كۇنى كەشە، ياعني، 5 مامىردا تۇركيانىڭ پرەمەر-مينيسترى، ادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى احمەت ءداۋىتوعلى انقارادا وتكىزگەن باسپا ءسوز كونفەرەنسياسىندا پارتيادا وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتى بايقاعاندىقتان پارتيا جەتەكشىلىگىنەن كەتەتىنىن، سونداي-اق پارتيانىڭ جاڭا باسشىسىن سايلاۋ ءۇشىن پارتيا قۇرىلتايىنىڭ 22 مامىردا شاقىرىلاتىنىن مالىمدەدى. ءبىراق، وندا جەتەكشىلىككە ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنبايتىنىن دا ايتتى. ءداۋىتوعلى پارتيا جەتەكشىلىگى جانە باسمينيسترلىك قىزمەتىن 2014 جىلى 28 تامىزىنان بەرى اتقارىپ كەلگەن ەدى. بەلگىلى بولعانىنداي، 2014 جىلى 10 تامىز كۇنى وتكىزىلگەن حالىقتىق سايلاۋدا پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان رەجەپ تاييپ ەردوعاننان بوساعان بيلىك باسىنداعى پارتيانىڭ جەتەكشىلىگىنە احمەت ءداۋىتوعلى 2014 جىلى 27 تامىز كۇنى كەزەكتەن تىس وتكەن پارتيا قۇرىلتايىندا سايلانعان ەدى.
ءداۋىتوعلىنىڭ ەكى جىل وتپەي جاتىپ پارتيا جەتەكشىلىگىنەن كەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋىنا ەل باسقارۋداعى ەمەس پارتيا ىشىندەگى قايشىلىقتار سەبەپ بولعان كورىنەدى. تۇركيانىڭ اتا زاڭىندا پرەزيدەنتتىڭ ەشبىر ساياسي پارتيادا بايلانىسى بولماۋى كورسەتىلگەندىكتەن ەردوعان ءوزى نەگىزىن 2001 جىلى قالاعان پارتيا جەتەكشىلىگىنەن ءوز ەركىمەن كەتسە دە، اسەر-ىقپالى جالعاسۋدا. ەكىنشى جاقتان تۇركيا پارلامەنتتىك باسقارۋ فورماسىنداعى ەل بولعاندىقتان بيلىك نەگىزىنەن پرەمەر-مينينستىردىڭ قولىندا. بۇل ءارى ەلدە، ءارى پارتيادا كەيدە ەكى باستىلىق كورىنىستەرىنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولىپ وتىرعان ەدى.
مۇنىڭ وسىلاي بولاتىن ءبىر سەبەبى دە ەردوعاننىڭ 2014 جىلى حالىق سايلاعان تۇڭعىش پرەزيدەنت بولۋى. وعان دەيىن تۇركيادا پرەزيدەنتتەردى پارلامەنت سايلاپ كەلگەن ەدى. سول جىلى اتا زاندا وزگەرىس جاسالىپ پرەزيدەنتتى حالىق سايلايتىن بولدى. مىنە بۇل جاعداي، ەلدى باسقارۋ كۇشى پرەزيدەنتتە مە، الدە باسمينيستردە مە دەگەن تالاس تارتىستارعا سەبەپ بولىپ كەلەدى. ياعني، ماسەلە، نەگىزىنەن ەكى ساياسي قايراتكەردەن گورى، جۇيەدەگى قايشىلىقتاردان تۋىنداۋدا.
جالپى بۇل اتاتۇرىك ۋاقىتىنان بەرى تۇركيانىڭ ەل باسقارۋ جۇيەسىندە اندا-ساندا قىلاڭ بەرىپ كەلە جاتقان ۇزاق جىلدىق ماسەلەسى. اسىرەسە باسمينيسترگە قاراعاندا بيلىك قۇعىعىنىڭ كۇشى ءالسىز پرەزيدەنتتىك ورىنعا حاريزماتيك جانە ادۋىندى ساياساتكەرلەر سايلانعاندا ەلدە ەكى باستىلىقتان تۋىنداعان كەلىسپەستىك پايدا بولاتىن. اتاپ ايتقاندا، پرەزيدەنت اتاتۇرىك پەن باسمينيستر يسمەت ينونيۋ، پرەزيدەنت تۇرعىت ءوزال مەن باسمينيستر سۇلەيمەن دەميرەل اراسىندا وسىنداي قايشىلىقتار بولعان. وسى قايشىلىقتاردى ءار پرەزيدەنت وزىنشە شەشكەن. ماسەلەن تۇركيانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اتاتۇرىك باسمينيستر ءينونىنى 1937 جىلى قىزمەتىنەن شەگىندىرىپ ورىنىنا جەلال باياردى تاعايىندادى. تۇرعىت ءوزال باسمينيستر دەميرەلگە ءسوزىن وتكىزە الماعاننان كەيىن، پرەزيدەنتتىك قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن كەتىپ قايتادان پارلامەنتتىك سايلاۋعا قاتىسىپ باسمينيستىرلىككە قول جەتكىزۋگە شەشىم قابىلداعان. سول شەشىم بويىنشا دايىندىق جاساپ جۇرگەندە 1993 جىلى ءساۋىر ايىندا دۇنيە سالدى.
ەندى پرەزيدەنت ەردوعان بولسا، بۇل پروبلەمانى تۇبەگەيلى شەشۋدى ويلاستىرۋدا. سول ءۇشىن اتا زاڭعا قاجەتتى وزگەرىستەردى جاساپ، ەلدى پارلامەنتتىك جۇيەدەن پرەزيدەنتتىك جۇيەگە كوشىرۋگە كۇش جۇمساۋدا. بۇل ويىن 2014 جىلى باسمينيسترلىكتەن پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە اۋىسقالى بەرى ايتىپ كەلە جاتىر. بۇل تۋرالى ءداۋىتوعلىنا كەزىندە تاپسىرما دا بەرگەن كورىنەدى. ءبىراق ءداۋىتوعلى بۇل تۋرالى شيراق قىيمىلداماعانى جونىندە سىندارعا ۇشىرادى. مۇندا ەردوعاننىڭ بيلىگىن كۇشەيتۋىنە قارسىلىق بىلدىرگەن وپپوزيسياداعى پارتيالاردىڭ دا ءرولى بولعان. وپپوزيسيالىق پارتيالار 1982 جىلى اسكەري توڭكەرىس كەزىندە جاسالعان اتا زاڭداعى دەموكراتيالىق قاق-قۇقىقتارعا قايشى كەي تارماقتاردى وزگەرتۋگە كەلىسىم بەرگەنىمەن ەلدىڭ پارلامەنتتىك جۇيەدەن پرەزيدەنتتىك جۇيەگەن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتەتىن وزگەرىستەرگە قولداۋ كورسەتپەۋدە. ولار مۇنىڭ، ساياسي امبيسياسى كۇشتى ەردوعاندى جەكە دارا بيلەپ توستەۋشىلىككە اپاراتىنىن ايتىپ قارسىلىق بىلدىرۋدە.
تۇركيادا اتا زاڭدا ءارقانداي ءبىر وزگەرىس ەنگىزۋ ءۇشىن 550 ورىندىق ماجىلىستە كەمىندە 367 دەپۋتاتتىڭ قولداۋى قاجەت. ەگەر ودان كەم، ءبىراق 330-دان كوپ دەپۋتات قولداۋ كورسەتەتىن بولسا، وندا ول رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ داۋىسىنا ۇسىنىلادى. ءقازىر بيلىكتەگى ادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ ماجىلىستەگى 317 ورىنى اتا زاڭدىق وزگەرىس ءۇشىن جەتكىلىكتى بولماي وتىر.
بيىل 22 مامىر كۇنى وتەتىن ادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ قۇرىلتايىندا ءداۋىتوعلىنىڭ ورنىنا پارتيا جەتەكشىلىگىنە كىم سايلانباق دەگەن سۇراققا ساياسي ساراپشىلار باسمينيسترلىك قىزمەتىن تاپسىرىپ العاننان كەيىن پرەزيدەنتتىك جۇيەنى ىسكە اسىرۋدى جەدەلدەتۋگە كۇش جۇمساۋعا ىنتالى ساياساتكەر دەپ جاۋاپ قايتارۋدا. سونىمەن ءداۋىتوعلىنىڭ ورنىنا كىم سايلانسا دا، ول تەز ارادا پرەزيدەنتتىك جۇيە تۋرالى جاڭا نەگىزگى زاڭ جوباسىن دايىنداپ پارلامەنتكە ۇسىنباق جانە وزگە پارتيالاردىڭ ءبىراز دەپۋتاتتارىنىڭ جاسىرىن داۋىس كەزىندە قولداۋىن الىپ، تىم بولماعاندا، رەفەرەندۇم پروسەسىن باستاتاتىن 330 داۋىسقا قول جەتكىزۋگە كۇش جۇمساماق. بۇعان قول جەتكىزە الماسا، وندا بيلىكتەگى پارتيانىڭ، ساياسي جاعداي ىنعايلى بولسا، كۇزدىڭ سوڭىنا تامان پارلامەنتتى تارقاتىپ مەزگىلىنەن بۇرىن سايلاۋلار وتكىزىپ پارتيانىڭ پارلامەنتتەگى ورنىن 317-دەن اتا زاڭدا وزگەرىس جاساي الاتىن دەنگەيگە كوتەرۋ مۇمكىنشىلىكتەرىن دە ويلاستىراتىنى ايتىلۋدا.
ءداۋىتوعلى 5 مامىر كۇنى كەزەكتەن تىس قۇرىلتاي وتكىزۋ شەشىمىن جاريا ەتكەن سوزىندە: “20 ايلىق پارتيا جەتەكشىلىگىم كەزىندە، جەڭىلىسكە ۇشىراعان وپپوزيسيالىق پارتيالاردىڭ باسشىلارى ورنىن ساقتاپ وتىرعاندا، ءسىز نەگە الداعى قۇرىلتايدا كانديداتۋراڭىزدى ۇسىنبايسىز دەپ سۇراۋلارىڭىز ورىندى. 2015 جىلعى 1 قاراشاداعى سايلاۋلاردا داۋىستاردىڭ 49،5 پايىزىن الدىق. قازىرگى انكەتالاردا حالىقتىڭ قولداۋىنىڭ 52 پايىزدان كوپ ەكەنى بايقالادى. مەنىڭ بۇل شەشىمىمە ءارقانداي ءبىر ساتسىزدىك نەمەسە وكىنىشتى نارسە سەبەپ بولىپ وتىرعان جوق” دەي كەلىپ وزىنە پارتياداعى ارىپتەستەرىنەن سەنىمسىزدىك بايقاعانىن، وسى ورايدا پرەزيدەنتپەن دە كەزدەسىپ سويلەسكەننەن كەيىن ادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن جەتەكشى اۋىسۋىنىڭ قاجەت ەكەنى تۋرالى شەشىمگە كەلگەنىن، سونداي-اق الداعى قۇرىلتايدا كانديداتۋراسىن ۇسىنبايتىنىن دا ايتتى.
ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت رەجەپ تاييپ ەردوعانمەن دوستىق جانە باۋىرلاستىق بايلانىستارىن اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا جالعاساتىراتىنىڭ ايتا كەلىپ ەشكىمنىڭ پرەزيدەنتكە قارسى وزىنەن ءبىر اۋىز ءسوز ەستىمەيتىنىن، ونىڭ ابىرويىن ءوزىنىڭ ابىرويىنداي ساقتايتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءداۋىتوعلى 22 مامىرداعى پارتيا قۇرىلتايىنا دەيىن باسمينيسترلىك قىزمەتىن جالعاستىرماق.
ءابدىۋاقاپ قارا
ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پروفەسسورى، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى
