Ótken senbi kúni Saýd Arabıasynyń bıligi tanymal ýaǵyzshy sheıh Nımr Bakr ál-Nımrdi jáne Saýd Arabıasyndaǵy azshylyq qaýymdy quraıtyn sheıitterdiń taǵy qyryq alty ókilin jazalaǵannan keıin Iran men Saýd Arabıasynyń qarym-qatynasy kúrt shıelenisip ketti. Olardyń barlyǵyna da terorızm boıynsha aıyp taǵyldy, - dep jazady Bı-bı-sı.
Tegeran Er-Rıadtyń áreketin qatty synǵa aldy, al Irandaǵy saýd elshiligine shabýyl jasaldy. Sodan keıin Saýd Arabıasy Iranmen dıplomatıalyq qarym-qatynasty úzetini týraly málimdedi.
Bul janjal qanshalyqty ýshyǵýy múmkin?
Zıbakalam Mofrad, Tegeran ýnıversıtetindegi saıasattaný profesory:
Iranda birinshi bolyp týǵan reaksıa retinde jınalǵan jurt Saýd Arabıasynyń elshiligine shabýyl jasady. Biraq endi ırandyqtardyń kópshiligi muny aıyptap otyr, óıtkeni barshanyń nazary elshilik ǵımaratyna órt qoıylýyna aýyp, sheıh Nımr Bakr ál-Nımrdyń jazalanǵany eleýsizdeý qaldy. Bolǵan jaǵdaı ókinishti-aq, sebebi bul aımaqtaǵy sheıit-sýnnıt janjalyn shıelenistire túsedi.
Sonymen qatar, Iran ólim jazasy úshin qatal kek alatynyn málimdedi, biraq, meniń oıymsha, bul is júzinde Saýd Arabıasyna qatysty qandaı da bir áskerı is-qımyl bolady degen sóz emes. Osydan eki aıǵa jýyq ýaqyt buryn qajylyq kezinde bolǵan syǵylysta birneshe júzdegen ırandyq qaza tapqanda Irandaǵylardyń kóbi, sonyń ishinde «Islam revolúsıasynyń saqshylary» da muny keshirmeıtinderin, kek alatyndaryn málimdegenin esten shyǵarmaý kerek. Biraq is júzinde eshteńe de bolǵan joq. Bul joly da Irannyń qolynan keletini shamaly dep aıtar edim.
Iran sonymen qatar Saýd Arabıasymen qarym-qatynastyń úzilýinen zardap shegýi múmkin, óıtkeni is júzindegi dıplomatıalyq qarym-qatynas bolmasa, onyń qolynda Er-Rıadqa qysym jasaý tetikteri bolmaıdy. Irannyń basqa arab memleketterimen qarym-qatynasy da onsha turaqty emes, osylaısha onyń áser etý aýqymy shekteýli ári óz pikirin bildirý múmkindikteri tym az.
Halyqqa, qarapaıym ırandyqtarǵa kelsek, Saýd Arabıasy elshiligine shabýyl jasaǵandarǵa ınternette syn aıtyp jatqandardy kóptep kórip otyrmyn. Keıbir táýelsiz gazetter da bul oqys oqıǵany synǵa aldy.
Hanan Razek, Bı-bı-sı Arab qyzmetiniń tilshisi:
Birneshe saıasattanýshymen suhbattasqanymda, olardyń barlyǵy da bul janjaldyń qatty ýshyǵyp ketýi múmkin ekenine alańdaýshylyq bildirdi. Solardyń biri josparda soǵys bolmasa da, ol kezdeısoqta, bir tarap nemese olardyń odaqtastarynyń biri shalys qadam jasasa tutanyp ketýi yqtımal dep aıtty.
Bul janjaldyń ýshyǵýy ǵana emes, onyń búkil aımaqqa jáne eń aldymen Sırıa men Iemenge tıgizetin saldary alańdaýshylyq týǵyzady.
Osy aıda bul eki eldegi jaǵdaı boıynsha beıbit kelissóz ótýge tıis, al endi onyń bolatyn-bolmaıtyny jáne bolǵan jaǵdaıda tabyspen aıaqtalatyny ne basqasha sıpat alatyny túsiniksiz bolyp otyr.
Bolyp jatqan jaǵdaıǵa Saýd Arabıasynda alýan túrli reaksıa týyndady. Eldiń shyǵysyndaǵy azshylyq sheıitterdiń keıbir ókilderi sońǵy eki kúnde aıaq astynan narazylyq sherýlerin ótkizip jatyr.
Al kópshilikti quraıtyn sýnnıtter bıliktiń sheshimin qoldap otyr. Áleýmettik jelilerge, ásirese, Saýd Arabıasynda keńinen paıdalanylatyn Tvıtterge qarasaq, adamdardyń kópshiligi koról otbasyna maqtaý sóz aıtyp, onyń qabyldaǵan sheshimi úshin alǵys aıtyp jatyr.
Olar muny durys ári ýaqtyly qabyldanǵan sheshim dep sanaıdy. Degenmen aımaqta soǵys bastalyp ketýi múmkin dep qaýip ılep otyrǵandar da bar.
Resmı saıasatqa kelsek, ırandyq dıplomattar 5 qańtarǵa deıin Saýd Arabıasynan ketýge tıis. Keshe Er-Rıadtaǵy syrtqy ister mınıstri olarǵa jınalyp ketýge 48 saǵat ýaqyt berdi. Keıbir basqa elder buǵan nıettestik tanytty. Aıtalyq, Bahreın jáne Sýdan Iranmen dıplomatıalyq baılanysty úzetinderi týraly sheshimge kelse, Birikken Arab Ámirlikteri Irandaǵy dıplomatıalyq ókildigin qysqartpaq.
Belgili bolǵandaı, Kýveıt te Irandaǵy óz elshisin keri shaqyryp alatynyn málimdedi.
Krıstıan Koats Ýlrıhsen, Londondaǵy Chatem-haýs Koróldik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri:
Qazirgi teketires buryn 1980-shi jyldarda bolǵan janjal sıaqty qaýipti. Sol kezderde eki eldiń arasyndaǵy dıplomatıalyq qarym-qatynas tuńǵysh ret 1988 jyldan 1991 jylǵa deıin ýaqytsha toqtap qalǵan edi.
Bul jaǵdaı 1979 jylǵy Iran revolúsıasy men segiz jylǵa jalǵasqan 1980 - 1988 jyldardaǵy Iran-Irak soǵysyn qamtyǵan daý-damaıly onjyldyqtan keıin oryn alǵan bolatyn.
Bul soǵys kezinde Saýd Arabıasy men Parsy shyǵanaǵyndaǵy Arab memleketteriniń yntymaqtastyq keńesiniń basqa músheleri Saddam Hýseındi qoldap, ózderiniń kemelerine Iran tarapynan shabýyl jasalǵanynan zardap shekken edi, al 1984 jyly Saýd Arabıasynyń áýe-áskerı kúshteri Saýd Arabıasynyń áýe keńistigin buzdy dep Irannyń joıǵysh ushaǵyn atyp túsirdi.
Saýd Arabıasy men Parsy shyǵanaǵyndaǵy basqa arab elderi Irannyń revolúsıadan keıingi úkimetiniń jáne sheıitterdiń arasynda soǵysqumarlyq kóńil-kúıdiń artýynyń, 1981 jyly Bahreınde uıymdastyrylyp iske aspaı qalǵan tóńkeristiń jáne sodan keıin tórt jyl ótken soń sátsizdikke ushyrasa da Kýveıt ámirine qarsy qastandyq jasalýynyń arasynda baılanys bar dep esepteıdi.
Tap sol kezde 1987 jyldyń mamyrynda Lıvandaǵy «Hezbollanyń» úlgisimen Irannyń qoldaýyna súıenetin dinı negizdegi «Hezbolla ál-Hıdjaz» degen áskerılendirilgen top quryldy. Onyń kózdegen maqsaty Saýd Arabıasy aýmaǵynda áskerı operasıalar júrgizý bolatyn.
«Hezbolla ál-Hıdjaz» Saýd Arabıasy koroliniń otbasyna arnap qoqan-loqqyǵa toly birneshe málimdemeni jarıa etti. 1980-shi jyldardyń aıaǵynda, Iran men Saýd Arabıasynyń arasyndaǵy qatynas kúrt shıelenisken kezde bul top birneshe qantógis shabýyl jasady da.
Qazirgi janjal kezinde osynaý tikeleı maıdandasqan jaǵdaılar bolmasa da, bul shıelenistiń 1980-shi jyldardaǵydaı qaýpi zor. Munyń úsh sebebi bar.
Eń aldymen, bul kóptegen jyldarǵa jalǵasqan, Taıaý Shyǵysty sýnnıtter men sheıitterdiń múddelerine qaraı tereńinen eki jaryp bólgen ári Iran men Parsy shyǵanaǵyndaǵy onyń kórshileriniń arasynda tuńǵıyq senimsizdik ahýalyn týǵyzǵan sektanttyq saıasattyń saldary.
Mundaı shıelenisti ahýalda halyqtyń ustamdy bóliginiń yqpaly qatty álsirep, bılik tizgini aımaqtyq isterde qatań áreket etýdi qoldaýshylardyń qolyna ótti.
Ekinshiden, Parsy shyǵanaǵy memleketteri sońǵy tórt jyl boıy barǵan saıyn tabandy syrtqy saıasat júrgizip keledi. Óıtkeni olar bir jaǵynan Iran kóp jyl boıy aımaqtyq janjaldarǵa aralasyp otyr dep eseptese, ekinshi jaǵynan olarda Barak Obama ákimshiliginiń Taıaý Shyǵysqa qatysty josparlaryna kúmánmen qaraý kúsheıip otyr.
Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdiń kópshiligi úshin Irannan tónip otyrǵan negizgi qater – onyń ıadrolyq baǵdarlamasynda emes, al Tegerannyń «Hezbolla» sıaqty boevıkterge qoldaý kórsetýinde jáne sońǵy kezde Iemende bas kótergen sheıit kóterilisshilerinde jatyr.
Aqyrynda, Saýd Arabıasy men Irannyń arasyndaǵy dıplomatıalyq qatynastyń úzilýi eń bolmaǵanda jýyq arada Iemen men Sırıadaǵy soǵystardy toqtatý boıynsha aımaqtyq talpynysty iske asyrmaı qoıady.
15 jeltoqsanda Iemende bastalǵan osal bitýananyń qazirdiń ózinde kúlli kókke ushty.
BUU egıdasymen ótetin Iemen boıynsha kelissóz 14 qańtarda qaıta bastalýǵa tıis, biraq Saýd Arabıasynyń koalısıasy men Iran basqa bireýdiń qolymen bul qaqtyǵysqa qatysýyn belsendirse, kelissózdiń ótýi ekitalaı.
Qańtardyń sońynda Jenevada bastalýǵa tıis Sırıa boıynsha beıbit kelissóz de osyndaı jaǵdaıǵa ushyraýy múmkin. Janjaldyń eń yqpaldy osy eki syrtqy tarapy otqa maı quıýyn qoımasa, qarsylasýshy taraptarmen uzaq ýaqyt júrgizilgen yjdaǵatty astyrtyn jumys bekershilik bolyp shyǵýy yqtımal.
Derekkóz: serke.org
