مەملەكەت باسشىسى مىڭ جاساعان شاھاردىڭ مەرەيتويىنا وراي وتكەن سالتاناتتى جيىنعا قاتىستى.
«مەنىڭ بالالىق شاعىمدا، ءقازىر دە ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن، ۇلانعايىر وتانىمىزدا كوپتەگەن ادامدار الماتىدا وقۋعا، تۇرۋعا اسىعاتىن. مۇندا كوپتەگەن وتباسى شاڭىراق كوتەردى. مەن الماتىعا كەلگەندە ءبىر كۇنگە، ءتىپتى، جارتى كۇنگە كەلسەم دە تاۋعا بارىپ، ونىڭ قۋاتىنان ءسىڭىرىپ العىم كەلەدى. مۇنداي ەش جەردە جوق. استانا تۇپ-تۇنىق اشىق اسپانىمەن، جازىق كەڭ دالاسىمەن اسەم. مەن ادەتتەگىدەي، بۇگىن دە مەدەۋگە كوتەرىلدىم. وندا جاستار ءجۇر ەكەن، جاقىنداپ سويلەستىم. ءبىرى ماڭعىستاۋدان، ءبىرى سەمەيدەن، ءبىرى تارازدان بولسا، ءبىرى اتىراۋدان كەلگەن. مىنە، الماتى دەگەن وسى!».
تاريحى ءتۇپ-تۇقياننان باستاۋ الىپ، ون عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان الماتى، حح عاسىردىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، جاھانداعى 200-دەن استام ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى بولعان الماتى 18 قىركۇيەك كۇنى ءوزىنىڭ 1000 جىلدىعىن سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتتى.
الىپ شاھاردىڭ مەرەيتويىنا، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ارنايى ساپارلاپ كەلىپ، سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىستى. جۋىردا اشىلعان «الماتى ارەنادان» الماتىلىقتاردى، قازاقستاندىقتاردى 1000 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى. باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. ەلباسىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا، «تۋعان جەرى، «كىشى وتانى». الماتىعا مۇمكىندىگىنشە ءجيى ات باسىن بۇرۋعا تىرىساتىن مەملەكەت باسشىسى 1000 جىلدىق مەرەيتويعا كەلۋدى پەرزەنتتىك پارىزى ساناعانداي. سەبەبى، شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى اlmaty – المالىق – الماتى شاھارى 10 عاسىر بويى الاشقا ورتاق قالا بولدى. الماتىنىڭ قاسيەتى جونىندە ەلباسىنىڭ وزىنەن ارتىق ايتۋ قيىن شىعار.
– مەنىڭ بالالىق شاعىمدا، ءقازىر دە ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن، ۇلان-عايىر وتانىمىزدا كوپتەگەن ادامدار الماتىدا وقۋعا، تۇرۋعا اسىعاتىن. مۇندا كوپتەگەن وتباسى شاڭىراق كوتەردى. مەن الماتىعا كەلگەندە ءبىر كۇنگە، ءتىپتى، جارتى كۇنگە كەلسەم دە تاۋعا بارىپ، ونىڭ قۋاتىنان ءسىڭىرىپ العىم كەلەدى. مۇنداي ەش جەردە جوق. استانا تۇپ-تۇنىق اشىق اسپانىمەن، جازىق كەڭ دالاسىمەن اسەم. مەن ادەتتەگىدەي، بۇگىن دە مەدەۋگە كوتەرىلءدىم. وندا جاستار ءجۇر ەكەن، جاقىنداپ سويلەستىم. ءبىرى – ماڭعىستاۋدان، ءبىرى – سەمەيدەن، ءبىرى — تارازدان بولسا، ءبىرى اتىراۋدان كەلگەن. مىنە، الماتى دەگەن وسى! – دەگەن بولاتىن ەلباسى سالتاناتتى شارادا.
ءيا، ۇلان-عايىر قازاق جەرى مەن سول جەردى سان عاسىر قورعاپ، ساقتاپ كەلگەن قازاق ەلىنە 70 جىل استانا بولعان، قازقستاننىڭ رۋحاني استاناسى بولىپ قالا بەرەتىن الماتىنىڭ 1000 جىلدىق تاريحى، ءالى دە تالاي مىڭجىلدىقتارعا جالعاساتىنى ءسوزسىز. تالاي عاسىرلىق تاريحتىڭ كۋاسى بولعان شاھاردىڭ ءوز تاريحى 1000 جىلدان اسىپ جاتقانى بەلگىلى، وعان قارت الاتاۋدىڭ باۋرايىنان تابىلعان تاريحي جادىگەرلەر دالەل. دەسە دە، يۋنەسكو-نىڭ كۇنتىزبەسىنە تىركەلگەن 1000 جىلدىق مەرەيتوي دا ءبىر بەلەس. بۇگىنگى ۇرپاققا بۇيىرعان باقىت.
– بۇل قاسيەتتى جەردە تالاي تاريحي وقيعالار ءوتتى. بۇل جەردەن جىبەك جولى ءوتتى. 550 جىل بۇرىن ۇلى دالا قازاق حاندىعىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالدى. ەل تاريحىندا XX-عاسىردا الماتى ەرەكشە ءرول اتقاردى. 1929 جىلى الماتى استانا اتانىپ، ونىڭ حالقىنىڭ سانى 1 ملن. تۇرعىنعا دەيىن ارتتى. مەنىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز تۋرالى زاڭعا وسى الماتىدا قول قويعانىمدى ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. ءبىزدىڭ حالقىمىز مۇندا اتا زاڭدى قابىلداپ، وسى قالادا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. ءبىز ءبىر شاڭىراق استىندا ءتاتۋ-تاتتى عۇمىر كەشىپ جاتىرمىز. وسى جەردە مەن باس قالامىز – استانانى قۇرۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدىم، – دەدى ن.نازاربايەۆ.
وسىدان ون عاسىر بۇرىن قاسيەتتى جەتىسۋ جەرىندە، قارت ءتاڭىرتاۋدىڭ ەتەگىندە، ءوز زامانىنىڭ قالا مادەنيەتىن (ءوز اقشاسى، ساۋداسى، قۇرىلىسى، ت.ب.) قالىپتاستىرعان الماتى سان عاسىرلىق تاريحي وقيعالاردى باسىنان وتكەرىپ، بۇگىنگى ءححى عاسىرعا الەمدەگى ءوزىن-وزى قارجىلاندىرىپ، مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ۇلەسى بار 600-دەي مەگاپوليستەردىڭ قاتارىندا كەلىپ وتىر. ياعني، تاۋەلسىز ەلدىڭ مەملەكەت قالىپتاستىرۋشى مەگاپوليسى رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالىپ وتىر. الماتى ورنالاسقان قاسيەتتى ولكەنىڭ تاريحي ورنى تۋرالى دا ەلباسى ءوز سوزىندە ايتىپ ءوتتى.
– بۇل داتا يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ اتاۋلى جانە مەرەكەلىك كۇندەرى كۇنتىزبەسىنە ەنگەن. اتالعان شەشىم الماتىنىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق دامۋداعى بىرەگەي ءرولىنىڭ ايرىقشا ەكەنىن كورسەتەدى. الاتاۋ بوكتەرىندەگى قاستەرلى ولكە ءوز تاريحىندا كوپ نارسەنى باسىنان وتكەردى. بۇل جەردەن الىپ ەۋرازيانىڭ شىعىسى مەن باتىسىن، سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىن جالعاعان العاشقى ساۋدا جولى جانە جالپىادامزاتتىق ماگيسترال – ۇلى جىبەك جولى وتكەن. بەس ءجۇز ەلۋ جىل بۇرىن جەتىسۋ قازاق حاندىعىنىڭ بەسىگى بولدى. بۇل جەردە بۇكىل ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ۋربانيستىك مادەنيەتىنىڭ باستى وشاعىنىڭ ءبىرى پايدا بولدى، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
تالاي مىڭجىلدىققا باستاۋ
بولار مەرەكە
قالا كۇنى مەرەكەسىن اتاپ وتۋگە «الماتى ارەناعا» 7 مىڭنىڭ ۇستىندە حالىق جينالىپتى. تاماشا بەزەندىرىلگەن «الماتى ارەنادا» تەاترلاندىرىلعان قويىلىم جاسالىپ، حالىقتىڭ سۇيىكتى انشىلەرى روزا رىمبايەۆا، «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلى، ءمادينا ءسادۋاقاسوۆا، ت.ب. قاتىسۋىمەن كونسەرتتىك باعدارلاما قويىلدى.
مادەني باعدارلامانىڭ تاقىرىبى، ارينە، الماتى. ەلباسىنىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە دە، تەاترلاندىرىلعان تاريحي قويىلىمدا دا مىڭجىلدىق شاھاردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى، بولاشاعى ايتىلدى، كورسەتىلدى.
مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىڭ رەسمي استاناسى تاريحي قاجەتتىلىك تۇرعىسىنان كوشىرىلسە دە، الماتى رۋحاني استانا بولىپ قالا بەرەتىنىن، ءاربىر قازاقستاندىق قاي كەزدە دە الماتىنى ساعىناتىنىن ايتتى. ەلباسى جارلىعىمەن «ەرەكشە ستاتۋسقا» يە الماتىنىڭ دامۋى، وركەندەۋى ءالى تالاي مىڭجىلدىقتارعا جالعاساتىنى ايتىلدى.
– الماتىعا قامقورلىق – باستى تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى. مەن ءارقاشان قالانىڭ قۇرىلۋىن ءوز باقىلاۋىمدا ۇستاپ كەلەمىن، – دەدى ەلباسى.
مىڭجىلدىق تاريحى بار مەگاپوليستىڭ بۇگىنگى تاڭدا دا وركەندەپ، دامۋىنا، الەمنىڭ ايتۋلى شاھارلارىنىڭ ءبىرى بولۋىنا ەلباسىنىڭ قامقورلىعى ەرەكشە.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن وسىدان 8 جىل بۇرىن جەتىنشى، الاتاۋ اۋدانى قۇرىلىپ، الماتىنىڭ الدىڭعى قاتارلى اۋدانىنا اينالدى. ازعانتاي ۋاقىتتا الاتاۋ اۋدانى الماتىنىڭ ستراتەگيالىق، يننوۆاسيالىق دامۋ ايماعىنا اينالدى. ءتۇرلى سالاداعى نىساندار، تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى سالىندى. الدا بولاتىن الەمدىك دودا «ۋنيۆەرسيادا-2017» قىسقى ويىنداردىڭ باستى نىساندارى، اتلەتتەر قالاشىعى، ت.ب. وسى اۋداندا بوي كوتەردى. مىڭجىلدىق مەرەكەلەنىپ جاتقان «الماتى ارەنا» كەشەنى – سوڭعى 40 جىلدا سالىنعان زاماناۋي مادەني كەشەن. «الاتاۋ ءداستۇرلى ونەر تەاترى» دا الاتاۋ اۋدانىندا اشىلدى. الاتاۋدان سوڭ مەگاپوليستىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا قالا مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان ناۋرىزباي اۋدانى اشىلدى. وسىناۋ شارۋالاردىڭ بارلىعى دا اسەم قالا الماتىنىڭ تاريحى ءالى دە مىڭجىلدىقتارعا جالعاساتىنىنىڭ ايعاعىنداي.
الماتىنىڭ تاياۋ جىلدارعى ماڭىزدى وقيعالارى جونىندە دە ەلباسى ايتىپ ءوتتى. ولار – ۋنيۆەرسيادا-2017 قىسقى ويىندارى، ۇلكەن الماتى اينالما جولى (باكاد)، ت.ب.
قازىرگى الماتى – قازاقستاننىڭ باتىل ءارى قارقىندى دامۋىنىڭ كورىنىسى
ەلباسى قۇتتىقتاۋ سوزىندە الماتىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىن، كەمەلدى ەرتەڭىن بايلانىستىرا ءوربىتتى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مەگاپوليستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى ءارقاشان مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بىلتىر قالانىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. ول ءتۇرعىنداردىڭ ءومىرىن، قالانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ، بيزنەس ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ جونىندەگى ناقتى شارالاردى قامتيدى. سوڭعى 5 جىلدىڭ وزىندە قالا اۋماعى 2 ەسە ءوستى. تۇرعىنداردىڭ جالپى سانى – ءبىر ميلليون جەتى ءجۇز ادام. الماتى مەتروپوليتەنى ءقازىردىڭ وزىندە 30 ميلليوننان استام جولاۋشى تاسىمالدادى.
بۇدان بولەك، مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكاداعى بارلىق كاسىپكەرلىك سەكتورداعى وندىرىلەتىن ءونىم مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ تورتتەن ءبىرى تيەسىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، سونداي-اق، ۋنيۆەرسياداعا دايىندىق حالىقتىڭ كوبىرەك جۇمىسپەن قامتىلۋىنا، قالانىڭ تۋريستىك سالاسىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرگەنىنە نازار اۋداردى.
– ونىڭ بىرەگەي نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىنا 107 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيسيا تارتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا مىڭ جارىم شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇمىسپەن كامتىلىپ، 30 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. قىسقى ۋنيۆەرسياداعا 57 ەلدەن 2 مىڭنان استام سپورتشى قاتىسادى. الماتىنىڭ تۋريستىك كلاستەرىن دامىتۋ ارقىلى 90 مىڭ قالا تۇرعىنى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى، – دەدى ەلباسى.
– 2017 جىلى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. بىرىنشىدەن، قالاعا كولىك از كىرەدى، ەكىنشىدەن، قىتايدان باتىس ەۋروپاعا الماتى ارقىلى قاتىناۋ ءۇشىن ترانزيتتىك ورىنعا اينالادى. بۇل الماتىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسادى. مەنىڭشە، ول «باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» ماگيسترالىنىڭ بولىگى بولادى. مەنىڭ تاپسىرماممەن «يننوۆاسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» ارنايى ەكونوميكالىك ايماعى كۇرىلىپ، دامىتىلۋدا. يننوۆاسيالىك تەحنولوگيالار، بۇل – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى»، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
الماتىلىقتارمەن بىرگە 1000 جىلدىق مەرەيتويدى اتاپ وتكەن ەلباسى جۇمىس ساپارىن ەرتەسىنە وڭتۇستىك استاناداعى ءبىرقاتار نىسانداردى ارالاۋمەن جالعاستىردى
