýhı Fyǵlaly). Ankara. 1991. 64 b.
6. Ábý Mýtı Makhýl ıbn Fadl án-Násafı. Kıtabýr-rad ála áhlıl-bıda ýál ahýaıd-dálla. (Saıd Bahchıvan), Konıa 2013.
7. Baǵdadı.
* Bir rıýaıatta Alla elshisi (s.a.ý.) bylaı degen: «Bul kisiniń urpaǵynan jebeniń sadaqtan shyqqanyndaı (marıka) dinnen tez alystap ketetin jandar shyǵady». (Qarańyz: Buharı, Maǵazı. 61; Múslım, Zeket. 144-145).
