رەجيسسۋرانىڭ العاشقى مەكتەبىنەن ءوتتى. ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ قولتاڭباسىن كوردى. ەلۋباي ءومىرزاقوۆ، سەركە قوجامقۇلوۆ، قاپان بادىروۆ، نۇرمۇحان ءجانتورين، ءسابيرا مايقانوۆا، حاديشا بوكەيەۆا، شولپان جانداربەكوۆا جانە ت.ب. كىل مىقتىلاردىڭ ونەرىن تاماشالادى. ءتالىم الدى. ۇيرەندى. ۇلگى تۇتتى. بۇگىندە كەلمەس كۇندەردىڭ ەلەسى جايلى ساعىنا ەسكە الادى.

– قازاق تەاترىنىڭ التىن عاسىرى دەپ قاي كەزەڭدى ايتامىز؟ بىزدە رەجيسسۋرا نەگە كەش دامىدى؟
– ءبىزدىڭ تەاتردىڭ داۋىرلەگەن كەزەڭى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ەسىمىمەن قاتار اتالادى. سەبەبى، ءازىربايجان مامبەتوۆ – قازاقتىڭ كاسىبي تەاتر ونەرىندە اتى قالعان، وسى ونەردى وركەندەتۋدە ايرىقشا ورنى بار، اكتەرلىك، رەجيسسەرلىك مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا كۇش سالعان، تالاي-تالاي مىقتى دراماتۋرگتەردىڭ ەڭبەگىن ساحناعا شىعارعان، رەجيسسۋراعا جاڭا ءبىر سوقپاق سالعان، ايرىقشا ءىز قالدىرعان ادام. ونى ءتىپتى ەكسپەريمەناتور دەۋىمىزگە دە بولادى. رەجيسسەردىڭ ءوزى ۇشكە بولىنەدى: قويۋشى-رەجيسسەر، رەجيسسەر-پەداگوگ، رەجيسسەر-ينتەر­پرەتاتور. وسى ۇشەۋى دە مامبەتوۆتىڭ بويىنان تابىلدى. 
– ونىڭ ءدال وسى ءۇش قاسيەتتى بويعا ءسىڭىرۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– وتىز جىل بويى ءبىر تەاتردا قالىپ قويۋىنىڭ فەنومەنى نە دەيسىز بە؟ ونىڭ فەنومەنى – اللادان بىتكەن زەرەكتىگى بولسا كەرەك. ەكىنشىدەن، ءوزى وقىعان ماسكەۋدەگى مەكتەبى. جالپى، رەجيسسۋرا دەگەنىمىز – وتە كەش دامىعان كاسىپ. باسقا حالىقتار رەجيسسۋراعا عاسىرلاپ كەلەتىن بولسا، بىزگە بار-جوعى سەكسەن-توقسان جىلدىڭ ار جاق-بەر جاعى عانا. قازاقتىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى – جۇمات شانين. ولار العاشقى بولىپ، قازاق رەجيسسۋراسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ، قولباسشى بولىپ كەلدى. ال توقپانوۆتىڭ كەزەڭى قىرقىنشى جىلدارعا تيەسىلى. ودان كەيىنگى جىلدارى قازاق تەاتر ونەرىن وركەندەتۋ ءۇشىن، اكتەرلىك مەكتەبىن ۇلكەن ءبىر دارەجەگە كوتەرۋى ءۇشىن شەتتەن رەجيسسەرلەر شاقىرا باستادى. ءبىزدىڭ تەاتردىڭ قالىپتاسۋ جولىندا ورىس رەجيسسەرلەرىنىڭ دە ەڭبەگى بار. شىن مانىندە، تەاتر قالاي قۇرىلدى دەگەندە، الىپتارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن اتاماي وتىرا المايمىز. ولار: مۇحتار اۋەزوۆ، ساكەن سەيفۋللين، عابيت مۇسىرەپوۆ، قوشكە كەمەڭگەر ۇلى سياقتى ۇلىلارىمىز. دالادا، جارمەڭكەدە اندەتىپ-بوزداتىپ، دالا تەاترىن قۇرىپ جۇرگەن كىل مىقتىلاردى ءبىر جەرگە توعىستىرىپ، تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالادى. تەاتردىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن مىقتىلارىمىز ستانيسلاۆسكييدىڭ مەكتەبىنەن دە ءوتتى. رەسەيدىڭ ءىرى ونەر قايراتكەرلەرى دە قازاقتىڭ دارىندى ۇل-قىزدارىن شەتكە قاقپاي، بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. ولار نەگە قازاقتىڭ ونەر مايتالماندارىن مويىندادى؟ ونىڭ سەبەبى نەدە دەسەڭىز، ونىڭ ءبارى تۋما تالانتىندا. قازاق – تەاتر ونەرىنە وتە جاقىن حالىق. قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىندا، ۇلتتىق قاسيەتىندە تەاتردىڭ ەلەمەنتتەرى وتە كوپ. سوندىقتان، ولارعا تەاتردى قۇرۋ، ونى قالىپتاستىرۋ قيىن تيگەن جوق. اياداي عانا قىزىلوردا تەاتردىڭ دامۋىنا ازدىق ەتكەن سوڭ، ونى ۇيىمداس­تىرۋشىلار ورتالىققا قاراي جىلجىتۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارىپ، الماتىعا اۋىستى. ءسويتىپ، مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى­نىڭ نەگىزى قالاندى. الماتىعا كىمدەر جينالدى؟ جانداربەك قۇرمانبەكوۆ، شاكەن ايمانوۆ سياقتى كىل مىقتىلار. ءان ايتىپ، جىر جىرلاپ، گارمون تارتىپ جۇرگەن تالانتتاردى ەل ىشىنەن جيناعان. سول كەزدەگى جاپ-جاس بالا مۇسىرەپوۆ جاپ-جاس ايمانوۆتى ەل ىشىنەن تاۋىپ، وسىندا الىپ كەلدى. ەلدەگى دارىندار ءبىر جەرگە ءتۇيىستى. ارينە، رەجيسسەرسىز تەاتر جوق. رەجيسسەر – تەاتردىڭ بارى، بولمىسى، ارى-نامىسى. وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ باسىنا دەيىن ورىس رەجيسسەرلەرىن شاقىرىپ، شەتەل دراماتۋرگياسىنىڭ شىعارما­لارىن قويىپ، تەاتردى كاسىبي دەڭگەيگە كوتەرۋگە تىرىستى. ءبىراق، قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن رەجيسسەرلەر شىعارۋ كۇن ءتار­تىبىندە تۇردى. سونداي ساتتە تەاتردىڭ باعىنا ءوزى ءبيشى، ءوزى ءانشى ءازىربايجان مامبەتوۆ جولىقتى.
– اكتەر رەتىندە فيلمگە ءتۇسىپ جۇرگەن جاس جەتكىنشەك بىردەن قالاي رەجيسسەرلىك جولعا ءتۇستى؟ ونىڭ بويىنداعى ەرەكشە تالانتتى تانىعان كىم؟
– ءازىربايجان مامبەتوۆ ورىس رەجيسسەرلەرى قالىپتاستىرعان مەكتەپتەن ءدارىس الدى. ونى ماسكەۋگە دەيىن سۇيرەلەپ الىپ بارعان جالعىز اپكەسى اققاعاز مامبەتوۆا بولاتىن. استراحاندا وسكەن جەتىم بالا. ول جاقتا قازاق تا جوق، قازاقشىلىق تا جوق. سول جاقتان ماسكەۋگە بارىپ، ءبىلىم الدى. «قازاق دەيتىن ەل بار ەكەن، جەر بار ەكەن» دەپ ەكى جەتىم قول ۇستاسىپ، قولتىقتاسىپ، پويىزبەن ماسكەۋدەن قازاقستانعا كەلەدى. ماسكەۋدە ءمام­بەتوۆ كسرو-نىڭ حالىق ءارتيسى اندرەي گونچاروۆ دەگەننەن ءبىلىم الدى. گونچاروۆ – پوپوۆتىڭ وقۋشىسى. ال پوپوۆ – ستانيسلاۆسكييدىڭ شاكىرتى. وقۋ دارەجەسى جاعىنان ازەكەڭ ستانيسلاۆسكييدىڭ نە­مەرەسى بولىپ كەلەدى. گونچاروۆ ءمام­بە­ءتوۆتىڭ قا­بىلەتىن تانى­عان ادام. گون­چاروۆ­تەي ادامنان ءبىلىم العان ءمام­بەتوۆ تە وسال ەمەس. اس­ترا­حاننان الىس كەتپەيىن دە­گەن بولۋى كە­رەك، وقۋىن ءبى­تىرگەن سوڭ گۋريەۆ وب­لى­سىنا جۇمىسقا كە­تەدى. وسىدان باس­تاپ ءمام­بەتوۆتىڭ زامانى باستالادى. ول كەزدە بار-جوعى جاسى – 21-دە عانا. ودان كەيىن جامبىل تەاترىنا اۋىسادى. كەيىنىرەك، ياعني، 1956 جىلى الماتىعا كەلىپ، تابان تىرەيدى. قازاق درا­ماتۋرگياسىنا سول جىلدارى قالتاي مۇحامەدجانوۆ سەكىلدى مىقتىلار قوسىلىپ جاتقان كەزى. ول كىسىلەردىڭ بىرتىندەپ پەسالارى ساحناعا قويىلا باستادى. «بولتىرىك بورىك استىندانىڭ» دۇركىرەپ شىققان كەزى. مامبەتوۆ اكادەميالىق تەاترعا «ءبىسمىللا» دەپ اياق باسىپ كەلدى دە، تاپجىلماي وتىز جىلداي ەڭبەك ەتتى. بۇل – اۋەزوۆ تەاترىنىڭ توقسان جىلدىق تاري­حىنداعى جارتى عاسىرىن مامبەتوۆ كەزەڭى دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار. سول جىلدار بۇل تەاتردىڭ وسىپ-وركەندەۋ كەزەڭى بولدى. ول كىسىمەن قاتار ۇزەڭگىلەس جۇمىس ىستەيتىن رەجيسسەرلەر پايدا بولا باستادى. بايتەن وماروۆ، قامباروۆتار كەلدى تەاترعا. ارادا ءۇش-تورت جىل وتكەن كەزدە «قازاق رەجيسسەرلەرىن دايىنداۋ كەرەك» دەگەن ماسەلە كوتەرىلىپ، ارنايى ءبولىم اشۋدى جوسپارلادى. ق.قوجاميا­روۆ ول كەزدە كونسەرۆاتوريانىڭ رەكتورى. سول كونسەرۆاتوريانىڭ جانىنان كونكۋرس جاريالاپ، ەل-ەلدى ارالاپ، رەجيسسەر بولا الاتىن جاستاردى ىزدەي باستادى. قايتالاپ ايتام، رەجيسسەرلىك قازاققا كەش كەلگەن ماماندىق. قازاق رەجيسسەردى ءالى كۇنگە ديريجەرمەن شاتاستىرادى. 1959 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرلەرىن دايىندايتىن تەاتر فاكۋلتەتى اشىلدى. ول فاكۋلتەتكە 24 بالا وقۋعا قابىلداندى. سول 24ء-تىڭ جەتەۋى عانا رەجيسسەرلىكتى ءبىتىرىپ شىقتى. ونىڭ ءبىرى – قارسى الدىڭىزدا وتىرعان پاقىرىڭىز. ەكىنشىسى، ونەر اكا­دە­مياسىندا ساباق بەرەتىن پروفەسسور مامان بايسەركە ۇلى. جاس رەجيسسەرلەر وقۋ ءبىتىرىپ، تەاترعا كەلگەننەن كەيىن عانا مامبەتوۆتىڭ ارقاسى كەڭي باستا­دى. باسىندا اسسيستەنت بولىپ قىزمەت ەتە باستادىق. 1965 جىلى بۇيرىقپەنەن قادىر جەتپىسبايەۆ، ۆيكتور پۇسىرمانوۆ ۇشەۋمىزدى تەاترعا رەجيسسەر ەتىپ الدى. مامبەتوۆپەن ارامىز ون-اق جاس. قاتار قۇربىلارداي ويناپ-كۇلىپ ءجۇرىپ، ول كىسىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەي باستادىق. مامبەتوۆتەن بيىك قازاق رەجيس­سۋراسىندا رەجيسسەر بولعان جوق. ونى كىم قالاي جازسا، ولاي جازسىن؟! مامبەتوۆ ارقىلى ادام بولىپ، مامبەتوۆ ارقىلى اكتەرلىك بيىكتىككە جەتكەن ادامداردىڭ بۇگىندەرى ونى مويىنداي قوياتىنداي ءحالى جوق. ءوزىن-وزى دارىپتەۋمەن كەلە جاتقان كەيبىر ازاماتتار بار. ءوزىن-وزى دارىپتەۋ ءۇشىن الدىمەن مامبەتوۆتى دارىپتەۋ كەرەك. مامبەتوۆتى دارىپتەسەڭىز، ءسىز قازاق تەاترىن دارىپتەگەن بولاسىز. مامبەتوۆ – باعى جانعان ادام. اللا ادامعا باقتى دا، سوردى دا تىلەۋىنە قاراي بەرەدى. تىلەۋى دۇرىس ادامعا جاراتقان جاقسى دوس بەرەدى، جاقسى جولداس بەرەدى. مامبەتوۆتىڭ نيەتى ءتۇزۋ بولعاننان كەيىن دۇنيەدەن كەتكەن كۇنگە دەيىن جاقسى عۇمىر كەشتى. مەنىڭ مامبەتوۆكە دەگەن باعام، ساعىنىشىم بولەك. 1966 جىلى ازەكەڭ «انا – جەر-انانى» قويعان كەزدە، تاحاۋي احتانوۆتىڭ «بورانىن» قويدىم. ەكەۋىنىڭ تاقىرىبى ۇقساس. مۋزىكالىق دراما «جاياۋ مۇسانى» قويعانىمدا، ازەكەڭ مۋ­زىكالىق كومەديا ءتۇسىرىپ جاتتى. ءبىز ونىڭ ارتىنان ىلەسىپ كەلە جاتقان ءىزباسارىمىز. كەيدە وسىناۋ قاسيەتتى ادامدى قاسيەتسىز سوزدەرمەن بى­لاپىتتاپ جاتاتىندار بار. كوزى ءتىرى ادامدار ءجۇرمىز. ونداي ۇلى ادامداردىڭ سىرتىنان عايبات ايتۋعا بولمايدى. «جۇبانوۆ بولماسا، بۇل كىم بولار ەدى» دەگەن دە اڭگىمەلەر ايتۋى مۇمكىن. جۇبانوۆسىز دا تالانتتى ادام. احمەت جۇبانوۆ بۇعان ارنايى پەسا جازىپ بەرگەن جوق. بۇل – شىعارماشىلىق ەركىندىكتى تولىق ۇستاعان ادام. ول ۇشىپ ءجۇردى. ەشكىم اياعىنان شالعان جوق. راس، 1986 جىلى تاياق جەدى. ول وندا قىزىق كورەيىن دەپ تاياق جەگەن جوق. جاستارعا اراشا تۇسەيىن دەپ باردى. كيەلى قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ اۋراسىن بۇزباۋى كەرەك. تەاتردىڭ اۋراسىن بۇزعان ادام وڭبايدى. ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ەڭبەگىنە، ونىڭ ادامي قاسيەتىنە، رەجيسسۋراسىنا، اتاق-داڭقىنا ەشكىم شەك كەلتىرە المايدى. ەركەلىگى بولدى. نەگە ەر­كەلەمەسىن؟ كەيدە اشۋى كەلگەندە «يديوتتار» دەپ اي­عايلايتىن. ونىڭ ەش ايىبى جوق. مامبەتوۆ تەاتر­دا ءوز ەس­كەرت­كىشىن ءوزى جاساپ كەتكەن ادام.

مامبەتوۆتەن بيىك قازاق رەجيسسۋراسىندا رەجيسسەر بولعان جوق. ونى كىم قالاي جازسا، ولاي جازسىن؟! مامبەتوۆ ارقىلى ادام بولىپ، مامبەتوۆ ارقىلى اكتەرلىك بيىكتىككە جەتكەن ادامداردىڭ بۇگىندەرى ونى مويىنداي قوياتىنداي ءحالى جوق. ءوزىن-وزى دارىپتەۋمەن كەلە جاتقان كەيبىر ازاماتتار بار. ءوزىن-وزى دارىپتەۋ ءۇشىن الدىمەن مامبەتوۆتى دارىپتەۋ كەرەك. مامبەتوۆتى دارىپتەسەڭىز، ءسىز قازاق تەاترىن دارىپتەگەن بولاسىز. مامبەتوۆ – باعى جانعان ادام. اللا ادامعا باقتى دا، سوردى دا تىلەۋىنە قاراي بەرەدى. تىلەۋى دۇرىس ادامعا جاراتقان جاقسى دوس بەرەدى، جاقسى جولداس بەرەدى. مامبەتوۆتىڭ نيەتى ءتۇزۋ بولعاننان كەيىن دۇنيەدەن كەتكەن كۇنگە دەيىن جاقسى عۇمىر كەشتى.

– رە­جيس­سەرگە ب ا ق قو­نۋى ەڭ ال­دى­مەن اللانىڭ بەرگەن ابىرويى بولار. دەگەنمەن، سول جىلدارى ءمام­بەتوۆتىڭ باعىنا كىل مىقتى اكتەرلەر تاپ كەلگەن جوق پا؟ 
– اللا ازەكەڭنەن ەشتەڭەنى اياماعان. ىشكى الەمى، اقىل-پا­راساتى، مىنەزى، سەنگىشتىگى، ادامي قاسيەتتەرى ەرەك­شە. بىلاي قا­را­ساڭىز، وتە ءمىنسىز ادام. ءبىراق كەيدە قى­لىقتارى بالاعا ۇق­ساپ كەتەدى. كەيدە سوعان ءوزى رەنجىپ جۇرەدى. ونىڭ تاعى ءبىر ارتىق­شى­لىعى، ءۇل­كەندى سىيلاعان، قۇر­مەت تۇتقان، سولارعا باس ءيىپ وتكەن. سەركە قوجامقۇلوۆ، ءسابيرا مايقانوۆا، حاديشا بوكەيەۆا، قاپان بادىروۆ سياقتى تۇلعالار ازەكەڭدى بالاسىنداي ارداق تۇتتى. ەركەلىگىنىڭ ءبارىن كوتەردى. بۇل – ءبىر باقىتى. ەكىنشى باقىتى – ونىڭ كەزىندە تەاترعا ۇلى اكتەرلەردىڭ كەلگەندىگى. اكتەرسىز تەاتر جوق. كۇللى تەاتر الەمىنىڭ ەڭ بيىگى – ارتيس قاۋىمى. ءبىزدىڭ تەاتر ءۇش اۋليە­دەن تۇرادى: درا­ماتۋرگيا، رەجيس­سۋرا، اكتەر. مەن كەرىسىن­شە، الدىمەن اكتەر، سودان كەيىن رەجيسسەر، ەڭ سوڭىندا دراماتۋرگ تۇرادى دەپ ەسەپتەيمىن. پەسا مەن سپەكتاكل – ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە. پەسا قۇر جازىلىپ قويادى. سپەكتاكل سول جازىلعان دۇنيەنىڭ تەرىسىن اينالدىرىپ شىعارادى. ءتىپتى، باستى ويىن وزگەرتىپ جىبەرۋگە بولادى. اتموسفەراسىن وزگەرتىپ جىبەرۋگە بولادى. اۆتورمەن تايتالاسىپ، رەجيسسەرمەن تايتالاسىپ، كورەرمەنگە جەتكەنشە، يلەۋى قانىپ جەتەدى. سپەكتاكلدى شىعارۋ ءۇشىن توعىز اي كوتەرەسىڭ. ونى تولعاتىپ ءجۇرىپ تۋامىز. سودان كەيىنگى ونىڭ باعاسى كورەرمەننىڭ قولىندا. رەجيسسەر دەگەن سورلى ايقاسىپ-ايقاسىپ ءجۇرىپ، ءبارىن الىپ كەلىپ ساحنادا ارتيسكە بەرەدى دە، ءوزى كولەڭكەدە قالىپ قويادى. اقىرىندا ءبارىن جاساعان ارتيس بولىپ شىعادى. ال ارتيس دەگەن ءسىزدىڭ بايگەگە قوسقان تۇلپارىڭىز عوي. تۇلپارىڭىز بايگەدەن جەڭىپ جاتسا، وندا ول ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىز. ال بايگەدەن كەلمەي قالسا، ول دا ءسىزدىڭ وسالدىعىڭىز. تالانتتى اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلەر شوعىرلانعان كەز – ول تەاتردىڭ باعى. كەزىندە ازەكەڭمەن جۇمىس ىستەگەن تەاتردىڭ كوري­فەي­لەرىنىڭ كەيبىرى ءالى تەاتر ساح­ناسىنان تۇسكەن جوق. ءاسانالى ءاشىموۆ، ءسابيت ورازبايەۆ، نۇكەتاي مىشپايەۆا، تورعىن تاسىبەكوۆا، قۇمان تاستانبەكوۆ جانە ت.ب. سول جىلدارى نۇرمۇحان ءجانتورين كەلمەسە، ىدىرىس نوعايبايەۆ جوق بولسا، بۇلاي بولار ما ەدى، كىم ءبىلسىن؟! شاحان مۋسين، ءانۋار مولدابەكوۆ بولماسا، ازەكەڭنىڭ مىقتىلىعى كورىنبەي قالار ەدى. ەگەر ول ماي­قانوۆامەن «انا – جەر-انانى» قويماعان كەزدە، سول سپەكتاكلدە كىل مىقتىلار توعىس­پاعاندا، ازەكەڭ شەديەۆر تۋدىرار ما ەدى، جوق پا ەدى. مىقتى مەن مىقتى بىرىككەن جەردە، ساف التىنداي دۇنيە تۋادى. ازەكەڭ تۋرالى ارنايى كىتاپ جازسام دەگەن دە ويىم بار. ول تۋرالى ءبىر عانا كىتاپ جازىلىپتى. مامبەتوۆ – زەرتتەلمەي قالعان تۇلعا. «زەرت­تەيمىن» دەگەن تەاتر سىنشىلارى جازىپ ۇلگەرمەدى. قازىرگى سىنشىلار ونىڭ كوزىن كورگەن جوق. ءقازىر مەن رەجيسسۋرانى جوقتاپ وتىرعام جوق. قازاقستاندا 68 رەجيسسەر ماسكەۋدە دايىندالدى. ونىڭ كوبى مامبەتوۆ مەكتەبىنەن وتكەن. ولار: رايىمبەك سەيتمەتوۆ، ەسمۇحان وبايەۆ، قادىر جەتپىسبايەۆ، ۆيكتور پۇسىرمانوۆ، جانات حادجييەۆ جانە  ت. ب. رەجيسسەرلەر. 
– وتىز جىل تەاتردا رەجيسسەرلىك ەتكەن تۇلعا ديرەكتورلىق قىزمەتكە نەگە كوتەرىلمەدى؟ الدە، قىزىقپادى ما؟
– ديرەكتورلىقتى دارەجە دەپ ساناعان جوق. ديرەكتور ۇيىمداستىرۋشى عانا. ديرەكتور ۇكىمەتتىڭ بەرگەن اقشاسىن دۇرىس پايدالانىپ، اكتەرلەرگە جاقسى جاعداي جاساپ، دراماتۋرگتەردى تاۋىپ، پەسالاردى قويعىزىپ، وعان رەجيسسەر شاقىرتىپ، سەحتاردا ارنايى كيىم تىككىزىپ، سپەكتاكلدى دايىن­دا­تاتىن ادام. رە­جيس­سەرلەردىڭ ارا­سىنان دي­رەكتور بو­ل­­­عان تۇل­عالار دا جە­تەرلىك. ءبىراق، مامبەتوۆ – جالعىز. باس رەجيسسەر. ول قايدا ءۇل­گەرەدى؟ سپەك­تاكل قويا ما، سەحپەن جۇمىس ىستەي مە؟ ونىڭ ءبارى ۋا­قىتتى قاجەت ەتەدى. تەاتردىڭ تاع­دىرىن ديرەكتور شەش­پەيد­ءى. ستانيسلاۆسكيي ومىرىندە ديرەكتور بولماعان ادام. ال، ءبىراق وسى تەاتردا بارلىعى ديرەكتور بولدى. ۇزاق جىل قىزمەت اتقارعاندارى دا بار. سونىڭ 13 جىلى مەنىڭ موينىمدا. التى جىل جامانقۇلوۆ ديرەكتور بولدى. ءاشىموۆ تە ءۇش-تورت جىل ديرەكتورلىق قىزمەت ەتتى. ءۇش-تورت جىل سەيتمەتوۆ باسقاردى. 

تەاتردا تايتالاس، اتىن بايگەگە قوسقاندا الدىنان شالۋ دەگەن ول جاۋىزدىققا جاتادى. بۇل – شىعارماشىلىق ادامىنا ءسان دۇنيە ەمەس. ءتان دۇنيە. ستانيسلاۆسكيي مەن نەميروۆيچ-دانچەنكو ەكەۋى بىرگە محات دەگەن تەاتر قۇردى. ورىس ونەرىن الەمگە تانىتقان ەكى بىردەي مىقتى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە بىر-بىرىمەن امانداسپايتىن بولدى. ءبىر تەاتردا ىستەپ جۇرسە دە. ول كەزدەرى تەاترعا ات اربامەن كەلەدى. كوشىرى ەسىكتى اشادى. نەميروۆيچ-دانچەنكو: «ون زدەس» دەپ سۇرايدى. قاراۋىل «وسىندا» دەسە، قايتا ءجۇرىپ كەتەدى ەكەن. ەكى ۇلى ادام. ءبىر تەاتردىڭ نەگىزىن قالاعان. ەل جيناعان. ورىس ينتەلليگەنسياسىن بيىككە كوتەرگەن. 

– ەندەشە، وتىز جىل بويى وسى تەاتردىڭ «وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىققان» مامبەتوۆتىڭ كەتۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– بالكىم، ول كەتپەيتىن دە مە ەدى. مۇمكىن، تەاترعا وكپەسى دە بولعان شىعار. ديرەكتورعا رەنجىپ كەتكەن دە بولار. ءبىراق، ارىزىندا «ديرەكتورعا وكپەلەپ كەتتىم» دەگەن ءسوز جوق. «جۇمىس ىستەمەيمىن» دەگەنى عانا بار. وندا مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىمىن. شىعارماشىلىققا جاۋاپ بەرەمىن. ازەكەڭمەن ەكى رەت جەكە كەزدەستىم. «ون سيديت، يا نە بۋدۋ رابوتات» دەدى. ول دا الىس ادام ەمەس. ول دا ءوزىنىڭ شاكىرتى. سپەكتاكلدەرىندە باستى كەيىپكەرى بولىپ جۇرگەن ادام. كوڭىلى قالعان شىعار. قازاقتا «كوڭىل ءبىر اتىم ناسىبايدان قالادى» دەگەن ءسوز بار. ءبىراق، ونى مامبەتوۆتىڭ عۇمىرىنا، ومىرىنە قاستاندىق جاساعان ادام دەپ ايتۋعا، تەاتردان قۋدى دەۋگە بولمايدى. تەاتردان ءوزى وكپەلەپ كەتكەن ادامدار كوپ. ادامدا مىنەز دەگەن بولادى. ءاسانالى دە تەاترعا وكپەلەپ كەتىپ قالدى. ون جىلدان كەيىن ديرەكتور بولىپ كەلگەن سوڭ، شاقىرىپ الدىم. ءقازىر وسىندا جۇرگەنىنە ون بەس جىلداي بولىپتى. تالاي ادامدار قايتىپ كەلدى. تۇرمىستىق جاعدايىنا بايلانىستى كەتەتىندەر دە بار.
– «مامبەتوۆتىڭ ومىردەن وتەرىنىڭ الدىندا بىرگە بولدىم» دەدىڭىز. ول كىسىنىڭ وكىنىشى بولدى ما؟
– بىرەۋگە مۇڭىن شاققانىن ەستىگەن ەمەسپىن. وكىنىشى ىشىندە كەتكەن شىعار. ونىڭ استاناعا جاڭا تەاترعا بارۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن ەرلىك دەپ ويلايمىن. «اۋەزوۆ تەاترىنا وكپەلەپ، استانا تەاترىنا كەتىپ قالدى» دەيتىندەر كوپ. ءبىر جاعىنان، ول پرەزيدەنتتىڭ تاپ­سىرماسىن ورىندايمىن دەپ باردى. ول جاقتا دا ازەكەڭ جامان بولعان جوق. وسىندا قويعان كەيبىر سپەكتاكلدەرىن ەلوردادا قايتالاپ قويدى. ويتكەنى، ول جاقتاعى كورەرمەن باسقا. ءاز-اعاڭا «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى. جاڭا تەاترعا بارىپ، جاڭا اكتەرلەرمەن جاڭا قويىلىمدار قويدى.
– سول كەزدەگى تەاتر ديرەكتورى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى وكپە-رەنىش جەكە باستىڭ ماسەلەسىنەن تۋىندادى ما؟ الدە، باسقا ءبىر سەبەپتەرى بولدى ما؟
– جەكە باستىڭ ماسەلەسى بولۋى كەرەك. ايتپەسە، تەاتردا ءبولىپ-جاراتىن ەشتەڭە جوق. بىر-بىرىنە وكپەلىك جاساعاندا، اعالىق-ىنىلىك دەگەن پارىزدار بار ەمەس پە؟ سونداي بولمادى. ەكەۋى دە قوشقار. ەكەۋى دە تىرەسكەننەن كەيىن مۇزدان قۇلاعانشا ءسۇزىستى. تەاتردا تايتالاس، اتىن بايگەگە قوسقاندا الدىنان شالۋ دەگەن ول جاۋىزدىققا جاتادى. بۇل – شى­عارماشىلىق ادامىنا ءسان دۇنيە ەمەس. ءتان دۇنيە. ستانيسلاۆسكيي مەن نەميروۆيچ-دانچەنكو ەكەۋى بىرگە محات دەگەن تەاتر قۇردى. ورىس ونەرىن الەمگە تانىتقان ەكى بىردەي مىقتى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە بىر-بىرىمەن امانداسپايتىن بولدى. ءبىر تەاتردا ىستەپ جۇرسە دە. ول كەزدەرى تەاترعا ات اربامەن كەلەدى. كوشىرى ەسىكتى اشادى. نەميروۆيچ-دانچەنكو: «ون زدەس» دەپ سۇرايدى. قاراۋىل «وسىندا» دەسە، قايتا ءجۇرىپ كەتەدى ەكەن. ەكى ۇلى ادام. ءبىر تەاتردىڭ نەگىزىن قالاعان. ەل جيناعان. ورىس ينتەلليگەنسياسىن بيىككە كوتەرگەن. 
– ولار ءبىر-بىرىن كەشىرە الدى ما؟
– ونى بىلمەيمىن. ءبىر-بىرىن كەشەتىندەي كىسى ولتىرگەن جوق. مۇنىڭ ءبارى امبيسيا دەيتىن اۋرۋدىڭ اسەرى دەپ ويلايمىن. ول – جازىلمايتىن اۋرۋ. ايتپەسە، تەاتر ورنىندا تۇر. ولار تەاتر ارتيستەرىن ەكىگە ءبولىپ كەتۋى دە مۇمكىن ەدى. بۇل تەاتردىڭ ساقتالىپ قالعانىنىڭ ءوزى – ونىڭ باعى ءارى ارتيستەردىڭ پاراساتتىلىعى. ال قىزمەتكە، اتاق-داڭققا تالاسۋ – ناداندىقتىڭ بەلگىسى. بۇل زاماندا تالاساتىن ەشتەڭە جوق. تەاتردى ۇكىمەت ۇستاپ تۇر. ءبىر كەزدەرى «باس تەاتر بابىندا ما؟» دەگەن ماقالا شىققان. سول ماقالادان كەيىن تەاتر باسشىلىعى اۋىسىپ، تەاترعا مەن كەلدىم. وسىندا كەلگەننەن كەيىن تەاتر تۋرالى جازىلعان سىن ماقالا كورمەدىم. ويتكەنى، مۇندا سىرتتان نەمەسە مونشادان كەلگەم جوق. تەاتردىڭ ءوز ىشىنەن قايناپ شىقتىق. 
– ونەردە جۇرگەن ادامداردىڭ ءبىر-بىرىن اياقتان شالۋى، كۇندەستىك جاساۋى ءقازىر دە كەزدەسە مە؟ 
– بۇل – دەرت. ءبىراق، مۇنداي جاعدايلار ءقازىر تەاتردا جوق. بار بولسا، تاۋىپ ايتىڭىزشى. ازامات ساتىبالدى مەن ەركەبۇلان دايىروۆ – ەكەۋى دە مىقتى. ولار ەكەۋى سوعىسىپ ءجۇر مە؟ ەكەۋى دە ۇنەمى بىرگە جۇرەدى. ءبىر فيلمگە تۇسەدى. سپەكتاكلدە ءبىر كەيىپكەردى سومدايدى. بەرىك ايتجانوۆ پەن الماس شاياحمەتوۆ ارالاس-قۇرالاسىپ، ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا قايداعى كۇندەستىك؟ ەكەۋى دە ابايدى، بالۋان شولاقتى وينايدى. تەاتردا كۇندەستىك ەمەس، ارىپتەستىك دەگەن بولادى. بىرگە ءجۇرىپ، شىعارماشىلىق بيىككە قول جەتكىزۋ دەگەن بولادى. مۇمكىن، باياعى كەزدەرى «اياقتان شالۋ» دەيتىن سياقتى دۇنيەلەر بولعان شىعار. ول كەزدەرى ءرول جەتىسپەگەن شىعار، كوستيۋمگە قىزىققان دا بولار. ماسكەۋدە ءبىر-بىرىنىڭ كوستيۋمىن جىرتىپ جىبەرگەندەر دە كەزدەسكەن. ءقازىر ول زامان وتكەن. ءقازىر ءبىر-بىرىنىڭ كيىمىن بىرەۋى كيمەيدى. ءارقايسىسىنىڭ جەكە-جەكە كيىمدەرى بار. ءقازىر تەاتردا كۇندەستىك جوق. بۇل – ونەر مەكەمەسى. بۇل – تازالىق ورنى. بۇل – جان مەن ار تازالىعى. تازا ەمەسسىڭ بە، تەاتردا جۇمىس ىستەپ كەرەگى جوق. ونەردىڭ ءوزى-اق لاقتىرىپ تاستايدى. ونەردە سۇمىراي، مەنمەن، پالەقور ادام جۇرمەيدى. ونەردە جانى تازا ادام عانا جۇرەدى. ونىڭ بىرەۋدى مەنسىنبەيتىندەي ارتىق بايلىعى دا جوق. 

اڭگىمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاس