ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن ەسەلەپ ارتتىرۋ جانە ونى تۇراقتاندىرۋ بۇگىنگى كۇندەگى زاماناۋي باستى باعىتتارىمىزعا اينالىپ وتىر. ويتكەنى، اۋىل شارۋاشىلىعىنسىز حالىق ءۇشىن اسا قاجەتتى قاراكەتتىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلاتىن – ازىق-تۇلىك باعدارلاماسىن كىدىرىسسىز العا اپارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءقازىر بۇل كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان كۇردەلى دە كوكەيكەستى ماسەلەگە اينالدى. بۇعان تاعى ءبىر سەبەپ، بۇلتارتپاس تۇرتكى بولىپ كەلە جاتقان ءمانى مەن ماڭىزى زور ماسەلەنىڭ دە تۇرعانىن جاسىرىپ-جابا المايمىز. ول اۋا-رايىنىڭ جاھاندىق وزگەرىستى اكەلۋى جانە ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزىپ جاتقان كەرى اسەرى ءححى عاسىردىڭ باستى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىنا ەشكىم دە قارسى داۋ ايتا المايدى. مۇنىڭ وڭدى بەتبۇرىستار جاساۋ ارقىلى وڭدى جولى مەن مۇمكىندىگىن دە تابۋعا بولادى. سوندىقتان وسىعان بايلانىستى ايتىلىپ وتىرعان اۋقىمدى پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تۇپكىلىكتى شەشۋ ماقساتىندا ءوز تاراپىمنان ءتۇيىندى ويلارىمدى، ۇسىنىستارىمدى، پىكىرلەرىمدى ورتاعا سالعىم كەلەدى.
سوڭعى ونجىلدىقتا پلانەتامىزدا ەكولوگيالىق-كليماتتىق تابيعات وزگەرىستەرىءنىڭ سانى ارتتى: كۇيزەلىستىك قۇبىلىستاردىڭ قايتالانۋى ۇلعايدى (نوسەر، بۇرشاق ۇرۋ، سۋ تاسقىنى، داۋىلدى جەلدەر، قار باسۋ، ت.ب.). ادامزات تاريحىندا ەروزيالىق پروسەسستەردى كۇشەيتەتىن تابيعي فاكتورلاردان بولەك انتروپوگەندى فاكتورلاردىڭ دا ءرولى ايتارلىقتاي بولدى جانە بولادى دا، بۇل اسىرەسە، توپىراقتىڭ جانە باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىنىڭ، جالپى بارلىق بيوتۇرلىلىكتىڭ– وسىمدىكتەر، جانۋارلار الەمى جانە ميكرواعزالاردىڭ ازۋى مەن توزۋىنا اكەلەدى. بۇگىنگى كۇنى الەمدە جىل سايىن 10 ملن. استام ەگىستىك جەرلەرى پايدالانۋدان شىعۋدا: ەروزيادان – 6 ملن.گا، اۋىلشارۋاشىلىق قاجەتتىلىكتەرىنە بولىنگەندەردەن – 3 ملن.گا، تۇزدانۋ مەن باتپاقتانۋدان – 2-3 ملن.گا. بۇل ويلاپ وتىرساق، وڭاي شىعىن ەمەس.
بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا قازاقستاندا سوڭعى 50 جىل ىشىندە اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءمانى 1،5-2،0 و-قا ارتتى. ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سەكتورلارىنىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءقازىردىڭ وزىندە-اق سۋارمالى جانە اۋىزسۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋدە. وسىنىڭ سالدارىنان نەگىزگى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋى بايقالۋدا. اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىنداردىڭ ازايۋى توپىراقتىڭ ىلعال قورىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. بۇل كوبىنە سۋارىلمايتىن ءتالىمدى ەگىنشىلىك اۋداندارىنداعى ونىمگە قاتتى اسەر ەتەرى انىق. بۇدان باسقا، ۆەگەتاسيالىق كەزەڭنىڭ گيدروتەرميكالىق جاعدايلارىنىڭ وزگەرۋى اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ءتۇرلى اۋرۋلارىنىڭ، زيانكەستەردىڭ جاڭا شوعىرىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنىڭ دا ءونىم ساپاسىن جويۋ مەن ونىمدىلىكتى تومەندەتۋگە دەگەن تيگىزەر ىقپالى از بولمايدى. اتالعان جاعدايدا، اۋا-رايىنىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرى اگرارلىق عىلىمداعى زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى بولادى جانە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن تىكەلەي انىقتايدى.
الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس، قازاقستاندا ەگىنشىلىك جۇمىستارى اۋا-رايىنىڭ ەرەكشە قولايسىز جاعدايلارىندا جۇرگىزىلۋدە. مۇندا نەگىزگى ەگىنشىلىك ايماقتارداعى جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى 200-350 مم قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى، وتاندىق وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ اۋا-رايى وزگەرىستەرىنە بەيىمدەلۋى ءۇشىن، اسەرى مەن مۇمكىندىكتەرى بويىنشا زەرتتەۋلەردى ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت. ياعني، سەلەكسيالىق جۇمىستارعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى.
جانە دە، تەك قانا ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا عانا نازار اۋدارىپ قويماي، سونىمەن بىرگە سورتتاردىڭ كۇيزەلىسكە تۇراقتىلىعىن (قۇرعاقشىلىققا، ايازعا، سۋىققا، تۇزدانۋعا، ت.ب. توزىمدىلىگى) دامىتۋدى ۇزدىكسىز، ءۇزىلىسسىز قولعا الىپ وتىرعان ابزال.
سونىمەن قاتار، نەگىزگى اۋىلشارۋاشىلىق ايماقتاردىڭ قالىپتاسقان ەگىنشىلىك جۇيەسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك. سەبەبى كليماتتىق وزگەرۋلەر ۆەگەتاسيالىق كەزەڭنىڭ گيدروتەرميكالىق جاعدايلارىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ناتيجەسىندە اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدىڭ وڭتايلى كەزەڭدەرىن وزگەرتۋگە، ارامشوپتەردىڭ ۆەگەتاسياسى فازالارىنىڭ جىلجۋىنا، زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان وسىمدىكتەردى قورعاۋ امالدارىنا، ءتوزىمدىلىگىنە جانە باسقا جاعدايلارعا اكەلەدى. بۇل ءۇشىن ءبىر عانا ءتاسىل ەمەس، ءوزارا بايلانىستاعى ءىس-شارالار جۇيەسى، ەگىستىك القاپتارىنىڭ (اۋىسپالى ەگىستەر) وڭتايلى قۇرىلىمى، توپىراق وڭدەۋىمەن ەگىنشىلىكتىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن جۇيەسى، وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ كەڭ ءارتاراپتانۋى، ەگىنشىلىكتىڭ جانە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋ اگروتەحنولوگيالارىنىڭ زاماناۋي جۇيەسى قاجەت.
قازاقستاندا ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى مەن اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىنىڭ ازۋى مەن توزۋىن ەسكەرە وتىرىپ، قازەجوشعزي عالىمدارى ەگىنشىلىكتىڭ زاماناۋي جۇيەسىن لاندشافتى تۇردە ازىرلەۋدى ۇسىندى. ونىڭ نەگىزى – ناقتى ايماقتار ءۇشىن ەكولوگيالىق تەڭدەستىرىلگەن تۇراقتى اگرولاندشافتاردى جاساۋ، ولار نەگىزگى التى فاكتور بويىنشا ەگىنشىلىكتى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ارقىلى جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى:
قوعام قاجەتتىلىگى (ازىق-تۇلىك نارىعى)؛
2. اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ اگروەكولوگيالىق تالاپتارى؛
3. ءوندىرىستى جەدەلدەتۋ جاعدايلارى؛
4. تابيعي جاعدايلار؛
5. شارۋاشىلىق باعىتى؛
6. تابيعاتتى قورعاۋ تالاپتارى.
سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارىسى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى شەشۋشى فاكتورىنا اينالۋدا. مۇنداي جاعداي سۋ قورلارىنىڭ تاپشىلىعىنىڭ ءوسۋى سالدارىنان ورىن الۋدا. ول مەملەكەتارالىق بولىنۋىنە، سۋ پايدالانۋدى قاتاڭ شەكتەۋمەن، ايماقتىق سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىندە وزەندەردە سۋ اعىزۋ رەجيمىنىڭ وزگەرۋىنە، سۋ قورلارى ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا، سۋارمالى جەرلەردىڭ تۇزدانۋىنا بايلانىستى. جەر بەتىندە، سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيادا اۋا-رايىنىڭ جاھاندىق جىلىنۋىنا بايلانىستى تۇششى سۋ تاپشىلىعىنىڭ قارقىندى ءوسۋى، سۋاراتىن سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋدىڭ جولدارى مەن امالدارىن ىزدەۋدى باستى مىندەت ەتىپ قويادى.
كوپتەگەن زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، داقىلداردى تامشىلاتىپ سۋعارۋعا كەتەتىن سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى جولى بولىپ تابىلادى. تامشىلاتىپ سۋارۋ – سۋارۋدىڭ بۇل تۇرىندە ۆەگەتاسيالىق كەزەڭ بويى وسىمدىكتەردىڭ تامىرىنا سۋ ازداعان كولەمدە بىركەلكى تارايدى جانە ىلعال قاتار ارالىعىنا كەتپەي، تەك قانا وسىمدىكتەرگە بارادى. سوڭعى جىلدارى قازەجوشعزي-دا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىكشىعىسىنداعى سۋارمالى جەرلەرىندە تاناپتىق داقىلداردى: قىتايبۇرشاق، جۇگەرى، قانت قىزىلشاسى جانە كۇرىشتى تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ تيىمدىلىگىن زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلە باستادى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى، اسىرەسە، كۇرىش جانە قانت قىزىلشاسى سياقتى سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلداردى ءوسىرۋ كەزىندە تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى ەكەنىن كورسەتتى.جابىندى پلەنكاسىنىڭ استىندا تامشىلاتىپ سۋارۋ نەگىزىندە كۇرىش ءوسىرۋدىڭ جاڭا تابيعات قورعاۋ تەحنولوگياسى العاش رەت ازىرلەنۋدە. جاڭا يننوۆاسيالىق تەحنولوگيانىڭ ماڭىزى – كۇرىش سۋدىڭ تولىقتاي جايىلىۋىنسىز جانە گەربيسيدتەردى قولدانۋسىز وسىرىلەدى.
توپىراقتاعى ىلعال تاپشىلىعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. ماسەلەن، قالىپتاسقان جاعدايدا وسىمدىك شارۋاشىلىعى بولىگىن جاقسارتۋعا ەڭ الدىمەن ىلعال، توپىراق، قۋات، قور جانە تابيعات ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالار ارقىلى قول جەتكىزۋ كەرەك. ۇنەمدەۋشى ەگىنشىلىكتىڭ ءدال وسى جۇيەسى بۇگىنگى كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن وسىرۋمەن اينالىساتىن فەرمەرلەردىڭ كاسىبىن جۇرگىزۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ۇنەمدەۋشى ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارىنا توپىراقتى نولدىك جانە مينيمالدى وڭدەۋ جولدارى جاتادى.
قازىرگى ۋاقىتتا توپىراقتى وڭدەۋدى مينيماليزاسيالاۋ دامۋدىڭ جاھاندىق تەندەنسياسىنا يە. مۇنى ەگىنشىلىكتىڭ الەمدىك تاجىريبەسى دە راستاپ وتىر. اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋدىڭ قور ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ كولەمى ۇنەمى ارتا تۇسۋدە. دەگەنمەن، توپىراقتى وڭدەۋدى مينيماليزاسيالاۋدىڭ، اسىرەسە تىكەلەي سەبۋدىڭ بارلىق ماسەلەلەرى قازاقستان ايماقتارىنىڭ كۇردەءلى اگرولاندشافتتى جانە رەلەفتى ەرەشەلىكتەرىءنىڭ ەسەپكە الىنعانى، اياعىنا دەيىن تولىق زەرتتەلمەگەن. سونىمەن قاتار، قازەجوشعزي زەرتتەۋلەرىنىڭ تازا ءتۇرى جانە الىنعان ءداندى داقىل بويىنشا جۇرەتىن كۇزدىك بيدايعا توپىراقتى مينيمالدى وڭدەۋدىڭ ناتيجەلىلىگى انىقتالعانىن اتاپ وتكەن ورىندى. ءبىراق، توپىراقتى نولدىك وڭدەۋ بويىنشا كۇزدىك بيدايدى تىكەلەي سەبۋ مۇمكىندىگى توڭىرەگىندەگى سۇراق ءالى دە زەرتتەلىپ كەلەدى.
بۇدان باسقا ءبىرقاتار شەتەلدىك عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىمەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلداردىڭ بارلىعى ءۇشىن توپىراقتى نولدىك وڭدەۋ بارلىق جەردە بىردەي بولمايتىندىعى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى، توپىراقتى نولدىك وڭدەۋ نەگىزىندە مالازىقتىق، ءداندىبۇرشاق، مايلى جانە جارمالىق داقىلداردى ءوسىرۋدىڭ قور ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋدى ءار جاعدايدا جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى، سونىمەن بىرگە، اۋىسپالى ەگىستىكتەردىڭ داقىل اۋىستىرۋشى نۇسقالارعا قولدانىلاتىن وسى تەكتەس تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ قاجەتتىلىگىمەن دە بايلانىستى. بۇدان باسقا، الەمدىك ەگىنشىلىكتىڭ تاجىريبەسى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلداردى تىكەلەي سەبۋ وسىمدىكتەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىنىن كورسەتتى. سوندىقتان دا، قازاقستاننىڭ ايماقتارىندا قولدانىلاتىن توپىراقتى نولدىك وڭدەۋدى تەوريالىق نەگىزدەۋ ءۇشىن مۇنداي وڭدەۋ توپىراقتىڭ اگروفيزيكالىق، اگروحيميالىق جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرىنە جانە جالپى ونىڭ قۇنارلىلىعىنا اسەرىن زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا.
سوڭعى جىلدارى «يكەمدى ەگىنشىلىك» (گيبكوە زەملەدەليە) كونسەپسياسى تانىمال بولا باستادى.ول قۋاڭشىلىق ايماقتارىندا ەگىنشىلىك جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جولدارىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. ونىڭ نەگىزگى بۋىنى بولىپ، ىلعال جيناۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا ءىس-شارالار كەشەنى جانە وسى نەگىزدە – قالىپتاسقان تابيعات جاعدايلارىنا سايكەس ەگىس القاپتارىنىڭ قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋ مۇمكىندىگى، سونىمەن قاتار، توپىراقتى وڭدەۋ، تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ، وسىمدىكتەردى قورعاۋ امالدارى جۇيەسىنە تاعى باسقا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى.قولايسىز ەگىنشىلىك جاعدايلارىندا بۇل فاكتورلاردى ەسكەرۋ، ىلعالمەن قاماتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنە يكەمدى اسەر ەتۋگە، ەگىستىكتى پايدالانۋدىڭ قۇرىلىمىن شۇعىل وزگەرتۋگە جانە بيوكليماتتىق الەۋەتتى كەڭىنەن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەگىنشىلىكتىڭ زاماناۋي جۇيەلەرىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ، ەڭ الدىمەن، ەگىنشىلىك جۇيەسىندە بيولوگيالىق فاكتورلاردى بارىنشا پايدالانۋ جانە توپىراققا انتروپوگەندى جۇكتەۋدى تومەندەتۋدى قامتيتىن ەگىنشىلىكتى بيولوگيزاسيالاۋمەن بايلانىستى.بۇگىنگى كۇنى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ءوندىرۋ بويىنشا بيولوگيزاسيالاۋدىڭ ەداۋىر قولجەتىمدى فاكتورلارى بولىپ داقىل اۋىستىرۋ پرينسيپىمەن اۋىسپالى ەگىستىكتە داقىلداردىڭ قۇرامىمەن كەزەكپەن اۋىستىرىلۋى. سونىمەن قاتار سيدەراتتاردى جانە ءونىمنىڭ تاۋارلىق ەمەس بولىگىن تىڭايتقىشتارعا پايدالانۋ، ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى جانە سيمبيوتيكالىق ازوتبەكىتكىشتەردى كەڭىنەن قولدانۋ قاجەتتىلىگى. بۇل فاكتورلاردىڭ بارلىعى دا اگروسەنوزدارداعى ەنەرگيا مەن زاتتار اينالىمىنىڭ جايىلىڭقىلىعى كولەمىن ازايتۋ.
اتموسفەرانى كومىر قىشقىل گازىمەن (سو2) بايىتۋ ەسەبىنەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى ءۇشىن جاھاندىق جىلىنۋدىڭ جاعىمسىز سالدارلارىن تومەندەتۋگە بولادى. ءبىراق، بۇل اۋا-رايى وزگەرۋىنىڭ جاھاندىق تەندەنسيالارى جاعدايلارىندا اوك-نىڭ موبيلدىگى مەن تۇراقتىلىعىن، سونىمەن قاتار توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ مەن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەگىنشىلىكتىڭ بەيىمدەلۋ-لاندشافتتى جۇيەلەرىن يگەرۋ جاعدايىندا عانا مۇمكىن بولادى. اۋادا سو2 دەڭگەيىنىڭ ارتۋى كەزىندە وسىمدىكتەر قۇرامىندا اسسيميلياتورلاردىڭ جيناقتالۋى ۇلعاياتىندىعى بەلگىلى. ولار توپىراقتىڭ قورەك ەلەمەنتتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەندىگىنە بايلانىستى. وسىمدىكتەرمەن بيوماسسا سينتەزىنە پايدالانىلادى نەمەسە جەكە مۇشەلەردە جيناقتالادى (تامىرىندا، جاپىراقتاردا). ازوتتىق قورەك تومەن بولعان جاعدايدا وسىلاي بولادى. توپىراقتا ازوتتىڭ جەتىسپەۋى وسىمدىكتەردىڭ ءوركەندەۋى سانىنىڭ، بيوماسسانىڭ جيناقتالۋىنىڭ، ماساقتاعى ءدان سانىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى.
رەپرودۋكتيۆتى مۇشەلەرىنىڭ قالىپتاسۋى جۇزەگە اساتىن جاۋاپتى كەزەڭدەردىڭ ءوتۋىن تەزدەتەدى. سونىڭ سالدارىنان ءونىمدىلىك تومەن بولادى. ەگىنشىلىك مادەنيەتى تومەن بولعان جاعدايدا، اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعىنا جاعىمسىز اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. وسىلايشا، وسىمدىكتەردىڭ مينەرالدىق قورەك جاعدايلارىن وڭتايلاندىرۋ، تىڭايتقىشتاردى ناقتى جانە ۋاقتىلى قولدانۋ ەرەكشە وزەكتىلىككە يە بولادى، ويتكەنى سولاردىڭ كومەگىمەن اۋا-رايى وزگەءرۋىنىڭ جاعىمسىز سالدارلارىن بەلگىلى شامادا تومەندەتۋگە جەتكىزەدى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك شىعىس اۋماقتارىندا نەگىزىنەن، تابيعي قۇنارلىعى تومەن بولىپ سيپاتتالاتىن اشىق قوڭىر جانە سۇر توپىراقتا وسى توپىراقتاردىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرۋعا جانە ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ قاجەت.
اۋا-رايىنىڭ كۇرت جىلىنۋى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ زيانكەس-جاندىكتەءرىنىڭ كوبەيۋىنە اسەر ەتەدى. سوڭعى 50 جىلدا تەمپەراتۋرا مەن زيانكەستەر سپەكترىنىڭ كەڭەيۋى اراسىنداعى بايلانىس ورناتىلدى. فيتوفاگتاردىڭ كوپتۇرلىلىگىنىڭ كەڭەيۋى جالعاسۋدا (612 زيانكەس بار)، جاڭا شتاممدار پايدا بولۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن شەكارالاس مەملەكەتتەردە Ug99 سياقتى ساباق تاتى جايىلۋدا. ولاردىڭ دامۋى كۇتىلىپ وتىرعان قۋاڭشىلىق جاعدايلارىندا بيداي جانە ارپا ەگىستىكتەرىندە كۇشەيىپ كەتۋى مۇمكىن؛ رەزيستەنتتى پاتوگەن – Phytophthora infestans وتكەن ۋاقىتتاردا يرلانديادا كارتوپ اشتىعى جانە ت.ب. تۋدىنداتقان. وسىعان بايلانىستى، ورتاشا تەمپەراتۋرالار مەن جاۋىن-شاشىننىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋىنىڭ سەنارييلەرى ءۇشىن كليماتتىق وزگەرۋلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءبىلۋ قاجەت. سونىمەن قاتار اگروتەحنيكالىق ادىستەردى قولدانۋ نەگىزىندە زيانكەستەردى بىرىگىپ باسقارۋ، اۋىسپالى ەگىستى جۇرگىزۋ جانە مينەرالدىق قورەكتى وڭتايلاندىرۋ، بيوپرەپاراتتاردى كەڭىنەن پايدالانۋ، ەپۆ ەسەپكە الا وتىرىپ، زيانكەس اعزالاردىڭ جوعارى، ورتاشا، ءالسىز دامۋى كەزىندە سارالاۋمەن پەستيسيدتەردى عىلىمي نەگىزدەلگەن تۇردە قولدانۋ، فيتوپاتوگەندەردى دياگنوستيكالاۋدىڭ زاماناۋي مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق ادىستەرىن قولدانۋ قاجەت.
جوعارىداعى ايتىلعانداردى نەگىزگە الا وتىرىپ، اۋا-رايىنىڭ جاھاندىق وزگەرۋىن زەرتتەۋدەگى نەگىزگى باسىم باعىتتارعا مىنالار جاتادى:
– اۋا-رايىنىڭ وزگەرۋىنە تۇراقتى، ءتۇرلى ەكوجۇيەلەر مەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ادىستەرىنە ساي كەلەتىن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ جاڭا سورتتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋ؛
– توپىراق وڭدەۋدى مينيماليزاسيالاۋ (وڭدەۋ تەرەڭدىگى مەن ەسەلىگىن ازايتۋ)، بۇل توپىراق ىلعالىن ساقتاۋعا، ەنەرگورەسۋرستار شىعىنىن 25-30 پايىزعا تومەندەتۋگە، توپىراق قۇنارلىعىن ساقتاۋ مەن جوعارىلاتۋعا جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن 1،5-2،0 ەسەگە ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى؛
– اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن تامشىلاتىپ سۋارۋدى جەتىلدىرۋ، بۇل سۋارمالى سۋدىڭ شىعىنىن 35-40 پايىزعا تومەندەتۋدى، ەگىستىكتەردى ارامءشوپ باسۋىن جانە اۋرۋشاڭدىعىن ازايتۋدى، توپىراقتىڭ مەحانيكالىق جانە سۋ-فيزيكالىق قاسيەتتەرىن جاقسارتۋدى قامتاماسىز ەتەدى؛
– توپىراق قۇنارلىلىعىن جانە ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى، باسەكەگە قابىلەتتى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن، ەكولوگيالىق نەگىزدە جۇيەلىك تۇرعىداعى باعىتتا، ءونىمدىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋشى رەسۋرس فۋنكسيالارىمەن يكەمدى سۇلباسى بار تاناپتىق بيولوگيزاسيالانعان اۋىسپالى ەگىستىكتەردى ازىرلەۋ؛
– جاڭا ءداستۇرلى ەمەس، وسى جاعدايلارعا بەيىمدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ىرىكتەۋ (وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ) جانە ولاردى ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ.
جالپى ايتقاندا، اگرارلىق عىلىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنىڭ باسقارۋشىلىق مودەلىن جاساۋ قاجەت. ول كادرلار دايىنداۋ پروسەسسىنە بىرىكتىرىلگەن، فۋندامەنتالدى جانە قولدانبالى عىلىم ادىستەرىن ۇيلەستىرۋگە، ترانسفەرتتە جانە الدىڭعى قاتارلى الەمدىك جەتىستىكتەردىڭ بەيىمدەلۋىنە نەگىزدىلىگىن تالاپ ەتەدى. ءداستۇرلى جانە ەكولوگيالىق ناتيجەلىلىگىن ۇيلەستىرەتىن ەگىنشىلىكتىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىجۇيەلەرىن جاساۋ. ءوزىنىڭ اۋقىمدىلىعى مەن ماڭىزدىلىعىنا قاراي، وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اۋا-رايىنىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋى بويىنشا سۇراقتار نەگىزگى باسىمدىلىقتاردىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس. ولاردى اگرارلىق سالاداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بازالارىندا دامىتۋ كەرەك. ءبىز وسى باعىتتى دامىتۋدى نەعۇرلىم تەزىرەك قولعا الساق، سوعۇرلىم كوپتەن كۇتكەن قاجەتتىلىگىمىزگە يە بولامىز. سونداي-اق شەتىنەن تۋىنداپ جاتاتىن تەحنولوگيالىق مىندەتتەردى تابىستى شەشۋگە ءمۇمكىندىك كوپ بولادى. ءسويتىپ، قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋا-رايىنىڭ وزگەرۋىنەن كەلەتىن قىسىمعا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي توسقاۋىل قويىلماق. مۇنى ءبىزدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەرىمىز ايعاقتاپ وتىر.
سەرىك كەنەنبايەۆ،
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى
عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى،
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،
پروفەسسور
