ازىق-تۇلىك ونىمدەرىنە زارۋىلىگى كۇن ساناپ ارتىپ وتىرعان شىعىستاعى كورشىمىز ءبىزدىڭ ەلدەن باراتىن ەتتىڭ ساپاسىنا كۇماندانىپ وتىرعان كورىنەدى. ەندى قازاق ەتىنەن كۇماندانعان قىتايلار رەسەيلىك ونىمگە دەگەن سۇرانىسىن ارتتىرىپ وتىر. وسىلايشا، تمد-دا ەت ەكسپورتتاۋ كولەمى بويىنشا ءبىرىنشى ورىن الامىز دەگەن قازاقستان اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلىگىنىڭ جوسپارى كۇل-تالقان بولىپ، رەسەي الدىمىزعا شىعىپتى.

قىتايدىڭ قازاق ەتىنەن باس تارتۋىنا ولاردى كىنالاۋدىڭ دا بالەندەي قاجەتى جوق. بۇل جەردە باستى كىنا تاعى دا وزىمىزدەن بولىپ وتىر. رەسمي مالىمەتتەرگە سەنسەك، بيىل ەلدە كۇيدىرگى اۋرۋىنىڭ كۇرت اسقىنۋى قىتايلىقتاردىڭ كۇماندانۋىنا سەبەپ بولىپتى. قازاقستانداعى ديەۆالۆاسيا، ياعني، تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى، تاۋار ەكسپورتتاۋعا كەرەمەت مۇمكىندىك بولعانىمەن، اتى جامان اۋرۋ قولدى بايلاپ وتىر.

ەسەسىنە جۇڭگو وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى شىلدەسىنەن باستاپ رەسەيدەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن كىرگىزۋگە قويىلعان شەكتەۋدى الىپ تاستاعان.

الايدا، ىشكى نارىقتا «ەت باعاسى ەكى ەسەگە دەيىن قىمباتتايدى ەكەن» دەگەن سىبىس جەلدەي ەسۋدە. بازارلارداعى ساتۋشىلار مەن ۇساق ساۋداگەرلەر ەتتى قىتايلار قازاقستاننان ساتىپ الىپ، سىرتىن ادەمىلەپ، قىمبات باعاعا ەۋروپا اسىرۋدا دەپ سانايدى. بۇل اقپاراتتىڭ شىندىققا قانشالىقتى جاناساتىنى بەلگىسىز، ءبىراق، بازارلاردا ەت ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ وتىرعانىن جوققا شىعارا المايسىز.

قازاقستاننىڭ ەت وداعى دا ەت باعاسىنىڭ قىمباتتايتىنىن بولجاپ وتىرعاندارىن حابارلادى.

«ءيا، فەرمەرلەر جاڭا باعالار دايىنداپ جاتىر. ول باعالار ءوسۋ باعىتىندا جوسپارلانۋدا. ءبىراق، ونىڭ سەبەبى مۇلدەم باسقا. بىلتىر تەڭگە باعامى ەكى ەسەگە جۋىق قۇنسىزداندى. ال، ەت باعاسى وزگەرمەدى. سودان كەيىن مال ۇستاۋ دا قيىنعا سوعۋدا. اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى، باسقا دا كەرەك-جاراقتار شەتەلدەن ساتىپ الىناتىندىقتان، قىمباتتاپ كەتتى. مال ازىعىنىڭ دا باعاسى ءوستى. جالپى ايتقاندا، فەرمەرلەردىڭ شىعىنا بارلىق باعىت بويىنشا ارتىپ كەتتى، ال، كىرىس تومەندەدى»، - دەيدى قازاقستان ەت وداعىنىڭ ءتوراعاسى ماقسۇت باقتىبايەۆ.

ەت وندىرۋشىلەردىڭ دەنى وسىنداي پىكىردە. ولاردىڭ كوپشىلىگى باعانىڭ ءوسۋىن كۇتىپ وتىر. ءبىراق، باعانىڭ ءوسۋى تەك 10 پايىز كولەمىندە جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، باعانىڭ كۇرت ءوسۋى جاڭا جىل جاقىنداعاندا بولۋى مۇمكىن.

ەت وداعى ۇسىنعان مالىمەتتەرگە ساي، ەت ونىمدەرىنە دەگەن ىشكى سۇرانىس قاتتى ارتا قويماعانى بايقالادى. بۇعان دا كۇيدىرگى اۋرۋىنىڭ شىعۋى سەبەپ بولسا كەرەك. ەت وداعىنداعىلار ءقازىر قازاقستاننىڭ رەسمي تۇردە ەشششبىر ەلگە ەت ەكسپورتتاپ وتىرماعانىن، جەكەلەگەن فەرمەرلەردىڭ سىرتقا ەت شىعاراتىنىن، ءبىراق، ولار ونىمدەرىن قىتايعا ەمەس، باسقا ەلدەرگە شىعارىپ جاتقانىن ايتقان.

«وڭتۇستىكتەگى فەرمەرلەرگە ەتىن قىرعىزستانعا وتكىزگەن ءتيىمدى. ويتكەنى، وندا باعا دوللارعا بايلانعان»، - دەيدى ماقسۇت باقتىبايەۆ.

ەت وداعىنىڭ باسشىسى جاقىن كۇندەرى جۇڭگو تاراپى دا ءىرى قارا ەتىن كىرگىزۋگە قويعان شەكتەۋدى الىپ تاستايدى دەگەن ويدا.

«قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى ساۋدا الەۋەتى ۇلكەن. قازاقستان وندا جىلىنا شامامەن 50 مىڭ توننا ەت جەتكىزە الادى. ءقازىر ەلدەر اراسىنداعى جۇڭگو نارىعىنا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمىزدى جەتكىزۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى جانداندىرا بەرگەن ماڭىزدى. ال، باستى مىندەت – ءبىزدىڭ ەل اۋماعىنان باراتىن ونىمدەردىڭ ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ»، - دەيدى ول.

وسى ورايدا قىتايدىڭ بىزدەگى زەرتحانالار جۇمىسىنا سەنبەيتىنىن ايتىپ وتىرعاندار دا بار. پرەمەر-مينيستردىڭ شىعىس قازاقستانعا ساپارى كەزىندە وڭىردەگى فەرمەرلەر وسى ماسەلەنى كوتەرىپتى.

«جۇڭگو مەن قازاقستان اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋدا ونىمدەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەيتىن ستاندارتتار جوق. مىسالى، ءىرى قارا مال مەن جىلقى ەتىن ەكسپورتتاعان كەزدە قىتايدىڭ قۇزىرلى ورگاندارى ونداي زەرتتەۋلەر قازاقستاننىڭ ۆەتەرينارلىق زەرتحانالارىندا دا جۇرگىزىلەتىنىنە قاراماستان رەسەي فەدەراسياسى زەرتحانالارىنىڭ ۆەتەرينارلىق قورىتىندىلارىن تالاپ ەتەدى»، - دەيدى «ىرىساق-اتا» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى كەنجەبەك ساۋىتوۆ.

بۇل لوگيكاعا سالساق، قىتايعا ەت ساتۋ ءۇشىن قازاقستان رەسەيدەن رۇقسات سۇراۋى ءتيىس بولىپ شىعادى. سونداي-اق، جۇڭگو قازاقستاننىڭ بال ساتۋشىلارىنا دا قاتاڭ تالاپتار قويىپ وتىرعان كورىنەدى. ماسەلەن، ولار قازاقستاننىڭ قحر ينسپەكسيالىق قىزمەتتەرىن شاقىرىپ، ومارتاشىلاردىڭ شارۋاشىلىعىن تەكسەرتۋىن تالاپ ەتىپ وتىر.

وسىلايشا، قازاقستاننىڭ ازىق-تۇلىك ونىمدەرىنە جوعارى سۇرانىسى ايقىن بولا تۇرا، شىعىستاعى كورشىمىز قاتۋ قاباق تانىتۋدا. اراعا رەسەيدى سالىپ، نەعۇرلىم قازاقستاننان باراتىن تاۋاردى سىرتقا تەبۋگە تىرىسۋدا. ساياسي-ديپلوماتيالىق ماسەلەلەردە ەشقانداي داۋلى ماسەلەلەردىڭ جوقتىعىنا، قوس تاراپتىڭ دا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا مۇددەلىلىگىنە قاراماستان قحر-دىڭ بۇل قىڭىرلىعىن ءتۇسىنۋ قيىن. كۇيدىرگىگە شالدىققان مالدى العا تارتۋى دا سىلتاۋ ما دەرسىڭ؟ الدە بۇل قازاقستان حالقىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە قىتايلىق كومپانيالار مەن ازاماتتارعا جالعا بەرىلۋىنە تاباندى تۇردە قارسىلىق كورسەتۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر ما ەكەن؟

جومارت ابدوللا ۇلى