«مەملەكەتتىك تىلگە – قۇرمەت» بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى، قازاقستان حالقى 
اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى

ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن ەل بولىپ، قاۋىم بولىپ ءتىل مەرەكەسىن اتاپ وتەمىز. وسى مەرەكە قارساڭىندا ءتىلدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن ورتاعا سالساق ارتىق بولماس. ولاي دەيتىن سەبەبىم، ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ كەز كەلگەن ماسەلەسىنە بەيجاي قاراماۋىمىز كەرەك. ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە نەمقۇرايلىقتان بويىمىزدى ادا ۇستاپ، شىن جاناشىرلىعىمىزبەن اتسالىسۋىمىز قاجەت. 
كەيبىرەۋلەر مەنى: «ءسىز وسى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن قايتا-قايتا قوزعاي بەرەسىز» دەپ ايىپتاماق بولادى. «قاشان مەملەكەتتىك ءتىل ءوز تۇعىرىنا قونعانشا، قاشان قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ءوزىنىڭ انا سۇتىمەن بەرىلگەن تۋعان تىلىندەي مەڭگەرگەنىنشە، مەن ءتىل ماسەلەسىن ايتۋدان جالىقپايمىن» دەپ جاۋاپ بەرەمىن. ويتكەنى كەزىندە مەنىڭ ۇلتىمدى جاتسىنباي، ەلباسى ايتپاقشى، سامان ۇيلەرىندە قابىلداعان قازاق حالقىنىڭ الدىندا قارىزدارمىن. جۇرگەن جەرىمدە: «قازاق حالقى ماعان انا دا بولعان، پانا دا بولعان» دەپ ايتىپ جۇرەمىن. قازاقتار كەڭ پەيىل، جۇرەگى مەن نيەتى تازا حالىق. ۇلتىڭ كىم، قاي ەلدەن كەلدىڭ دەپ كەۋدەدەن يتەرمەي، وسىندا جينالعان بارشا ۇلت وكىلدەرىن قولتىعىنىڭ استىنا الىپ، تورىنە شىعارىپ، قۇرمەت كورسەتتى. ولاي بولسا، قازاقستانداعى ءاربىر ۇلت وكىلى وسىنى ايرىقشا سەزىنىپ، باعالاي ءبىلۋى ءتيىس.

ابايدىڭ «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەگەنى جايدان-جاي ەمەس. ءسوز دەگەن قۇدىرەت. ءتىل دەگەنىمىز كيەلى دۇنيە. سونىڭ كيەسىن جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنىپ، قاسيەتىن ارداقتاپ، كەيىنگى ۇرپاقتارعا ساف التىنداي كۇيىندە جەتكىزۋ – پارىزىمىز. ءيا، داۋىرلەر مەن عاسىرلاردى ارتقا تاستاپ، تەلەگەي تەڭىز تاريحتىڭ تولقىندارىنان امان-ەسەن ءوتىپ، حالقىمەن بىرگە ۇزاق تا ماڭگى جاساي بەرەتىن ەكى قۇندىلىق بولسا، سونىڭ ءبىرى بۇل ءسوزسىز – ءتىلى. ءسوز – ءتىلدىڭ جانى، ءتىل – ۇلتتىڭ جانى. رۋحىنىڭ ءۇنى، ەڭ قۇندى دۇنيەسىنىڭ التىن قويماسى. بۇل ورايدا وسىناۋ قۇدىرەتتى ءتىلدىڭ يەسى قازاق – دارا ءبولمىس-بىتىمى بار، ەشكىمدى جاتسىنبايتىن، ءبولىپ-جارمايتىن، بارشانىڭ بالاسىن باۋىرىنا باساتىن، وزگەنى وگەيسىتپەيتىن ايرىقشا حالىق.
بيىل كۇللى ومىرىمىزدەگى باعا جەتپەس قۇندىلىقتىڭ ەڭ اسىلى، تۇعىرلىسى – تاۋەلسىزدىگىمىزگە 25 جىل تولىپ وتىر. ال سول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى نىشاندارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىلى ەمەس پە؟ ءوزىڭنىڭ تاۋەلسىز ەلىڭ، جەرىڭ باردا سول تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا، ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋعا اتسالىسۋ – قازاقستاندى وتانىم دەپ بىلەتىن ءاربىر ازاماتتىڭ تۋ ەتىپ ۇستار ۇستانىمى، ءسوز ەتەر ۇرانى، دىلگىر ماقساتى بولۋى ءتيىس. ءتىل، ەڭ ءبىرىنشى، رۋحاني دۇنيەنىڭ وزەگى. ال ونىڭ ەركىندىگى مەن بوستاندىعىنىڭ نەگىزى دە وسى تىلدە جاتقانىن سەزىنە بەرمەيمىز. ياعني، ءتىل ارقىلى – رۋحاني دۇنيەڭ كەمەلدەنىپ، ءداستۇرىڭ ساقتالىپ، مادەنيەتىڭ بايىپ، ءبىتىم-بولمىسىڭ دارالانىپ تۇرادى. ال ءتىلىڭدى جوعالتساڭ، مۇنىڭ بارىنەن دە ايىرىلاسىڭ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، ونىڭ كوكەيكەستى ساۋالدارىن جادىمىزدان شىعارماي، اياسىن كەڭەيتۋگە قوعام بولىپ، ەل بولىپ ۇلەس قوسۋىمىز قاجەت. بۇل ەلىڭنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن، مەملەكەتىڭنىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن كەرەك.
كەزىندە قوعامدا ءۇش تۇعىرلى ءتىل تۋرالى باستاما كوتەرىلىپ، ونى ەندىرۋدىڭ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىعا ءتۇسىپ جاتقاندا، قازاق ءتىلى شەتتەپ قالماي ما، ونىڭ دامۋىنا دۇرىس ءمان بەرىلمەي قالا ما دەگەن ماسەلە ويلاندىرعانى راس. بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ «قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قالمايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى، نەگىزگىسى، باستىسى، ماڭىزدىسى بولا بەرەدى»، «قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە» دەگەن سوزدەرى كۇدىگىمدى سەيىلتىپ، سەنىمىمدى ارتتىردى. پرەزيدەنتتىڭ وسى سوزدەرىنەن كەيىن ەندىگى جەردە ءبىز نىق تا، سەنىمدى قادامدارمەن العا ءجۇرىپ، مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ىلگەرلەتە بەرۋىمىز قاجەت. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى اتا زاڭىمىزدا تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالدى. ءتىل اياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭدار قابىلداندى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا ايرىقشا داڭعىل جول اشىلىپ وتىرعاندا تارتىنشاقتاۋىمىز جاراسا ما؟ قازاق حالقى ايتپاقشى، «ءبىر جەڭنەن قول، ءبىر جاعادان باس شىعارىپ»، تىزە قوسقان ارەكەت كەرەك.
بيىل ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بيىك مىنبەرىنەن بارشا الەمگە قازاق تىلىندە ءۇن قاتتى. دۇنيەجۇزىنىڭ الپاۋىت ەلدەرىنە، حالىقتارىنا ءوزىنىڭ پاراساتتى ويىن، ۇستانىمىن، ورتاق ماسەلەگە ورايلاسقان ماقسات-مۇراتىن انا تىلىندە جەتكىزدى. سول القالى جيىننان كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا: «مەنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ءسوزىم، ونىڭ ۇيىمداعى بارلىق رەسمي التى تىلگە ىلەسپە اۋدارىلۋى دا جاقسى نىشان بولدى. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز دۇنيەجۇزىنە ەستىلسىن، قۇلاقتارىنا ءسىڭسىن دەپ ويلادىم. ارى قاراي جىلجىتا بەرەمىز. مەن ادەيى سولاي جاسادىم. ءبارىبىر ول بارلىق تىلگە اۋدارىلادى. ءبىراق، ابدەن ۇيرەنىپ كەتكەن ءبىزدىڭ ادامدار. قازاقشا سويلەسكىسى كەلمەيدى. ءتىلى باسقا جاققا ۇيرەنىپ، جاتتىعىپ كەتكەن. سوندىقتان مەن ايتقاننان كەيىن مەنەن كەيىنگى ءبىزدىڭ باسشىلار سولاي سويلەيدى دەپ سەنەمىن!» دەدى. التى الاشتىڭ ءتىلىن بيىك مىنبەردەن التى قۇرلىققا تانىتىپ ايتقان كەزدە مەنىڭ قۋانىشىمدا شەك بولعان جوق. ويتكەنى مەن سوناۋ 1984 جىلدان بەرى قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ ءۇنىن، اۋەزىن الەم جۇرتشىلىعى دا ەستىسە ەكەن، قازاقتىڭ بارلىعىن بىلسە ەكەن دەپ ارمانداۋشى ەدىم. ەلباسى بۇۇ-نىڭ بيىك مىنبەرىنەن قازاقشا سويلەگەن كەزدە سول ارمانىما جەتكەندەي بولدىم. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ الەمدىك تۇرعىدا باعى جانعان ءساتىن كورۋ – مەن ءۇشىن اسا ءبىر تاريحي قۋانىش بولدى.
انا ءتىلى – جۇرەكتىڭ ءۇنى، ۇلتتىڭ رۋحى، ابىرويى، ءبولمىس-بىتىمى. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تۋعان ءتىلى بولادى. ول اركىمنىڭ ءوزى ءۇشىن كەرەك. ول – جالپى ۇعىم، ال قازاقتىڭ ءتىلى، ياعني مەملەكەتتىڭ ءتىلى – جالقى ۇعىم. وسى جەردىڭ يەسى قازاق حالقىنىڭ ءتىلى – مەملەكەتتىڭ ءتىلى. ال مەملەكەتتىك ءتىل – بارىمىزگە ورتاق. ولاي بولسا، مەملەكەتتىڭ ءتىلى بارلىق قازاقستاندىققا دا ورتاق. دەمەك، بارشا حالىقتى بىرىكتىرۋشى، ورتاق ماقساتقا ۇيىستىرۋشى دا – مەملەكەتتىك ءتىل، قازاق ءتىلى. مۇنى جەتىك سەزىنبەيىنشە، تولىققاندى ءتىل سايا­ساتىن جۇزەگە اسىرا المايتىنىمىز كامىل. ءتىل الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى، ۇلت ساياساتىنىڭ كورسەتكىشى. ەندەشە، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن بايىرعى قازاق حالقى باسقا دا ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاريحي تاعدىرىن توعىستىرىپ، تەڭدىك پەن تاتۋلىقتى قالىپتاستىرىپ، بەيبىت قوعامدى ورنىقتىرۋعا قول جەتكىزىپ وتىرعان بىردەن-بىر سەبەپكەر دە ءتىل ەكەنى ءمالىم. ويتكەنى ءتىل بىلگەن قاشاندا تابىس­تىرادى.
مەن «قازاقتىڭ ءتىلى قۇرىپ بارا جاتىر، جوق بولىپ بارا جاتىر» دەگەن جامان ويدان اۋلاقپىن. قازاق ءتىلى – VII عاسىردا الىپ ارابقا دا، XIII عاسىردا تەگەۋرىندە موڭعولعا دا، حIح-حح عاسىردا ورمانداي قاپتاعان ورىسقا دا توتەپ بەرىپ، ساقتالىپ قالعان. قانشا ۋاقىت وتسە دە، حالىقتىڭ وزىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان، سىنى كەتپەيتىن، قۇنى كەمىمەيتىن، ومىرشەڭ، قۇندى دا كيەلى، قاسيەتتى قازاق ءتىلى تۇركىتىلدەستەردىڭ ىشىندەگى ەڭ بايى دا، سوم، تازا ساقتالعان باي ءتىلدى باياندى ەتسەك دەگەن ارمان عوي مەنىكى. «بايتاق جەر دە، باي ءتىل دە – قازاقتىكى» دەگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ تەككە ايتپاعان، قازاق ءتىلى – تەك قازاق توپىراعىندا عانا وركەندەيدى، قولدانىستا بولادى، ءوز بيىگىنە كوتەرىلىپ، ءوز تۇعىرىنا قونا الادى. باسقا جەردە مۇنداي دارەجەگە كوتەرىلە المايدى، مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولا المايدى. سول ءۇشىن دە ءتىل دەگەن ۇلتتىڭ جانى، ەرەكشەلىگى وتە نازىك. وعان جانارمەن عانا ەمەس، جان-جۇرەگىمىزبەن، سەزىم كوزىمەن قاراي ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا جەرى گۇلدەنگەن، ەلى تۇرلەنگەن، ۇلىسى كوبەيىپ، تىنىسى كەڭەيگەن كەزدە بايدى زورسىنباي، كەدەيدى قورسىنبايىق.
رەتى كەلىپ تۇرعاندا تاعى دا ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتسەم دەيمىن. جالپى، مەملەكەتتىك تىلگە بايلانىستى ايتىلعان پىكىرلەردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، بۇل تۋرالى جازىلعان ماقالالاردى باسپا ءسوز بەتىنەن وقىپ، تانىسىپ وتىرۋ – بۇرىننان كەلە جاتقان ادەتىم. ءوزىم ءسۇيىپ وقيتىن «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ №29 (1339) 21-27 شىلدە ارالىعىنداعى سانىندا اتىراۋ وبلىستىق دارىندى بالالارعا ارنالعان ۇلتتىق گيمنازيا ديرەكتورى، قازاقستان پعا-نىڭ اكادەميگى نۇرلىبەك داۋموۆتىڭ «وزگە ءتىلدى وگەيسىمەيىك» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. ايتىڭىزدارشى، قازاقستاندا وزگە ءتىلدى وگەيسىتىپ جۇرگەن جان بار ما؟ ءتىلشى رەتىندە قانشاما ۇلتتىڭ وكىلىمەن ارالاسىپ ءجۇرىپ قازاق تۇرماق، وزگە ۇلتتىڭ وكىلىنەن ونداي جاندى كەزدەستىرمەدىم. اۆتور ءوز ماقالاسىندا: «حالقىمىزدا «تۇعىر» دەگەن ءسوز بار، ول ءسوز – دىڭگەك، قازىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ التىن دىڭگەگىمىز، تۇعىرىمىز – قازاق ءتىلى، ال جان-جاعىنان وزگە تىلدەر مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداپ ۋىق سەكىلدى قادالادى» دەپ جازىپتى. وسى ورايدا «تۇعىر» دەگەن ءسوز ءوز ماعىناسىندا، ءوز مانىندە قولدانىلىپ تۇرعان جوق.
«قازاق ءتىلىنىڭ» كوپ تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىندە «تۇعىر» سوزىنە مىناداي انىقتاما بەرىلەدى: «تۇعىر – قولعا ۇيرەتىلگەن سايات قۇستىڭ قوناقتايتىن ورنى. بيىكتەۋ اعاش قوندىرعى. ەكىنشى ماعىناسى – ءبىر نارسەنىڭ استىنا قويىلعان تىرەك، سۇيەنىش. سونىمەن قاتار «تۇعىر» ءسوزىنىڭ ءومونيمى – مىنىسكە ءتوزىمدى، جابى تۇقىمداس جىلقى؛ جۇمىس كولىگى. «دىڭگەك» ءسوزىنىڭ دە ءمان-ماعىناسى بار. تاعى دا «قازاق ءتىلىنىڭ» كوپ تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىنە نازار اۋدارايىق. «دىڭگەك» – جەرگە قازىپ، ورناتقان باعانا، تىرەۋ. 2.ارقاسۇيەر تايانىش، تىرەك. «قازىق» ءسوزىنىڭ ءمانىن تارقاتاتىن بولساق، ول اتالعان سوزدىكتە – ءبىر نارسەنى بايلاۋعا ارنالعان ۇشكىر، كىشىرەك كەلگەن جۇمىس اعاش يا تەمىر. 2. ءبىر نارسەنىڭ نەگىزى، سۇيەنىشى، تىرەگى» دەپ بەرىلگەن. مۇنداعى نەگىزگى ايتايىن دەگەن ويىم، تۇعىر ءسوزىنىڭ ماعىناسى اشىلماعان. اۆتور بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن جەتىك بىلمەسە، ەڭ بولماسا سوزدىككە قاراۋ كەرەك ەدى عوي.
«تۇعىر» دەگەن ءسوز تەك قازاقتىڭ تىلىنە ءتان. وزگە ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرى ءوز ەلدەرىنىڭ تۇعىرىنا قونىپ تۇر. مىسالى، ورىس ءتىلى دە، اعىلشىن ءتىلى دە سولاي. سوندىقتان ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى دە ءوز تۇعىرىنا قوندىرايىق دەپ ماقالا جازعانمىن. قازاقستان ءتىلىن ءبىز بارشامىز بىرىگىپ تۇعىرىنا قوندىرۋعا اتسالىسۋىمىز كەرەك. ەلباسى 2006 جىلدىڭ قازان ايىندا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى قۇرىلتايىندا «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» تۋرالى يدەيانى جاريا ەتكەن بولاتىن. وسى القالى جيىنعا مەن دە قاتىسىپ، ءۇش تۇعىرلى ءتىلدىڭ باستىسى – مەملەكەتتىڭ ءتىلى قازاق ءتىلى بولۋى كەرەك دەپ ايتقانمىن. سول كەزدە عانا ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى وركەندەتە الامىز.
جالپى، ايتايىن دەگەنىم، ءتىل تۋرالى ماقالا جازعان ادام وقىرمانعا دۇرىس باعىت-باعدار سىلتەيتىندەي، ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتۋگە، قولدانىس اياسىن كەڭەي­تۋگە ءۇن قوساتىنداي بولسا، شىركىن! ءوز باسىم وقىرمان قاۋىم الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ۇمىتپاعان ابزال دەپ ويلايمىن. قاشاندا شىندىقتان قورىقپايىق، جالتاقتامايىق. ءمان-ماڭىزىن جوعالتپاي، بوياۋىن سولعىنداتپاي، ايتارى – انىق، بوياۋى – قانىق دۇرىس پىكىر بىلدىرگەنىمىز ءجون. وزگەلەردىڭ كوڭىلىنە قاراپ، ءوز ەلىمىزدە، ءوز مەملەكەتتىك ءتىلىمىز سالتانات قۇرىپ، ءوز تۇعىرىنا قوندىرا الماساق، ازاماتتىعىمىزعا سىن بولماي ما؟! ءار ءسوزدىڭ استارىنا تەرەڭ بويلاپ، بايىپپەن ءۇڭىلىپ، ۇلتتىق رۋحتى تايعا تاڭبا باسقانداي، ءمان-ماعىناسىن كەتىرمەي، وقىرمان الدىنا تابيعي قالپىن ساقتاي وتىرىپ، تارتا بىلەيىك، اعايىن! «ءسوز ونەرى ادام ساناسىنىڭ ءۇش نەگىزىنە تىركەلەدى: اقىلعا، قيالعا، كوڭىلگە» دەيدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى. سوندىقتان دا ءار جازعان-سىزعانىمىزدا قازاقتىڭ ءوز بولمىسى، وزىندىك ەرەكشەلىگى، سالتى، تەك-تامىرى، تىلدىك بايلىعى، شەشەندىگى – ءبارى دە كورىنىس تاپقانى ابزال.
ءبىزدىڭ وتانىمىز – قازاقستان. ال قازاقستان­نىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. دەمەك، ءبىزدىڭ وتان الدىنداعى پارىزىمىز دا، قارىزىمىز دا مەم­لەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ. وسىنى وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇسىنسە، جۇرەگىمەن ۇعىنسا دەيمىن. ءبىز قازاق حال­­قىنا دەگەن العىسىمىزدى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ار­قىلى ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. قازاقستاندى وتا­نىم، ەلىم دەپ سۇيگەن ءاربىر ازامات ەڭ الدىمەن وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك. ەلىڭ­ءدى قۇر­مەتتەۋ – مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋىڭمەن ولشەنەدى!

اسىلى وسمان، 
فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى، 
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

اقيقات جۋرنالى