ءيا ءاييۋھان ءناس!
(ەي ادامزات بالاسى)
اۋەلدەن مۇسىلمان قازاقتارىم!
جۇزبە ءجۇز كەزدەسپەسەم دە، الەۋمەتتىك جەلىدە بەس جىلدان بەرى بىلەتىن قاراساقال سادىق Sherimbek باۋىرىم ءدىن ليتەراتۋراسىن كوپ جازىپ ءجۇر. وسى ءبىر نازىك تاقىرىپتى دورەكىلەۋ قوزعاسا دا، تالايدىڭ ءدىني تۇسىنىگىنىڭ تىم تاياز ەكەنىن ورتاعا شىعاردى. ونىڭ ءدىني ساركازمدارى بىرەۋدىڭ دىندەگى دۇمشە مۇريتتەرگە دەگەن مازاق كۇلكىسىن تۋعىزسا، بالاعى دا قىسقا، ويى دا قىسقا باۋىرلارىمىزدىڭ اشۋىن كەرنەتىپ، جازعىش جىگىتتىڭ توزاق وتىنا جاناتىنىنا ۇكىم بەرگىزدى. ال، مەنىڭ جانىم اۋىردى. جۇرەگىم جىلادى. نەگە؟ 
سان عاسىرلاردان بەرى بابالارىمىز ۇستانىپ كەلە جاتقان، ىشىندە بولە جارىلىپ، الالانباعان وسىناۋ ءدىنىمىز تۋرالى تىم ساياز بىلەتىنىمىزگە؛ مۇسىلماندىقتى وزىمىزبەن اللانىڭ اراسىنداعى جەكە قاتىناسىمىز رەتىندە ەمەس، باسقالارعا مۇسىلمان بولىپ كورىنۋ ءۇشىن عانا قولداناتىنىمىزعا؛ ءدىندى ەش بىلمەيتىنىمىزگە، ءتىپتى بىلگىمىز كەلمەيتىنىنە... ءدىن ءبىلىمىن قايدان ۇيرەنۋ تۋرالى ويلامايتىنىمىزعا؛ بۇگىنگە دەيىن سانامىزعا سىڭىرىلگەن ءدىني اقيقاتتاردىڭ شىنىمەن دە اقيقات الدە جالعان ەكەنىنە باس اۋىرتپايتىنىمىزعا، يمانىمىزدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ىزدەنبەيتىنىمىزگە، كوڭىلدە تىنىشتىق تاپپاعان سۇراقتاردى جاۋابىن بىلەتىندەرىمىزدەن سۇرامايتىنىمىزعا جانىم اۋىرا قايران قالدىم.
ءبىز ءدىندى قايدان ۇيرەنەمىز؟ – قۇراننان. قۇران كارىمنىڭ پراكتيكالىق كورىنىسى پايعامبارىمىز مۇحاممەد(س.ع.س)دەن جانە كىتابىمىز بايان ەتكەن بارشا پايعامبارلار ومىرىنەن. يسلام ءدىنىنىڭ بارلىق سۇراقتارىنا جاۋاپ تابىلاتىن قۇراننىڭ 2/5 بولىگى قيسسالارمەن تولتىرىلعان. پايعامبارلاردىڭ، سوڭعى پايعامبار كەلگەنگە دەيىنگى قاۋىمداردىڭ تاريحتارىنان بولەك-بولەك وقيعالار اڭگىمەلەيتىن 2000-نان استام اياتتى قيسسا دەيمىز. قيسسا – كەسىپ الىپ تۇسىندىرىلگەن ءومىر بولىكتەرى دەگەن ءسوز، ءتۇبىرى – ميكاس، ارابشا ماعىناسى قايشى. قۇراندا اتالعان قيسسالار تۇگەلدەي جۇزەگە اسقان وقيعالار. ءبىرىنشى، قۇراندا بارلىق پايعامباردىڭ قيسساسى جوق، ەكىنشىدەن، ومىرلەرىنەن دەرەك بەرىلگەن پايعامبارلاردىڭ دا تۇتاس عۇمىرى ايتىلمايدى. سونداي-اق قيسسالار تاريحتى سويلەمەيدى، تاريحتىڭ كوورديناتتارىن، داتاسىن بەرمەيدى. بايانداعان وقيعالارىنان عيبرات الۋدى مىندەتتەيدى. قۇران كوبىندە ءبىر وقيعانىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ەسىمىن بەرمەيدى، كىسى اتتارى مەن جەر اتتارى زىكىر ەتىلمەۋى ءۇشىن سيرەك بەرىلگەن. مىسالى اتى اتالعان پەرعاۋىن، ءابۋ-لاقاپ كىسى اتتارى ەمەس، ءبىراق پەرعاۋىندىق ءالى جالعاسىپ كەلەدى.
پەندە بىردەڭە سەنۋ ءۇشىن كوڭىلىندە كۇمان بولماۋى كەرەك. ءدىن دە سولاي، ءوزىنىڭ اقيقاتتى سويلەۋشى ەكەنىن ينالۋشىلارىنىڭ كۇمانسىز قابىلداۋىن مىندەتتەيدى. كۇمان بولماۋى ءۇشىن بىزگە سەنۋگە مىندەتتەلگەن دۇنيە اقىلعا سىيىمدى، كۇمانسىز، ءبىزدىڭ سانا شەگىمىزدىڭ شەكتەرى اراسىندا بولۋى كەرەك. ماسەلە وسى جەردەن باستالادى. بىزگە ءدىندى تۇسىندىرۋشىلەر ىلعي دا دەرەكسىز، دايەكسىز، قيالعا سىيمايتىن اڭگىمەمەن جەتكىزەدى. ۇركىتىپ، قورقىتادى.
مىسالى قۇران اياتتارىنىڭ 6236(ءبىسمىللا سوزدەرىن قوسقاندا 6348 ايات.) ەكەنىن بىلە تۇرا نەگە 6666 دەيمىز؟ قۇراندا اللاعا 120-عا جۋىق ەسىم، سيپات بەرىلسە دە، 99 دەپ كيەلى سان جاساپ الامىز. جەر بەتىنە جىبەرىلگەن پايعامبارلار سانى دا 124 مىڭ ەكەنى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق، قۇراندا تەك مۇحاممەد(س.ع.س) مەن 24 پايعامبار ەسىمى اتالادى. ادامزات بالاسىنا العاش ادام عالايسالام(الەيھي ءۋا سالام) پايعامبار رەتىندە جىبەرىلگەن. 
ارينە، ءبىز قۇراندى وزىمىزگە بەيىمدەۋگە ءتيىس ەمەسپىز، قۇرانعا بەيىمدەلۋگە مىندەتتىمىز. 
مەن قاپىز-قاري ەمەسپىن. ءبىراق، ءوزىمنىڭ كوكەيىمدەگى بالا كەزدەن كەلە جاتقان سۇراقتارعا بىرنەشە اپتادان بەرى جاۋاپ ىزدەدىم. بۇل جازبانى وقىعان ادامنىڭ مەنىڭ ءدىني كوزقاراسىمدى تەرگەپ، جانناتتى مەكەندەيتىنىمدى نەمەسە توزاقتا شىتىر-شىتىر جاناتىنىمدى تالقىلاماي، ءبىر ءسات ءدىني ۇستانىمى، ءبىلىمى تۋرالى ويلانۋىن وتىنە سۇرايمىن. كوپتەگەن عالىمداردىڭ قۇران تاپسىرلەرىن تىڭدادىم. بۇگىنگە دەيىن دۇرىس دەپ كەلگەن، دۇرىسى قاتە ءتۇسىنىپ كەلگەن، قۇراندا جازىلعان تومەندەگى ۇلكەن تاقىرىپتارعا نازارلارىڭىزدى تارتايىن:

1. ادامزات قايدا جاراتىلدى، قالاي جاراتىلدى؟
ادام بالاسى(ينسان) العاش قالاي جاراتىلدى؟ ادام عالايسسالامنىڭ(ادام اتا) بالالارى بىر-بىرىنە ۇيلەندى مە؟ بۇل سۇراقتارعا ءبىز ويلاندىق پا؟
الەمدەر راببىسى تۇتاس عالامدى التى كۇندە جاراتقانى ساجدە سۇرەسىندە ايتىلادى. ادام بالاسىنىڭ جاراتىلىسى تۋرالى ايتقاندا ءبارىمىزدىڭ اقىلىمىزعا العاش كەلەتىنى ادام مەن ءىبىلىستىڭ اراسىنداعى وقيعا. ءار ءتۇرلى زامانداعى وزگەرگەن ساناعا ساي قۇران تۇرلىشە تاپسىرلەنگەن. ونىڭ سەبەبى قۇراندا سوزدەر مەن تۇسىنىكتەردىڭ كوپ ماعىنالىلىعى تەحنيگى (ءال ۋجۋح)بار. ونىڭ ءبىر مىسالى ءال-جاننات ءسوزى. قۇراندا اتى كەزدەسەتىن ءجاننات ءسوزىنىڭ ءبارى باقي دۇنيەدەگى ءجاننات ماعىناسىن بەرمەيدى. ادام بالاسىنىڭ جاراتىلعان العاشقى مەكەنى كوبىمىزدىڭ جاڭىلىس ءبىلىپ جۇرگەنىمىزدەي مۇسىلماندارعا اقىرەتتە سۇيىنشىلەگەن ءجاننات ەمەس. اراب ءتىلىنىڭ مورفولوگياسىندا جالعاۋ مەن جۇرناق ءسوزدىڭ ءتۇبىرىن دە وزگەرتىپ جىبەرەدى. ءجاننات ءتۇبىرى جانەنە. جاننە – جوعالۋ، بۇركەنۋ، جاسىرىنۋ، كومكەرىلۋ دەگەن ءسوز. ءماجنۇن اقىلى جاسىرىنعان كىسى ماعىناسىندا. اجيننە قالقان، قورعان ماعىناسىندا. جين جاسىرىن تىرشىلىك دەگەن ءسوز. ءجاننات بولسا، ءۇستى گۇلمەن، جاپىراقپەن كومكەرىلىپ، جەرى كورىنبەي تۇرعان باقشا ماعىناسىن بەرەدى. ساجدە سۇرەسىندە جانە فاتىر سۇرەسىندە ادام بالاسىنىڭ توپىراقتان(بالشىقتان ەمەس) جاراتىلعانىن ايتىلادى. ادام بالاسى ادامعا قاجەتتى بارلىق قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىراتىن جەر بەتىنىڭ ءبىر باقشاسىندا جاراتىلعان. 
ادام بالاسى جانناتتان تۇسىرىلگەن دەگەن قاتە تۇسىنىك بار. كەرىسىنشە جانناتتان شىعارىلعان. ادامنىڭ جانناتتان شىعارىلعانىن بايان ەتكەن اياتتاعى «ۋاحاباتا» ەتىستىگى مۇسا پايعامبار قاۋىمىنىڭ ءبىر جەردەن باسقا جەرگە كوشۋىندە دە، نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىندەگىلەردىڭ كەمەدەن تۇسكەنىندە دە قولدانىلادى. 
قۇراندا ادام بالاسىنىڭ العاش جاراتىلعانى تۋرالى ايات ادام اتانى تىلگە تيەك ەتپەيدى. ءدال وسى ماسەلەنى تۇسىندىرگەن نيسا سۇرەسىنىڭ العاشقى اياتى بىزگە دۇرىس تاپسىرلەنبەي كەلەدى. بۇل اياتتىڭ اراب تىلىندەگى ءتۇپنۇسقاسىندا ەشقانداي ەسىم بەرىلمەيدى.
«(1) ءاي ادام بالاسى! سەندەردى ءبىر كىسىدەن (ادام اتادان) جاراتقان جانە ودان ونىڭ جۇبايىن (حاۋا انانى) جاراتىپ، ول ەكەۋىنەن كوپتەگەن ەر، ايەلدى تاراتقان راببىلارىڭنان قورقىڭدار. سول ارقىلى ءوزارا سۇراسقان اللادان جانە تۋىستاردان (بەزۋدەن) ساقتانىڭدار. شاكسىز اللا (ت.) سەندەردى باقىلاۋشى.» 
وسى اياتتاعى ءبىر كىسىدەن ءسوزى ادام اتا تۇسىنىگىنە ساي بۇرمالانىپ كىسى دەپ اۋدارىلعان. ارابشا ماعىنادا ونى جان نەمەسە ءبىر تىرشىلىك كوزى دەپ اۋدارۋ كەرەك. اسىلىندا، «ءاي ادام بالاسى» دەپ ەڭ باستا جاراتىلعاننان قيامەتكە دەيىن ادامزات بالاسىن تۇگەلدەي قامتىپ، قۇلاق سالۋعا شاقىرادى. سودان، «سەندەردى ءبىر جاننان جاراتتىق» دەيدى. جانە «ودان جۇباي جاراتتىق» دەيدى. وسى جولدار «ايەل ەركەكتىڭ قابىرعاسىنان جاراتىلعان» دەگەن ءداستۇرلى قاتە تۇسىنىكتى دە جوققا شىعارادى. ايەل ەركەكتىڭ قانداي دا ءبىر سۇيەگىنەن جاراتىلماعان، ەركەك نەدەن جاراتىلسا ايەل دە سودان جاراتىلعان. قۇران تىنىس بەلگىلەرى جوق ماتىندەر بولعاندىقتان، جالاڭ وقۋدان ءبىز قاتە تۇسىنىكتەرگە يە بولامىز. سونداي-اق ءبىر ەركەك پەن ءبىر ايەل عانا جاراتىلىپ، بارشا ادامنىڭ ولاردىڭ ۇرپاعى ەكەنى تۋرالى دا ماعىنا بۇل اياتتان شىقپايدى. «كوپتەگەن ەر ايەلدى تاراتقان راببىڭنان قورقىڭدار» دەپ، العاش ادام بالاسىنىڭ ءبىر مەزەتتە كوپتەگەن ەركەك پەن كوپتەگەن ايەل جاراتقانىن ايتادى. بۇنى قۇران تاعى ءبىر اياتى دالەلدەي تۇسەدى. حۋجۋرات سۇرەسىنىڭ 13 اياتىندا: 
«(13) ءاي ادام بالاسى! ءشۇباسىز سەندەردى ءبىر ەر، ءبىر ايەلدەن (ادام، حاۋادان) جاراتتىق. سونداي-اق ءبىر-بىرىڭدى تانۋلارىڭ ءۇشىن سەندەردى ۇلتتار، رۋلار قىلدىق. شىنىندا اللانىڭ قاسىندا ەڭ ارداقتىلارىڭ تاقۋالارىڭ. شاكسىز اللا تولىق ءبىلۋشى، ءار نارسەدەن حابار الۋشى.» - دەيدى. 
ياعني، ءبىر ەركەك، ءبىر ايەلدەن جاراتتىق دەيدى. بۇل اياتتا دا ەسىم بەرمەيدى، تەك جىنىس بەرىلەدى. قۇراندى اۋدارۋشى ادام اتا، حاۋا انا تۇسىنىگىنە ساي ولاردى جاقشالاپ، بۇل ماعىناعا سىيعىزعان. اللا وسى اياتتا: ءبىر ايەل، ءبىر ەركەكتەن دەپ جۇپ-جۇپتان، ەر مەن ايەلدىڭ سانىنىڭ تەڭ جاراتىلعانىن ايتادى.
ءزۇمار سۇرەسىنىڭ 6-اياتىندا دا: 
«(6) اللا (ت.) سەندەردى ءبىر كىسىدەن جاراتتى. سوسىن ودان جۇبايىن جاراتتى. تاعى سەندەر ءۇشىن مالداردان سەگىز ءتۇر پايدا قىلدى. جانە سەندەردى انالارىڭنىڭ ىشىندەگى ءۇش قاراڭعىلىقتا ءبىر جاراتىلىستان كەيىن ءبىر جاراتىلىسپەن جاراتتى. مىنە وسى راببىلارىڭ اللا (ت.)، پاتشالىق وعان ءتان. ودان باسقا ەش ءتاڭىر جوق. قايتىپ بۇرىلىپ باراسىڭدار؟»
مۇندا دا كىسىدەن دەپ سول قاتە تۇسىنىكتىڭ سارىنىمەن اۋدارما بەرىلگەن. «ءبىر جاننان، ءبىر تىرشىلىك كوزىنەن جاراتتىق» دەيدى. «سەندەر ءۇشىن جاندى تىرشىلىكتەن سەگىز جۇپ جاراتىلدى» دەيدى كەلەسى سويلەمدە(مال ەمەس جاندى تىرشىلىك).
ءبىزدىڭ دۇرىس تۇسىنىككە يە بولۋىمىز ءۇشىن فاتىر سۇرەسىندەگى مىنا ايات كومەككە كەلەدى:
«(11) اللا (ت.) سەندەردى توپىراقتان سوسىن مانيدەن جاراتىپ، كەيىن سەندەردى جۇپ-جۇپ قىلدى. ەشبىر ۇرعاشى اللانىڭ بىلىمىنەن تىس جۇكتى بولمايدى دا، تۋمايدى. اللانىڭ كىتابىندا جازىلعان ءومىر ۇزارتىلمايدى دا، قىسقارتىلمايدى. ارينە بۇل اللاعا وڭاي.»
وسى اياتتا «اللا سەندەردى توپىراقتان جاراتتى» دەيدى. ساجدە سۇرەسىندەگى قاتە اۋدارماداعىداي بالشىقتان دەمەيدى. جانە، وسى سۇرەدى جۇپ-جۇپ قىلدى دەيدى. ياعني، جۇپتان جاراتتى دەيدى. بۇل العاش جاراتىلعان مەزەتتە جۇپ-جۇپتان كوپ ادام جاراتىلعانىن ناقتىلاي تۇسەدى.
نۇح سۇرەسىنىڭ مىنا اياتىندا، ءبىزدىڭ توپىراقتان جاراتىلعانىمىزدى، جەردە ءوسىپ ونگەنىمىزدى تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى.
«(17) "اللا، سەندەردى جەردەن ءوسىرىپ ءوندىردى."»
ادام بالاسى توپىراقتان جاراتىلدى دەگەن – كىرپىش قالاپ ءۇي سالعانداي، اللا تاعالا ادامدى توپىراقتى بالشىق يلەپ، مۇسىندەپ، دولبارلاپ جاساي سالدى دەگەن ءسوز ەمەس. توپىراق تەكتى ەتىپ جاراتتى دەگەن ءسوز. كيگەن كيىمىمىزگە قولدانعان ماقتا جەردە وسەدى، نەمەسە، حايۋان ءجۇنى جەردە وسەتىن شوپپەن قورەكتەنگەن جانۋار ءجۇنى ەكەنىن، جەگەن ەتىمىز، استىعىمىز، قۇرال – سايمانىمىز، قۇرىلىس ماتەريالدارىمىز تۇگەلدەي توپىراققا تيەسىلى ەكەنىن ويلاساق، سۇراعىمىزعا اقىلعا سيىمدى جاۋاپ الامىز.
اعراف سۇرەسىنىڭ 10-اياتى دا:
«(10) راسىندا سەندەردى جەر جۇزىنە ورنالاستىرىپ وزدەرىڭە وندا كۇن كورىستەر جاسادىق. نەندەي از شۇكىر ەتەسىڭدەر.» - دەي كەلىپ، 
ادام بالاسىنىڭ جەر بەتىندە جاراتىلعانىن ايتادى. وسىدان كەيىنگى 11-اياتتا بارىپ، 
«(11) راسىندا سەندەردى جاراتىپ سونان كەيىن بەينەلەدىك. سونان سوڭ پەرىشتەلەرگە: «ادامعا ساجدە قىلىڭدار!» دەدىك. بارلىعى ساجدە ەتتى. ءبىراق ءىبىلىس ساجدە ەتپەدى دە ساجدە ەتۋشىلەردەن دە بولمادى.»
ادام بالاسىنا پەرىشتەلەردىڭ ساجدە ەتكەنىن، ءىبىلىستىڭ ساجدە ەتپەگەنىن جازادى. وسى ايات، ادام بالاسى جاراتىلعان ءجاننات باقشانىڭ جەر بەتىندە بولعانىن كۇمانسىز دالەلدەي تۇسەدى. سونداي-اق، «سەندەردى جاراتىپ» دەگەن كوپتىك ماعىناسىنداعى ءسوز قولدانىلىپ تۇر، ول دا ءبىر مەزەتتە كوپ ادامنىڭ جاراتىلعانىنا دالەل.
ءالي يمران سۇرەسىنىڭ 33-اياتى بولسا، 
«(33) نەگىزىنەن اللا (ت.) ادام مەن نۇح (ع.س.) تى جانە ىبىرايىم (ع.س.) مەن عىمراننىڭ جۇراعاتىن الەمدەرگە ارداقتى قىلدى.»
اللا تاعالانىڭ ادام عالايسالامدى، نۇح عالايسالامدى، ىبىرايىم عالايسالام مەن يمران عالايسالامدى دا ءوز قاۋىمىنان پايعامبار ەتىپ تاڭداپ، الەمگە ارداقتى قىلعانىن ايتادى. ءبىر ادام پايعامبار رەتىندە تاڭدالۋى ءۇشىن مىندەتتى تۇردە كوپ ادام، قاۋىم كەرەك. ادام پايعامبار دا پايعامبار بولىپ تاڭدالۋى ءۇشىن، دەمەك ول سانى كوپ ادام اراسىنان تاڭدالعان.
جوعارىداعى اياتتاردىڭ ءبارى ادام بالاسىنىڭ جەردە جاراتىلعانىن، ءبىر مەزەتتە ەر-ايەلىنىڭ سانى بىردەي كوپ بولىپ جاراتىلعانىن تۇسىندىرەدى. بۇل دالەلدى العاش بولىپ كەلتىرگەن يمام ءال-ماتۋريدي ەكەنى ايتىلادى.
ينسان سۇرەسىنىڭ العاشقى
«(1)ادامزات ەسكە الارلىق ءبىر نارسە بولعانعا دەيىن داۋىردەن ءبىرتالاي مەرزىم وتپەدى مە؟» اياتى بولسا، ادام بالاسىنىڭ جەر جاراتىلا سالىپ، بىردەن جاراتىلماعانىن ايتادى، ياعني ەۆوليۋسيانى تۇسىندىرەدى. وسى سۇرەدەن كەيىن بارىپ، ادامنىڭ نەدەن جاراتىلعانىن ايتادى. جەر جاراتىلىسىنان كەيىن كوپتەگەن ۋاقىتتان سوڭ بارىپ، ادام جاراتىلعانىن باياندايدى. بۇل عىلىممەن قابىسادى. 
جوعارىدا كورگەنىمىزدەي، يسلام دىنىندە ءبىر ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن تەك اياتپەن ۇكىم كەسۋگە بولمايدى. ءبىر سۇراققا قۇراننىڭ ىرگەلەس ەمەس سۇرەلەرىنىڭ ءتۇرلى اياتتارىنان جاۋاپ تابىلىپ تۇر. ءدىني تارتىستاردى جاقسى كورەتىن كەيبىر ويى مەن بالاعى قىسقا جانداردىڭ ءبىر اياتقا قانا جابىسىپ الىپ، شەكە تامىرلارى ادىرايىپ شىعا كەلەتىنى بار. جاستارىمىزدىڭ كوبى دە بۇل تۇرعىدان ىزدەنبەيدى. 
ءبىز ءسوز ەتكەن اياتتاردى وقي كەلە، ادام اتانىڭ وزىنەن جاراتىلعان ايەلمەن ۇيلەنبەگەنىن دە كەسىپ ايتۋعا بولادى. ادام اتانىڭ ءوز قابىرعاسىنان جاراتىلعان ايەلمەن ۇيلەنگەنىن قابىل ەتۋ، ونىڭ ءوز بالاسىمەن ۇيلەنگەنىن قابىلداۋ دەگەن ءسوز. بۇل كىتابي مۇقادەسكە دە، ادام اقىلاعىنا دا ساي ەمەس. ونىڭ بالالارى دا ءبىر بىرىمەن ۇيلەنگەن جوق، سەبەبى ول كەزدە كوپ ادام بولدى. ءبىر ەمشەكتەن ءسۇت ەمگەندەردىڭ بىر-بىرىمەن ۇيلەنۋىن كىتابىمىز ارام دەيدى. ءسۇت باۋىر عانا ەمەس، ءبىر انا ەمىزگەن، بىرنەشە انانىڭ بالالارى بولسا دا.

2. نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى توپان سۋدان قالاي قۇتقارىلدى؟ نۇح قاۋىمىن جالماعان توپان سۋ قانداي ەدى؟

قۇراندا ەڭ كوپ اتى اتالعان پايعامباردىڭ ءبىرى نۇح. قۇراننىڭ ءبىر سۇرەسى(71-سۇرە) دە وسى پايعامبار اتىمەن اتالعان. 
قامار سۇرەسىنىڭ 9-10 اياتتارىندا نۇح عالايسسالامنىڭ ءوز قاۋىمىن دىنگە شاقىرۋ جولىندا جابىرلەنىپ، شاراسىزدىعىنىڭ ەڭ سوڭىندا اللادان جاردەم تىلەگەنى باياندالادى. 
«(9) ولاردان بۇرىن نۇح (ع.س.) تىڭ قاۋىمى دا وتىرىك دەگەن. قۇلىمىزدى جاسىنعا شىعارىپ: "جىندى" دەگەن، ءارى جابىرلەنگەن ەدى.
(10) سوندا ول، راببىنا: "كۇدىكسىز مەن جەڭىلدىم، ماعان نۇسرات بەر" دەپ، جالبارىنعان.»
وقيعانىڭ جالعاسى ھۋد سۇرەسىنىڭ 37 اياتىندا:
«(37) كوز الدىمىزدا نۇسقاۋىمىز بويىنشا كەمە جاسا. زالىمدار تۋراسىندا ماعان ايتپا! ويتكەنى، ولار سۋعا باتىرىلادى.»
بۇندا اللانىڭ نۇح پايعامبارعا كەمە جاساۋدى ءامىر ەتكەنى، الايدا، قاۋىمىڭدى، ونداعى اداسۋشىلاردى قۇتقارشى دەپ مۇلدە جالبارىنبا دەگەنى، توپان سۋ جىبەرەتىنى باياندالادى. 
كەلەسى 38-اياتتا، كەمە جاساپ جاتقان نۇح عالايسالامدى قاۋىمنىڭ باسشىلارىنىڭ تالكەك قىلعانى ايتىلادى. نۇح عالايسالام ولارعا "ەگەر ءبىزدى سىقاق قىلساڭدار، ءبىز دە سەندەردى، ءبىزدى سىقاق قىلعاندارىڭداي سىقاق ەتەمىز" دەيدى. مۇنى ءار ءتۇرلى تاپسىرلەيتىندەر بار، ءبىر عالىمدار «توپان سۋدان وسى كەمەمەن قۇتىلام دەيسىڭ بە؟» دەپ مۇشىرىكتەردىڭ پايعامباردى كەلەمەجدەگەنىن ايتسا، ءبىر تاپسىرلەر «بۇل جاقتا تەڭىز جوق قوي، بۇل كەمە قۇرلىقتا نەگە كەرەك؟» دەپ تاڭعالدى دەيدى. سوڭعىسى كوكەيگە قونىمدى. سەبەبى اللانىڭ اپاتىنان پايعامبار عانا حاباردار ەدى. 39-ايات ازاپتاردىڭ كىمگە كەلەتىنىن تۇسپالدايدى. كەلەسى اياتتا:
«(40) اقىر ءامىرىمىز كەلگەن زاماندا، تاندىردان سۋ قاينادى. نۇح (ع.س.) قا: "ول كەمەگە ءار نارسەدەن ءبىر جۇپ جانە بۇرىن ۇكىم ەتىلگەننەن باسقا سەمياڭدى ورنالاستىر. ءارى يمان كەلتىرگەندەردى دە ال" دەدىك. نەگىزىندە ونىمەن بىرگە يمان كەلتىرگەن وتە از عانا ەدى.»
قۇراندا «ءامىرىمىز كەلگەندە» ءسوزى ازابىمىز كەلگەندە ماعىناسىن بەرەدى. 
«(40) ءحاتتا يز̃ءا ءجاا ءامرۋنا ءۋافارات ءتاننۋۋرۋ» ارابشاسىنان دا، «(40) اقىر ءامىرىمىز كەلگەن زاماندا، تاندىردان سۋ قاينادى.» قازاقشاسىنان دا كورگەندەي، تاندىردىڭ تۇتانىپ، بۇقار اتىپ، سۋ قايناعانىن، بۇل كەمەنىڭ جۇرۋگە دايىندىعى ەكەنىن بايقايمىز. وسى جەردەن بۋدىڭ پوتەنسيالدىق ەنەرگياسىن كينەتيكالىق ەنەرگياعا، ودان كەيىن ونى اينالۋشى بىلىكتىڭ مەحانيكالىق ەنەرگياسىنا تۇرلەندىرەتىن قوزعالتقىش ماشينا نۇح زامانىندا بولعانىن انىق بايقايمىز. 
وسى اياتتا، نۇح عالايسالامعا كەمەسىنە «ءار نارسەدەن ءبىر جۇپ، بۇرىن ۇكىم ەتىلگەن، دىنگە كەلمەگەن ۇلى جانە ايەلىنەن باسقا وتباسىن(قۇراننىڭ اۋدارماسىنا سەميا ءسوزى قالاي كىرىپ كەتكەنىن تۇسىنە المادىم)، يمان ەتكەندەردى» ورنالاستىرۋى ءامىر ەتىلەدى. اياتتىڭ سوڭعى سويلەمىندەگىدەي يمان ەتكەندەر سانى كوپ تە ەمەس بولعان. 
41-ايات نۇح عالايسسالامنىڭ اللانىڭ اتىمەن كەمەگە شاقىرعانىن، 42-ايات، كەمەنىڭ تاۋلارداي تولقىندار اراسىندا بولعانىن ايتادى. سوندا نۇح عالايسالام: «ايرىلۋدا بولعان ۇلىنا: "ءاي بالاقايىم! بىزبەن بىرگە كەمەگە وتىر، قارسى بولۋشىلاردان بولما!"،- دەپ دىبىستادى.»
بىلەتىنىمىزدەي، نۇح ۇلى ءدىنسىز ەدى، سونداي بولسا دا، ول ءوزى پايعامبار بولسا دا، اكە بولسا دا، الاپات داۋىل كەلىپ تۇرسا دا ءدىنسىز ۇلىن، (ءيا ءبۋناييا) «بالاقايىم» دەپ شاقىرادى. قوشاقانىم دەپ، قۇلىنىم دەپ جۇمساق جۇرەكپەن، ىلتيپاتپەن تاۋبەگە كەلىپ، كەمەگە ءمىنۋىن شاقىرادى. بۇل، دىنگە شاقىرۋشىلار ءۇشىن وتە ۇلكەن ۇلگى، ءدىندى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن قارسىداعى كىم بولسا دا وعان ىزەت، ءىلتيپات كورسەتۋگە نۇسقايدى. مۇنداي ءىلتيفات ساففات سۇرەسىندە دە، يبراھيم پايعامباردىڭ بۇتقا تابىناتىن اكەسىمەن ديالوگىندا دا كەزىگەدى. كوشەدە كورىپ جۇرگەنىمىزدەي، ۇزىن ساقال، اق دامبال كيىپ، «ءتىلىڭدى كاليماعا كەلتىر، ايتپەسە توزاقتا جاناسىڭ» دەپ قورقىتىپ، زەكيتىندەر ورنەك الۋى كەرەك. ارينە، 43-ايات نۇح ۇلى كەنعان تاۋبە ەتپەگەنىن، تاۋعا تىربانىپ شىعىپ قۇتىلام دەپ سۋعا كەتكەنىن باياندايدى. 44-اياتتا سۋ توقتالىپ، زالىمداردىڭ جوق بولعانى ايتىلادى. كەلەسى اياتتار ديالوگتى وربىتەدى:
«(45) نۇح (ع.س.) راببىنا دابىستاپ: "راببىم! كۇدىكسىز ۇلىم سەميامنان عوي. شاكسىز ۋادەڭ حاق. سونداي-اق سەن ەڭ تۋرا ۇكىم ەتۋشىسىڭ" دەدى.»
(46) (اللا): "ءاي نۇح! ول، سەمياڭنان ەمەس. ويتكەنى، ونىڭ ءىسى دۇرىس ەمەس. سوندىقتان بىلمەگەن ءبىر نارسەنى مەنەن تىلەمە. سەنى نادانداردان بولماۋىڭدى ناسيحاتتايمىن" دەدى.
(47) (نۇح ع.س.): "راببىم! راسىندا بىلمەگەنىمدى سەنەن تىلەۋدەن وزىڭە سيىنامىن. ەگەر مەنى جارىلقاماساڭ، ماعان مارحامەت ەتپەسەڭ زيانعا ۇشىراۋشىلاردان بولارمىن" دەدى.
(48) "ءاي نۇح! ساعان، سەنىمەن بىرگە بولعان توپتارعا بىزدەن سالەمەتتىك، مولشىلىقپەن كەمەدەن ءتۇس! ءبىر تالاي توپتى دۇنيەدە پايدالاندىرامىز دا سونان كەيىن ولار ءبىزدىڭ كۇيزەلتۋشى ازابىمىزعا ۇشىرايدى" دەلىندى.
نۇح بالاسى دەگەندە ول 7-8 جاستاعى بالا ەمەس، ۇلكەن كىسى بولعان. نۇح ۇزىن ءومىر سۇرگەن ادام. پايعامبارلىعى دا ءومىرىنىڭ سوڭىندا بولعان. ءبىز بۇدان ءبىر اكەنىڭ دە، ءدىنسىز ۇلىنا اللانىڭ ازابى الدىندا اراشا بولا المايتىنىن تۇسىنەمىز. ەڭ باستىسى، بۇنداعى كەمە ءبىر سيمۆول ەدى. ول يسلام. بۇل كەمەگە ءمىن دەمەك، يسلامعا، قۇرانعا كەل دەگەن ءسوز. كىم يسلام ءدىنىن ۇستانسا ول اللانىڭ مارحامەتىندە بولماق. 
ال، وسى قيسسانى اڭىزعا اينالدىرىپ جىبەرگەندەردىڭ كەسىرىنەن بەرەكەسىز سۇراقتار بۇرىن ميىمدى مازالايتىن. بىزگە نۇح كەمەسىنە بارشا تىرشىلىك يەسىنەن ءبىر جۇپ قويىلاتىنى ايتىلعاندا ءبىز بۇل ماسەلەنى اقىلىمىزعا سىيدىرا الماي قالامىز. ويلاپ قاراساڭىز، جەردىڭ 79 پايىزىن الاتىن سۋ الەمىندە جاسايتىن تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ول كەمەگە الىنۋىنىڭ نە قاجەتى بار؟ ەكىنشى ءبىر شەتىنەن، توپان سۋ حايۋاندارعا ەمەس، قاۋىمعا كەلدى. نۇح پەن كەمەگە مىنگەن مۇسىلماندار تەك ءوز ايماعىنداعى جانۋارلاردى عانا كەمەگە العان. شىندىعىندا بۇل وقيعا حايۋانداردى توپان سۋدان قۇتقارۋ وپەراسياسى ەمەس ەدى. ءتىپتى، توپان سۋ جەر بەتىن الاقانداي قۇرعاق جەر قالمايتىنداي قىلىپ باسپاعان. ويتۋىنە قاجەت تە ەمەس، ول كەزدە ادام سانى از ەدى، ادام اياق باسپاعان جەرگە توپان سۋ جىبەرۋدىڭ دە كەرەگى جوق. تەك، سول قاۋىم جاساعان ءوڭىردى عانا توپان سۋ الدى. ءدىن عالىمدارى ول اۋماقتى قوس وزەننىڭ اراسىنداعى مەسوپوتاميا دەپ بولجايدى. ال، ول كەمەنىڭ قۋاتتىلىعى ءوز زامانىنىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگياسى ەدى. بۇگىنگىدەي سيفرلىق تەحنولوگيامەن جاسالماسا دا بۋ تۋربينالى، تاۋداي تولقىنداردىڭ اراسىندا جۇزگەن وراسان ۇلكەن كەمە بولعانى انىق.
كەزەكتى ءبىر ماسەلە 'انكابۋت سۇرەسىنىڭ 14-اياتىندا:
«(14) راس نۇح (ع.س.) تى ەلىنە جىبەردىك. سوندا ولاردىڭ ىشىندە توعىز ءجۇز ەلۋ جىل تۇردى. سول ۋاقىتتا ولاردى توپان باسىپ الدى، ولار؛ زالىم ەدى.»
اياتتىڭ تۇپنۇسقا ماعىناسىندا: «(14) ءۋالاقاد ءارسالنا ءنۋۋحان ءيلا قاۋميھي(اللا تاعالا دەيدى: نۇح(ع.س)-دى قاۋىمىنا ءبىز جىبەردىك). ءفالابيس̃ءا فييھيم(نۇح ولاردىڭ اراسىندا جاسادى) ءالفا ءساناتين(مىڭ جىل) ءيللا(ءبىراق) ءحامسيينا ءامان(ەلۋ جىلسىز) ءفااحاز̃ءاھۋمۋت ءتۋۋفانۋ ءۋاھۋم زاليمۋۋن»
بۇل جەردە ۇلكەن تىلدىك شەبەرلىك قولدانىلعان. قۇران 950 دەپ تىكە جازباعان. ءالفا(مىڭ) ءسوزى قۇراندا بىرنەشە جەردە كەزدەسەدى، كوپتىك ماعىناسىن بەرەدى. بۇل اياتتى نۇح ءوز قاۋىمى اراسىندا ۇزاق جىل ءومىر ءسۇردى، ءبىراق ونىڭ ەلۋ جىلى عانا ناتيجەلى بولدى دەيتىن ءتاپسىر بار. ەكىنشى ءبىر ءتاپسىر بولسا، ءسانا(جىل) ءسوزىن اي رەتىندە تاراتاتىندار بار. مىڭ اي ادام ومىرىندە شامامەن 83 جىل. ياعني، نۇح ءوز قاۋىمى اراسىندا 4-5 جىل عانا ناتيجەلى عۇمىر كەشتى ماعىناسىندا. بۇنى ادام اقىلى قابىلدايدى. «ءقادىر ءتۇنىنىڭ مىڭ ايدان دا قايىرلى» سيپاتى دا، عۇمىرى بوسقا وتپەۋدى تۇسىندىرەدى. ياعني، قۇراندى اڭىزدار ارقىلى ەمەس، ءوزىنىڭ شىنايى بولمىسىمەن، نۇسقاعان جولى ارقىلى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

3. يبراھيم پايعامبارعا ۇلىن قۇربانعا شالۋ ءامىر ەتىلدى مە؟ قۇستاردى ءولتىرىپ، ءتىرىلتتى مە؟

يبراھيم بارشا دىندەردىڭ اتاسى رەتىندە سانالاتىن پايعامبار. ارينە، بارشا ءدىن دەيتىن ءدىن جوق، تەك ءدىن يسلام. يسلام ءدىنى اللانىڭ بىزگە ءامىر ەتكەن ءدىنىنىڭ بۇگىنگى اتى، ۇستانعان ءدىنىمىزدىڭ سوڭعى تىزبەگى. يسلام تەك مۇحاممەد(س.ع.س)دەن باستالعان جوق. ول ادام عالايسالامنان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. 
«(260) سوناۋ زاماندا ىبىرايىم (ع.س.): «راببىم! ولىكتى قايتىپ تىرىلتەسىڭ، ماعان كورسەت» دەدى. (اللا): «ماعان سەنبەيسىڭ بە؟»،- دەدى. (ىبىرايىم ع.س.): «ارينە سەنەمىن، ءبىراق جۇرەگىم ورنىقسىن» دەدى. (اللا ت.): «قۇستاردان تورتەۋ ۇستا دا وزىڭە ۇيىرلەستىرىپ، (سويىپ ارالاستىر.) سونسوڭ ءار تاۋدىڭ باسىنا ءبىر بولشەگىن قوي دا سونان كەيىن ولاردى شاقىر؛ دەرەۋ ساعان جەتىپ كەلەدى. كۇدىكسىز اللانىڭ وتە ۇستەم حيكمەت يەسى ەكەنىن ءبىل» دەدى. (ىبىرايىم ع.س.) بۇيىرىلعاندى ورىندادى. اللانىڭ ءامىرى بويىنشا قۇستار ءتىرىلىپ كەلدى.»
وسى اياتتى بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر اڭىز ەتىپ ايتاتىن. مۇمكىن تالايىڭىز ەستىگەن شىعارسىز، كەيبىر كىسىلەر ءتىپتى 4 قۇستى ەزىپ، پارشالاپ دەپ اسىرەلەپ جىبەرەتىن. مەن، ولاي ءتانى بولىنگەن تىرشىلىك يەسىنىڭ بۇل دۇنيەدە قايتا تىرىلەتىنىنە كۇمان كەلتىرەتىن ەدىم. ارينە، اللانىڭ قۇدىرەتى شەكسىز، الايدا ول بىردە ءبىر پايعامبارىنا وزگە ادامداردان ءۇستىن سيقىر نەمەسە قانداي دا ءبىر ونەر بەرمەگەن. قورىققانىنا عانا تابىناتىن ادام بالاسى ولاي بولسا پايعامبارلاردىڭ وزىنە تابىنىپ كەتەر ەدى. جوعارىداعى اياتتا «سويىپ» دەگەن ءسوز جاقشادا الىنعان. ءتۇپنۇسقادا جازىلماعان ءسوز. يبراھيم پايعامبار جۇرەگىم ورنىقسىن دەپ جوعارىداعىداي سۇراق قويادى جاراتۋشىعا. اللا دا وعان پەرىشتەلەر ارقىلى جاۋاپ بەرەدى. قاراڭىز، بۇل جەردەن نە تۇسىنەمىز؟ ەگەر، پايعامبار بولعان كىسى پايعامبار بولىپ تا، اللاعا «ولىكتى قايتىپ تىرىلتەتىنىڭدى كورسەت» دەسە، ءبىز قاراپايىم پەندە رەتىندە ودان دا بەتەر سۇراقتى قويا الامىز. ادامدار سۇراق قويعاننان دىننەن شىقپايدى، سۇراۋسىز، كوزسىز سەنىمىنىڭ ارقاسىندا اقيقاتتان اداسىپ دىننەن شىعۋى مۇمكىن. اقيقات جولىنداعى سۇراق مۇسىلماندى دىنىنەن شىعارمايدى. سۇراقتار يماندى السىرەتپەيدى، يماندى بەكىتە تۇسەدى. سوندىقتان ءار قاشان سۇراۋعا، تالپىنىسى بولۋعا ءتيىس.
ءبىز ءسوز قوزعاعان اياتتا، اللا يبراھيم عالايسالامعا ۇشقان تىرشىلىك يەسىنەن 4-ەۋىن الۋدى، اسىراپ، وزىنە ۇيرەتۋدى ءامىر ەتەدى. مۇمكىن، بۇل ادام بالاسىنىڭ العاش رەت قۇستى قولعا ۇيرەتۋى. قۇستار قولعا ۇيرەتىلگەن سوڭ ونى داۋىس جەتەرلىك ءتورت توبەگە بولەك-بولەك ورنالاستىرادى. يبراھيم عالايسالام ولاردى شاقىرعاندا قۇستار ۇشىپ كەلدى. ياعني، ولار ولتىرىلمەدى، تىرىلمەدى. بۇدان نە اڭعارامىز؟ 7-8 كۇن قولدا جەم جەگەن قۇستارىڭ، اسىراۋشى يەسى شاقىرعاندا قۇستار قايتىپ كەلەدى دە، بارلىق جاراتىلىسى بويىنشا اللاعا قارىزدار ادام بالاسى اقىرەتتە جاراتۋشىسى شاقىرعاندا قايتىپ بارماي ما؟ ارينە بارادى. ادامدار ادام بالاسىنىڭ تۇسىنىگى بويىنشا عانا ولەدى، اللانىڭ قۇزىرىندا ولمەيدى. 
يبراھيم پايعامبار تۋرالى ءانعام سۇرەسىنىڭ تومەندەگى اياتتارى دا ۇلكەن ماعىناعا تولى:
(76) ونى ءتۇن قاپتاعان ساتتە، ءبىر جۇلدىز كوردى دە: «وسى مەنىڭ راببىم» دەدى. جۇلدىز باتقان كەزدە؛ «باتاتىنداردى جاقسى كورمەيمىن» دەدى.
(77) تۋعان ايدى كورگەندە: «وسى مەنىڭ راببىم» دەدى. ول باتقاندا: «ەگەر راببىم تۋرا جولعا سالماعان بولسا ەدى، ارينە مەن دە اداسقان ەلدەن بولار ەدىم» دەدى.
(78) جانە شىققان كۇندى كورگەندە: «وسى مەنىڭ راببىم، مىناۋ ۇلكەنىرەك» دەدى. ول باتقان ساتتە: «ءاي قاۋىمىم! راسىندا، سەندەر اللاعا ورتاق قوسقان نارسەلەردەن بەزدىم» دەدى.
ارينە، يبراھيم اتى بۇل اياتتاردىڭ الدىندا اتالادى. 74-75 اياتتاردا ول اكەسىنىڭ پۇتقا تابىنعانىن سىنايدى. بۇل مىسالدار ارقىلى يبراھيم عالايسالام جۇلدىزعا، ايعا، كۇنگە، پۇتقا تابىنباۋعا شاقىردى.
يبراھيم پايعامبارىمىزعا پەرىشتەلەردىڭ كەلەتىنى تۋرالى اياتتار بار. ونىڭ نارەستەلى بولاتىنىن جولاي سۇيىنشىلەگەن پەرىشتەلەرگە ايەلىنىڭ كۇلەتىنى ءار ءتۇرلى تالقىلانىپ جاتادى. زاريات سۇرەسىنىڭ 25-30 اياتىندا، حيجر سۇرەسىنىڭ 52-55 اياتىندا، ھۋد سۇرەسىنىڭ 69-74 اياتىندا سارانىڭ نارەستەمەن سۇيىنشىلەنگەن كەزدە كۇلەدى. شىندىعىندا ول قارتاڭ تارتقان ايەل بولعاندىقتان، زارىعا كۇتكەن بالاسىن ومىرگە اكەلەتىن حابارعا ريزاشىلىقتان كۇلەدى. اياتتاردا، پەرىشتەلەردىڭ كىسى بەينەسىندە كەلگەنى ايتىلادى. ولارعا سەمىز بۇزاۋدان داستارحان جايىلادى، ولار جەمەگەندە عانا پەرىشتە ەكەنىن بىلەدى. ياعني، بۇل اياتتار ايەل ادامنىڭ ەركەكتەر اراسىندا وتىرۋىنا، كۇلۋىنە بولاتىنىن تۇسىندىرەدى. بۇگىنگى تاڭدا كەيبىر ءدىنشىل قازەكەم قاتىنىن جاسىرىپ، قوناعىنا ەركەك باسىمەن شاي قۇيىپ جۇرەدى. سولارعا ۇلگى كورسەتەدى. ەكىنشى ءبىر شەتىنەن زاكاريا پايعامبار مەن جارىنىڭ ياحيانى كۇتەتىنى سياقتى نارەستەگە زارىققانداردىڭ ءۇمىت ۇزبەسە، ءتىپتى قارتاڭ جاستاعىلاردىڭ دا بالا سۇيە الاتىنىن تۇسىندىرەدى. 
يبراھيم پايعامبار ۇلكەن تالانتقا، كۇش-جىگەرگە يە بولىپ جاراتىلعان. ول تۋرالى ءانبيا سۇرەسىنىڭ 51-اياتى بايان ەتەدى. سولاي بولا تۇرا، ءسوز ەتكەن پايعامبارىمىزعا ءوز ۇلىن قۇرباندىققا شالماقشى بولا ما؟ 
اللا قۇراندا، ءمايدا سۇرەسىندە:
«(32) سونىڭ سالدارىنان يزرايل ۇرپاقتارىنا: كىم كىسى ولتىرمەگەن نەمەسە جەر جۇزىندە بۇزاقىلىق قىلماعان بىرەۋدى ولتىرسە، سوندا شىنايى تۇردە بارلىق ادامدى ولتىرگەنمەن جانە كىم ونى تىرىلتسە (ولىمنەن قۇتقارسا)، بارلىق ادامدى تىرىلتكەنمەن تەڭ دەپ جازدىق. راسىندا ولارعا ەلشىلەرىمىز اشىق دالەلدەرمەن كەلدى. ءبىراق سودان كەيىن دە ولاردىڭ كوبىرەگى جەر جۇزىندە شەكتەن شىعۋشىلار بولدى.»
اياتى ارقىلى ءبىر كىسىنى ءولتىرۋدىڭ ۇكىمى بۇكىل ادامدى ولتىرۋمەن بىردەي ەكەنىن انىق جازادى.
اللا، كىتابىندا وسىلاي جازادى دا، پايعامبارىنا بالاڭدى قۇربان ەت دەپ ءامىر ەتە مە؟
شىندىعىندا، وسى ءمايدا سۇرەسىندە قۇربان ءراسىمىنىڭ ادام عالايسالامنان بەرى بار ەكەنى ايتىلادى. 
ساففات سۇرەسىنىڭ 99-113 اياتتارىندا يبراھيم عالايسالامنىڭ قۇربان ماسەلەسى ايتىلادى. 
«(102) ۇلى (ىسمايىل) وزىمەن بىرگە جۇرۋگە جەتكەن كەزدە: "بالاقايىم! سەنى تۇسىمدە باۋىزداعانىمدى كورەمىن؛ نازار اۋدار، كوزقاراسىڭ نە؟"،- دەدى. ول: "ءاي اكەتايىم! وزىڭە نە ءامىر ەتىلسە، ونى ورىندا. اللا قالاسا، مەنى سابىرلىلاردان تابارسىڭ" دەدى.
(103) ءسويتىپ ەكەۋى دە ۇناپ، اكەسى ونى ماڭدايىنىڭ ۇستىنە جاتقىزادى.
(104) ءبىز، وعان: "ءاي ىبىرايىم!"،- دەپ، دىبىستادىق.
(105) "راس ءتۇسىڭدى شىنعا شىعاردىڭ. كۇدىكسىز ىزگى ءىس ىستەگەندەردى وسىلايشا سىنايمىز" (دەدىك).
(106) شىن مانىندە بۇل ءبىر اشىق سىناۋ ەدى.
(107) ونى ءىرى ءبىر قۇرباندىققا اۋىستىردىق.»
ياعني، يبراھيم عالايسالامعا بالاسىن قۇرباندىققا شالۋ ءامىرى اللادان ۋاحي ەتىلمەيدى. تەك تۇسىندە كورىپ جۇرەدى. ەندى عانا جۇرەتىن جاقسا كەلگەن بالاسىنان تەك ءتۇسىن سۇرايدى. ءبىزدىڭ سانامىزعا سىڭگەندەي قۇربانعا شالام دەمەيدى. يبراھيم عالايسالام يمان ەتپەگەن اكەسىنەن يمانعا كەلمەگەن سوڭ ۋاز كەشكەن ەدىم. بۇل ءتۇسىن دە ۋاحي ما دەپ الاڭدايدى. سول كەزدە اللا ونى ول تۇسىنەن قۇتقارىپ، قۇرباندىق مال سىيلىق ەتەدى. باسىم ساندى عالىمداردىڭ پىكىرىنشە ول بالانىڭ يسمايىل بولۋى مۇمكىن. ايتپەسە، ول بالانىڭ ءتۇپنۇسقادا اتى اتالمايدى. ياعني، بۇل اياتتاردا ءبىز بىلەتىن كوك قوشقار دا، تاستى شاۋىپ، بالانىڭ تاماعىندا وتپەي قالاتىن پىشاق تا جوق. وسى ماسەلەلەر قۇراندا اشىق جازىلسا دا، جىل سايىن رامازاندا قالاي قۇربان شالۋى ءتۇسىندىرىلىپ جاتادى، تەلەديدارداعى حابارلاردا، سايتتاردا بىرنەشە سۇراق جىل سايىن جاۋاپ بەرىلسە دە قايتا سۇرالا بەرەدى. بۇدان ءبىزدىڭ ەش ىزدەنبەيتىنىمىزدىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋعا بولادى.
***
قاي ءبىر جىلدارى قازاقستاندا جاستار، مەكتەپ وقۋشىلارى جاپپاي ناماز وقىپ، مەشىتكە بارىپ ءجۇردى(7-8 جىل بۇرىن، ءقازىر دەپ كوپ شىعار ارينە، اداسىپ كەتپەي تۋرا جولمەن جۇرەتىندەر كوبەيە بەرسىن!). سول كەزدەردە مەشىتتەردە ءقابىر ازابى تۋرالى كىتاپتار بولاتىن. ءىشىن اشىپ وقىساڭ اقىلىڭا كىرىپ بولمايتىن قۇبىجىقتاردىڭ قابىردە ادامدى قالاي قينايتىنى تۋرالى باياندايدى. ازاپتاۋدىڭ 90 ءتۇرى بار دەرسىڭ. ولاردى وقىعاندا مەنىڭ جۇرەگىمە ۇرەي ۇيالايتىن. ادامداردى ىزگىلىككە، جاقسىلىققا شاقىرىپ جازىلسا ءبىر ءسارى، مىنا امالدى ىستەمەدىڭ، ءبىتتى اقىرەتكە دەيىن جاتاسىڭ ازاپتانىپ. 
يسلام مەيىرىمنىڭ، شاپاعاتتىڭ ءدىنى. تاۋبەگە كەلسەڭ ءار زامان كەشىرىم بار. ۇرەيدىڭ ءدىنى ەمەس. سول كىتاپتاردا جازىلاتىن ءبارزاق الەمى دەگەنىمىز اسىلىندا ءولىم پەردەسى ماعىناسىن بەرەتىنىن جاقىندا عانا ءبىلدىم. ءبارزاق – پەردە، بوگەت ماعىناسىن بەرەدى. قۇران قابىردە ازاپ بارىن بىردە ءبىر اياتىندا ايتپايدى ەكەن. تەك ءولىم ءساتىن بايان ەتەدى. بۇل دۇنيەدەگى جۇرگەن جولىنا قاراي اركىمگە ءولىم ءارتۇرلى كەلەدى. ازىرەيىل دەيتىن دە پەرىشتەنىڭ اتى قۇراندا جوق، مۇڭكىر، نانكىر دەيتىن دە سۇراقشى پەرىشتەنىڭ اتى كەزدەسپەيدى. تەك مەلەكي ءماۋتۇن – ءولىم پەرىشتەلەرى ەسىمى كەزدەسەدى. قۇراندا قيامەت تۋرالى، ءجاننات پەن جاھاننام تۋرالى وتە كوپ جازىلعان. اللانىڭ ازابى تۋرالى تەك جاھاننام باياندالادى. قابىردەگى ازاپتان ءسوز ەتىلمەيدى. ءقابىر ازابى ارقىلى ادامداردى قورقىتۋ كىمگە كەرەك ەسەپ ەكەنىن تۇسىنە المادىم. ءجاننات پەن جاھاننامنىڭ قيامەتتە عانا جاسالاتىنىن، ءقازىر جوق ەكەنىن دە قۇران ءوزىنىڭ اياتتارىمەن دالەلدەيدى. بۇل دا، ادام بالاسىنىڭ جەر بەتىندە جارالعانىنا دالەل. مەن بۇل تاقىرىپتاردى 40 جىل قاپىز بولعان ونداعان پروفەسسورلاردىڭ تاپسىرىنەن تىڭدادىم، سالىستىردىم. التى اي مەدرەسە وقىپ، يمام بوپ كەتكەندەردەن ەمەس. 
ءولىم، ءجاننات پەن جاھاننام عايىپتىڭ ماسەلەسى بولعاندىقتان ويشا سوعاتىن، جورامال جاسايتىن، سىرتتاي سيپات بەرەتىن تاقىرىپ ەمەس. بۇل تاقىرىپتاردى تالقىلاۋ ءۇشىن قۇراندى تولىق ماعىناسىندا جاتقا ءبىلۋ شارت. ءتىلىڭ دە، جۇرەگىڭ دە، اقىلىڭ دا وقي ءبىلۋى كەرەك. ول دەڭگەيگە جەتپەيىنشە، ءۇش سۇرە جاتتاپ الىپ، تارتىسا بەرەتىن اسىرە مۇسىلماندارمەن ديالوگ قۇرۋ دا قيىن. قۇراننىڭ شىنايى ماعىناسىن تۇسىنبەيىنشە كوككە مۇنارالارىنىڭ بويى تالاسقان مەشىتتەر سالۋ دا پايدا بەرمەس-اۋ.
ءبىز، «مىنا قىز وراندى، ورانبادى، مىنا جىگىت دۇرىس دارەت المادى، انانىڭ ءمازھابى» دەپ جۇرگەندە باسقا ەلدەر ايعا ۇشىپ، تەحنولوگياسىن دامىتىپ جاتىر. ءدىن – اركىمنىڭ جەكە كوزقاراسى. جەكە ۇستانىمى. سوندىقتان جەكە كۇرەسى، ىشكى كۇرەسى، ودان جەڭىلسە دە ءار كىم ءوزى موينىمەن كوتەرۋى كەرەك. سوزىپ كوپ جازۋعا بولار ەدى، ءبىراق مەن ءدىنتانۋشى ەمەسپىن. جازعانىم جولىنان اۋىتقىعان بولسا، ءدىنتانۋشى Akhan Merkit، Azat Onaibekov، Wulan Zamken، Erik Kozbakov، Ayserik Seitmurat،تۋلەگەن ۋميرزاكوۆيچ تالدىبايەۆ سياقتى دوستارىم اناعۇرلىم اشىق تۇردە سىن-پىكىرىن ايتا جاتار. Dosay اعامىز نە دەيدى ەكەن؟
P.S: 
«قالام، 68:1 نۋن. قالام ءارى ونىڭ جازعان نارسەلەرىنە سەرت.
دۋحا، 93:2 تىم-تىرىس تۇنگە انت.
تاكۋير، 81 Cولعىنداعان جۇلدىزدارعا سەرت، (15)
ءجۇرىپ بارىپ باتقان جۇلدىزدارعا انت. (16)
قاراڭعىلانا باستاعان تۇنگە سەرت، (17)
اعارا باستاعان تاڭعا سەرت؛ (18)» سياقتى قاسيەتتى اياتتارمەن تاراۋلارىنىڭ باسىن باستاعان مۇحتار ماعاۋين «مەن» عۇمىرنامالىق حامساسىندا حاليفا التاي اۋدارعان قۇران كارىم قازاقشا ماعىناسىنىڭ وقىرمانعا ءتىلى اۋىر ەكەنىن ايتادى. جاڭىلماسام 1999 جىلعى شىققان ءبىرىنشى كىتابىندا ول كىسى الداعى ۋاقىتتا ماعىناسىن جوعالتپاي قۇراندى ادەبي اۋدارمامەن اۋداراتىنىن جازىپ ەدى، اۋداردى ما ەكەن؟

نۇرعالي نۇرتاي