«اقش ۆاليۋتاسىنىڭ ىرىققا كونبەي دولدانىپ، باعاسىن اسپاننان ءبىر-اق شىعارعانى داۋسىز. ءتىپتى بۇعان بۇقارانىڭ دا ەتى ۇيرەنىپ كەتتى. ءتول تەڭگە العاش قولدانىسقا ەنگەن كەزدە  1 دوللار 4 تەڭگەگە تەڭەستىرىلگەن ەدى. 25 جىلدا 1 اقش دوللارى 352 تەڭگەگە ارتتى. تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەرگەن ۇلتتىق بانك بۇل ماسەلەگە ءقازىر ءتىپتى باس قاتىرمايدى. باس بانكير باسىن الدەقاشان اراشالاپ، بۇعان ارالاسپايتىنىن اشىق ايتتى. ارتىق اقشاڭ بولسا، «جارتىسىن تەڭگەمەن، جارتىسىن دوللارمەن ساقتا» دەپ، باس­تاۋىش سىنىپ وقۋشىسىنىڭ دا لوگيكاسى جەتەتىن، «وزىنشە ءتيىمدى» كەڭەس بەردى. جىل باسىندا 1 دوللار 385 تەڭگەگە باعالانسا، التى ايدا اقش اقشاسى 333 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. جيعان-تەرگەنىن دوللارمەن دەپوزيتكە سالعان ازاماتتار ءبىراز ابدىراپ تا قالدى. ءبىرقاتار جۇرت 385 تەڭگەگە العان دوللارىن 335-كە ايىرباستاپ، ءار دوللاردان ماكسيمۋم 50 تەڭگە ۇتىلدى. وسىلايشا حالىقتىڭ باس بانكيرگە دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسكەن-دى»، - دەپ جازادى «حالىق» گازەتى.

مىنە، سوڭعى اپتادا دوللاردىڭ داۋرەنى قايتا ءجۇردى. وتكەن اپتا باسىندا (25 تامىز) 341،51 تەڭگەگە تەڭەستىرىلگەن دوللار ەكى كۇندە 9 تەڭگەگە ءوستى. وسى ارالىقتا الەمدىك نارىقتا مۇناي باعاسى قۇلديلادى. اعىمداعى جىلى «قارا التىن» قۇنىنىڭ ارتقان كەزى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا (52،73 دوللار) تىركەلدى. ال ءقازىر مۇناي باعاسى قۇلدىراپ بارادى. بيرجادا مۇنايدىڭ    1 باررەلى 42،01 دوللارعا باعالانىپ وتىر. جاھان جۇرتىنىڭ الىس-بەرىسى مەن اينالىمى تاپ وسى «كوك قاعاز» بەن «قارا التىنعا» كىرىپتار بولعاندىقتان، الەم مۇناي باعاسىن بەكىتەتىن اقش-قا الاڭدايدى. ال اقۇيدەگىلەر «ۇلكەن ويىندى» كوڭىل قوشتارىنا قاراي قۇبىلتۋدا. وسى ارقىلى وزگەگە كەتكەن ەسەسىن قايتارىپ، كەگىن الۋدا دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز. وكىنىشتىسى، «ەكى تۇيە سۇيكەنسە، اراسىندا شىبىن ولەدى».

ال، قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى تۇراقسىزدىقتىڭ سەبەبىن ەكونوميست مۇحتار تايجان وزگەدەن ەمەس، ءوزىمىزدىڭ بيلىكتەن ىزدەيدى.

-        ەكونوميكالىق ساياسات وزگەرمەي، تەڭگەنىڭ اياعىنان نىق تۇرۋى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى، ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى بۇرىس. ءبىزدىڭ ۆاليۋتا نەگە تەك قانا مۇنايعا باعىنىشتى؟ ويتكەنى بىزدە باسقا ءوندىرىس دامىماعان. جوق. ال، جەڭىل ونەركاسىپتىڭ، باسقا ءوندىرىستىڭ دامىماۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ۇكىمەتتىڭ جۇيەسىز ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋىندە. ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ بۇل ءۇردىستى وزگەرتۋگە نيەتى دە جوق. نيەت بولسا، ءبارىن قايتا باستاۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. ول ءۇشىن ءمونوپوليزمدى جويۋ قاجەت. الدىمەن ادالدىق قاجەت. ادال باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاستىرۋ ءلازىم. جانە ون جىلدان بەرى ەكونوميكامەن اينالىسىپ كەلگەن مينيسترلەردى تۇگەل وتستاۆكاعا جىبەرۋ كەرەك. ال، مىنا مينيسترلەردىڭ قولىنان تۇك كەلمەيدى. ون جىل وتىردى. مۇناي باعاسى جوعارى بولعان تۇستا دا تاعىندا ەدى. نە ءبىتىردى؟ ەسەسىنە سىرتقى قارىز 30 پايىزعا ءوسىپ كەتتى. ياعني، ەكونوميكامەن اينالىسقان مينيسترلەر حالىقتان كەشىرىم سۇراي وتىرىپ وتستاۆكاعا كەتۋى ءتيىس. ون جىلدىڭ ناتيجەسى وتە ناشار.  ءبىزدى وسىنداي داعدارىسقا دۋشار ەتكەندەر ءبىزدى ودان قالاي الىپ شىعادى؟ مۇمكىن ەمەس جاعداي. ەكونوميكاسى تەك «قارا التىنعا» قاراعان حالىقتىڭ ەرتەڭى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قاراپايىم عانا، ەگەر مۇناي باعاسى 30 دوللارعا تومەندەيتىن بولسا، دوللار باعاسى 400 تەڭگە بولادى. ال، بۇعان ءبىزدىڭ ۇكىمەت ەش اراشاشى بولا المايدى،- دەيدى.

ەكونوميستىڭ ويىنشا، وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر ناتيجەسىندە ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەك، دارى-دارمەك، ءتىپتى ترانسپورت پەن كوممۋنالدىق قىزمەت قۇنى دا قىمباتتايدى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەدى.

ال، قوعامدىق ساياساتتى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، ەكونوميست مەرۋەرت ماحمۇتوۆا «ديەۆالۆاسياعا مۇنايدان دا بۇرىن رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋى قاتتى اسەر ەتەدى» دەيدى.

- دوللار دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن ەكى فاكتور بار. ءبىرىنشى، مۇناي باعاسى. «قارا التىن» قۇنى تومەندەسە، بيۋدجەتكە مۇناي سەكتورىنان تۇسەتىن سالىقتىڭ ۇلەسى تومەندەيدى. ال مۇناي باعاسى ارتسا، دوللار باعامى تومەندەيدى. ال، بۇل ءبىزدىڭ ءتول تەڭگەنىڭ نىعايا تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى. ەكىنشى، رەسەي ءرۋبلى. رەسەي باتىستىڭ سانكسيالارىنىڭ استىندا وتىر. سوندىقتان ەكونوميكاسى ءماز ەمەس. ءتورتىنشى توقساندا، ياعني سايلاۋدان كەيىن رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ قۇلدىراۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. ەگەر تاپ سولاي بولىپ جاتسا، ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا اسەر ەتپەي قويمايدى. نەگە؟ 2014 جىلى رۋبل قۇنسىزدانىپ، تەڭگەنىڭ دەڭگەيىن ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەت ۇلتتىق قوردان 28 ملرد دوللاردى قۇرتتى. ءقازىر بىزدە ونداي مۇمكىنشىلىك جوق. رەسەي ءرۋبلى دوللارعا قالاي قۇبىلسا، تەڭگە سولاي قۇنسىزدانادى. بۇگىنگى كۇنى بىزدەگى دوللار باعامىنىڭ وزگەرۋىنە مۇناي باعاسىنا قاراعاندا، رەسەي ءرۋبلى كوبىرەك اسەر ەتىپ تۇر.

ال، «قارجىنى قاي ۆاليۋتامەن ساقتاعان ءتيىمدى؟» دەگەن ساۋالعا كەلەر بولساق، قىسقا مەرزىمدە جۇمسالاتىن قارجىنى تەڭگەمەن، ال ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان قارجىنى دوللارمەن ساقتاعان ءجون بولادى دەپ ويلايمىن. سەبەبى ءقازىر بانكتەردىڭ تەڭگەدەگى دەپوزيتىنىڭ سىياقى مولشەرلەمەسى - 14-15 پايىز. ال دوللارداعى دەپوزيتتىڭ جىلدىق ۇستەمەسى 2 پايىز. سونداي-اق، قازاقستاندىقتار تابىسىن تەڭگەمەن الادى. اينالىم، الىس-بەرىس تە تەڭگەمەن جاسالادى. ەستەرى­ءڭىز­دە بولسا، جىل باسىندا 1 دوللاردى 385 تەڭگەدەن ساتىپ الىپ، كەيىن 1 دوللار 333 تەڭگەگە الماستىرىلدى. جىل باسىندا دوللار ساتىپ العاندار 1 دوللاردان كەمىندە   50 تەڭگە جوعالتتى.

نەگىزى تەڭگەگە دەگەن سەنىم ەكونوميكالىق دامۋعا بايلانىستى. 2000 جىلداردا تەڭگەگە دەگەن سەنىم وتە جوعارى بولدى. كومپانيالار دا، جەكە تۇلعالار دا دەپوزيتتەرىن تەڭگەمەن اشىپ، ساقتادى. ەسكە سالايىق، 2003 جىلى 1 اقش دوللارى  150 تەڭگەگە باعالانسا، 2009 جىلدىڭ اقپان ايىندا ديەۆالۆاسيانىڭ الدىندا 1 دوللار 117 تەڭگەگە تەڭ ەدى. وسى جىلدار ارالىعىندا ءجىو شامامەن 10 پايىزعا ءوستى. بيىلعى بولجام بويىنشا، ءجىو 0،5 پايىزعا عانا وسەدى. وتكەن جىلى ەلباسى ارنايى رەفورما كوميسسياسىن قۇردى. كوميسسياعا ۇكىمەتتى 10 جىل باسقارىپ وتىرعان ك.ءماسىموۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. الايدا تىعىرىقتان شىعاراتىن ءتيىمدى جول تابا الماي وتىر. قازىرگى ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىق - بيلىكتەگىلەردىڭ قاتەلىگى. جۇيە جوق. سوڭعى 20 جىلدا ءتۇرلى رەفورما جاسايمىز دەپ، بيۋدجەت قارجىسىن شاشقاننان وزگە ەشنارسە بىتىرمەدى. ەكونوميكانىڭ بۇرىنعىدان دا مۇنايعا تاۋەلدىلىگى ارتىپ كەتتى. بيۋدجەتتىڭ (ۇلتتىق قورمەن قوسا ەسەپتەگەندە)   53-54 پايىزى مۇنايدان تۇسەتىن سالىققا يەك ارتادى. ال، بۇگىنگى تاڭدا «قارا التىن» قۇنىنىڭ قۇبىلىپ وتىرعانىن بىلەسىز. مۇنداي جاعدايدا قانداي دا ءبىر ناقتى بولجام ايتۋ قيىن. سەبەبى مۇناي باعاسىنىڭ قالاي قۇبىلارىن ەشكىم بىلمەيدى،- دەيدى ول.

ءتۇيىن. الەمدىك ارەنادان بويدى اۋلاق ۇستاپ، دامۋدىڭ بولمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. دەسە دە، اتار تاڭى كورشى مەن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى اقش-تىڭ قاباعىنا قاراعان ەلدىڭ ەگەمەندىگىنە دە كۇمانمەن قارايسىڭ. بۇل ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ بىلىكسىزدىگىنەن بە، الدە انىعىندا التى الاشقا قارا بۇلت تونەر كۇن الىس ەمەس پە؟ ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ، اقىرىن بەرسىننەن وزگە ايتار جوق ازىرگە.

ج.اشىربەك