ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىن دەرەكتانۋلىق تالداۋ تالاپتارىنىڭ ءبىرى، ول “عاسىرلار توعىسىنىڭ” تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ دەرەك كوزى رەتىندە پايدا بولۋىنىڭ تاريحي جاعدايى. جوعارىدا اۆتوردىڭ ءوزى ايتقانداي، ەڭبەك قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋسيا بويىنشا ءومىر سۇرە باستاعان العاشقى ايلارىندا دايىندالعان. جاڭا كونستيتۋسيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تولىعىمەن پرەزيدەنتتىك بيلىك فرماسىنا كوشۋى ەدى. ال پرەزيدەنت 1990 جىلدىڭ ساۋىرىنەن وسى مىندەتتى اتقارىپ كەلە جاتقان نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ءوزى. دەمەك، ەڭبەك بۇرىننان بيلىك باسىندا بولعان، ءبىراق ەندىگى جەردە، اتا زاڭىمىزعا سايكەس، تۇتاس ءبىر رەسپۋبليكا تاعدىرى ءۇشىن بار جاۋاپكەرشىلىكتى تولىعىمەن ءوز موينىنا العان ادامنىڭ ەل باسقارۋ ىسىندەگى جاڭا كەزەڭىنىڭ باسىندا جازىلعان. بۇل فاكتوردىڭ كىتاپتىڭ مازمۇنىنا، ياعني دەرەكتىك ەرەكشەلىگىنە اسەر ەتپەي قويمايتىندىعى تۇسىنىكتى. اۆتوردىڭ: “ءوز باسىمىز – كەيبىر ۇزىلدى-كەسىلدى كەسىپ-پىشىپ سويلەۋگە قۇمار “ءبىر كۇندىك قانا” ساياساتشىلارداي ەمەس، ءار الۋان بيلىك ورتاسىندا كوپتەن ارالاسىپ كەلە جاتقان ادامبىز. سول سەبەپتى دە كىسىلەرگە باعا بەرگەندە ماملەگەرلىك ادەپ اۋقىمىنان اتتاي الماساق، نەگە ولاي بولاتىنىن وقىرمان ايتپاي-اق تۇسىنەدى عوي دەپ ويلايمىز”-دەپ جازۋى سونىڭ دالەلى [126، 3 ب.].

1998 جىلى ن. نازاربايەۆتىڭ “قازاقستان – 2030” دەگەن اتپەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى جاريالاندى. ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق ۇسىنىسپەن قازاقستان حالقىنىڭ الدىنا شىعۋ سەبەبىن ن. نازاربايەۆ: “مەن سىزدەرمەن كەلەر عاسىرعا، جاڭا مىڭجىلدىققا، الىس پەرسپەكتيۆاعا ەندەپ بويلايتىن بولاشاق جايلى ءوزىمنىڭ وي-تولعانىستارىممەن بولىسكىم كەلەدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ بولاشاعىمىزدى جانە بالالارىمىزدىڭ بولاشاعىن قانداي كۇيدە كورگىمىز كەلەدى، وسىنى ايقىنداپ الاتىن ۋاقىت جەتتى”-دەپ ءتۇسىندىردى [127، 5 ب.]. ال، ونىڭ قالاي پايدا بولعاندىعى تۋرالى: “وسى جولداۋ مەنىڭ قازاقستان حالقىنا ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى جىل سايىن جولداۋ ارناپ ءسوز سويلەۋ جونىندەگى كونستيتۋسيالىق مىندەتتەرىمنىڭ شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن بولتىن”-دەپ جازدى [127، 11 ب.]. دەمەك، بىرىنشىدەن، ەڭبەك ەلبىسىنىڭ ەل بولاشاعىنىڭ قانداي بولاتىندىعى تۋرالى ءوز ويىن، ۋاقىت تالابىنان شىعا وتىرىپ، حالىقپەن ءبولىسۋ ارقىلى ايقىنداپ الۋ قاجەتتىگىنەن تۋىنداسا، ەكىنشىدەن، پرەزيدەنتتىڭ اتقارۋعا ءتيىستى كوستيتۋتسيالىق مىندەتىن ورىنداۋ بارىسىندا پايدا بولعان. سوندىقتان ەڭبەك ءبىرجاعىنان، ەل باسقارىپ وتىرعان تۇلعانىڭ ەل بولاشاعىنىڭ الىس پەرسپەكتيۆسى تۋرالى وي-تولعانىستارىنىڭ جەمىسى بولسا، ەكىنشى جاعىنان پرەزيدەنتتىڭ ءوز قۇقىقتارىنا ساي ۇسىنعان مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ باعىتىن ايقىنداعان باعدارلاما، ياعني رەسمي قۇجات بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ەڭبەكتىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى دە وسىندا.

2005 جىلى 11 قازاندا استانا قالاسىندا دامۋ ستراتەگياسىنىڭ جاريالانعانىنا سەگىز جىل تولۋىنا ارنالعان “قازاقستان-2030” ستراتەگياسى ءىس جۇزىندە” دەگەن تاقىرىپتا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيادا سويلەگەن سوزىندە ن. نازاربايەۆ جولداۋدىڭ قانداي جاعدايدا قابىلدانعاندىعى جانە ونىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى: “ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋىن ايقىنداعان وسى جولداۋ جاريا ەتىلگەندە ونى قولداۋشىلاردان سىناۋشىلار الدەقايدا باسىم ەدى. مەن سول كەزدە ەل ومىرىندەگى ءالى شەشىلمەگەن ءتۇيىندى پروبلەمالاردىڭ كوپتىگىنە قاراماستان، العان باعىتىمىزدىڭ انىقتىعىنا، تاڭداعان جولىمىزدىڭ تۋرالىعىنا سەندىم. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى – ءبىزدىڭ بىردەن-بىر دۇرىس جولدى تاڭداعانىمىزدى ايقىن دالەلدەپ شىقتى.

بىرىنشىدەن، بۇل كەڭەستەن كەيىنگى رەسپۋبليكالار ىشىندەگى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق دامۋعا ارنالعان العاشقى قۇجات بولدى.

ەكىنشىدەن، باعدارلاما قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ بار مۇمكىندىگىن مەيلىنشە ەلەپ-ەسكەرىپ، ەلىمىزدىڭ ناقتى مۇمكىندىكتەرى مەن ايقىن پەرسپەكتيۆاسىنا قۇرىلدى.

ۇشىنشىدەن،ستراتەگيا قوعام ءومىرىنىڭ: ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم، تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق رەفورما، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءعىلىم-بىلىم مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ سالالارىن تۇگەل قامتىپ، بۇگىندە شەتەلدىك ساراپشىلار “قازاقستاندىق دامۋ جولى” دەپ ات قويىپ ۇلگەرگەن دامۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى جاسالدى”- دەپ باياندادى [128، 56 ب.].

جولداۋدىڭ مازمۇنىنا دەرەكتانۋلىق تالداۋ جاساۋ ونىڭ پرەزيدەنت ن.ءا. نازاربايەۆ جاساعان تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ دەرەك كوزدەرى اراسىندا وزىندىك ورىنى بار ەرەكشە دەرەك كوزى ەكەندىگىن كورسەتەدى. مىسالى، “ءبىز بۇگىن قاي جەردە تۇرمىز”-دەپ اتالاتىن جولداۋدىڭ ءبىرىنشى تاراۋىندا ەلىمىزدىڭ 1997 جىلعى، ياعني تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ساياسي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايى ايقىن كورسەتىلسە، “قازاقستان مۇراتى” دەپ اتالاتىن تاراۋدا 2030 جىلعى قازاقستان مودەلى سۋرەتتەلگەن. ال، “ۇزاق مەرزىمدى باسىم ماقساتتار مەن ولاردى ىسكە اسىرۋ ستراتەگيالارى” دەپ اتالعان تاراۋدا سول مودەلگە جەتۋ جولدارى ايقىندالعان. بۇل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋشىلەرگە وسى ەڭبەكتى دەرەك كوزى رەتىندە پايدالانا وتىرىپ، ءبىزدىڭ نەدەن باستاعانىمىزدى، الدىمىزعا قانداي ماقساتتار قويعانىمىزدى، وعان قالاي جەتكەنىمىزدى زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-بىر قايتالانباس /ۋنيكالنىي – س.س./ دەرەك كوزى ەكەندىگىن كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار 1998 جىلى ن. نازاربايەۆتىڭ “قالىڭ ەلىم، قازاعىم” جانە “قازاقستان-رەسەي قاتناستارى” دەپ اتالاتىن ەكى ەڭبەگى جارىق كوردى. ەكى ەڭبەككە دە ءتان ورتاق ەرەكشەلىك، ەكەۋىنىڭ دە جيناق تۇرىندە دايىندالىپ، جارىق كورۋى. ءبىرىنشى كىتاپقا ن. نازاربايەۆتىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتورالقاسىنىڭ ءتوراعاسى رەتىندە قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحى، بۇگىنى مەن بولاشاعى جانە شەت ەلدەردەگى قازاق دياسپوراسى جايلى اڭگىمە-سۇحباتى، باياندامالارى مەن سويلەگەن سوزدەرى ەنسە، ەكىنشى كىتاپقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ ءىرى كورشىسى جانە ستراتەگيالىق سەرىكتەسى رەسەي فەدەراسياسى اراسىنداعى قاتناستار تۋرالى ايتىلعان باياندامالار، سويلەگەن سوزدەر، ماقالالار، سۇحباتتار ەنگەن. ەكى تۋىندىنىڭ دايىندالۋ جانە جارىق كورۋ فورمالارى ۇقساس بولعانىمەن، ەكەۋى تاريحىمىزدىڭ ەكى ءتۇرلى سالاسىنان مالىمەت بەرەتىن ەكى بولەك دەرەك كوزدەرى بولىپ تابىلادى.

“قالىڭ ەلىم، قازاعىم” جيناعىنا حح عاسىر سوڭىنا قاراي ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزىپ، ءوز جەرىندە، اتا مەكەنىندە ءوز مەملەكەتىن قايتا قۇرا باستاعان قازاق ۇلتىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا، بۇگىنى مەن كەلەشەگىنە ارنالعان دۇنيەلەر ەنگەن. دەمەك، ولاردىڭ پايدا بولۋى، جاڭا مەملەكەت قالىپتاسىرۋشى نەگىزگى ۇلت رەتىندە، قازاقتاردىڭ تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋ ىسىندەگى ەرەكشە ورنىمەن ايقىندالادى [129].  ال، “قازاقستان-رەسەي قاتناستارىنا” ەنگەن دۇنيەلەردىڭ پايدا بولۋى تاريحي، گەوگرافيالىق، اسىرەسە الەۋمەتتىك جانە ت. ب. ءار ءتۇرلى فاكتورلرعا بايلانىستى قازاقستان تاريحى ءۇشىن دە، بۇگىنى مەن كەلەشەگى ۇشىندە رەسەيدىڭ الاتىن ەرەكشە ورنىنان تۋىنداعان[130].

ن. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرى اراسىندا باسقالارىنان ءوزىنىڭ پايدا بولۋ وبەكتيۆتىلىگى جاعىنان دا، ماقساتى مەن مىندەتتەرى جاعىنان دا، مازمۇنى مەن ماعاناسى جاعىنان دا، دەمەك، دەرەك كوزى رەتىندەگى ەرەكشەلىگى جاعىنان دا وقشاۋ تۇرعان ەڭبەك، ول 1999 جىلى “اتامۇرا” باسپاسىنان جارىق كورگەن “تاريح تولقىنىندا” اتتى كىتاپ. ەلباسىنىڭ، الەم مويىنداعان ساياساتكەردىڭ تاريح تولقىنىنا دەن قويىپ، ەلىنىڭ، ۇلتىنىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىن سول تاريح تولقىندارى جالعاستىعىنان ىزدەۋ سەبەبى تۋرالى اۆتور كىتاپتىڭ العى سوزىندە: “كەزدەيسوق بولماۋى كەرەك، قازاقستاننىڭ اسپان تۇستەس تۋىنىڭ بەتىندە التىنعا اينالعان بۇركىت قانات كەرگەن. وسىناۋ تاۋەكەلى كەلىسكەن مازمۇندى دا ماعانالى نىساننىڭ ءون بويىندا تابيعات تا، تاريح تا توعىسىپ جاتىر. قازاقتار تاريح تولقىنىندا…

ەگەر ساياساتكەر بۇگىنمەن عانا بەتتەسەر بولسا، وندا ولاردىڭ تاعدىرى اناعۇرلىم جەڭىلدەۋ بولار ەدى. ارەكەت ۇستىندەگى ساياساتكەرلەر، مەيلى كۇيرەتۋشى نەمەسە كوركويتۋشى بولسىن، ولاردىڭ دراماعا تولى تىرلىگى قايتكەن كۇندە دە تاريحتىڭ تولقىندارىمەن شەندەسىپ جاتادى. مۇنى ساياسي تەاتر اكتەرىنىڭ ءوزى سەزىنە مە، جوق پا، وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. گاپ باسقادا – گاپ جاڭاعى تاريح تولقىندارىمەن شەندەستىرىپ جاتاتىن كۇشتىڭ تازا پراكتيكالىق نەمەسە وتكىنشى ىستەردى بىردە ايقىنداپ، ەندى بىردە كولەڭكەلەپ جاتاتىنىندا بولسا كەرەك.

مەنىڭ تاريحقا دەن قويۋىمنىڭ سىر-سەبەبى دە بۇگىنگى كۇننىڭ وقيعالارىنان تاريحتىڭ “تابىن” سەزىنگەندىگىمدە دەپ بىلەمىن”-دەپ تۇسىندىرەدى [131، 4 ب.]. دەمەك، ن. نازاربايەۆتى تاريحقا “الىپ كەلگەن” تاريح ساباقتاستىعى، “بۇگىنگى كۇننىڭ وقيعالارى” سىرىنا تاريح ارقىلى تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋدىڭ قاجەتتىلىگى.

تىڭداي بىلگەن ادامعا تاريح تاعىلىمى مول ۇستاز، پايدالانا بىلگەن ادامعا تاريح تەڭدەسى جوق تانىم ءتاسىلى. ول بارىنە دە، ونىڭ ىشىندە ساياساتكەرگە دە قاجەتتى قۇرال. سوندىقتان دا ەلباسى: “تاريحقا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ءپانى تۇرعىسىنان قاراماي، بۇگىنگى ءومىردى تانۋدىڭ ءتاسىلى تۇرعىسىنان قاراعاندا “ساياسات” دەگەن كىنامشىل ءۇردىس ءارقاشان الدىڭنان شىعىپ وتىرادى.

ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا ساناۋلى كۇندەر قالعاندا ءبىزدىڭ بولمىسىمىزدىڭ ەڭ كوكەيتەستى سۇراقتارى – ۇلتتىق ۇندەستىگىمىزدىڭ ءمان-ماعاناسى نەدە، قازىرگى قازاقستان ءۇشىن مادەنيەتكە قاتىستى ۇلگىنىڭ قاندايى قونىمدى، ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزدىڭ ارقاۋى نەدە، قازىرگىدەي جەدەل قۇبىلاتىن زاماندا “مەن” دەگىزەرلىك ۇلتتىق قاسيەتتەردى قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى – مىنە، مۇنىڭ ءبارى دە ناقتىلى ومىرمەن بەتتەسكەن ساياساتتىڭ سۇراقتارى. ال ونىڭ جاۋابى بۇگىنگى ومىرمەن عانا استاسىپ جاتقان جوق، تۇنىعى مەن تۇمانى قاباتتاسقان تاريحتىڭ تۇڭعيىعىمەن دە تامىرلاسىپ جاتىر”-دەپ جازدى [131. 6 ب.].

سونىمەن قاتار ن. نازاربايەۆ: “بۇگىنگى تاڭدا، ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزعا تۇعىر بولاتىن ازات مەملەكەتتىگىمىزدىڭ قۇرىلىسىن بەرىكتەي تۇسۋدەن ءماندى ماقسات تا، مىندەتتە جوق”-دەپ [131، 56 ب.]، ۇلت الدىندا تۇرعان ەڭ باستى مىندەتتى اتاپ كورسەتە كەلە، بۇل مىندەتتى ورىنداۋداعى تاريحتىڭ ءرولى تۋرالى: “تاريحي تەك-تامىرىڭنىڭ تەرەڭنەن باستاۋ العانىن ءتانىپ-تۇسىنۋ، اتا-باباڭنىڭ شاپاعاتى مول شابىتتى ىستەرىن زاڭدى ماقتانىش ەتۋ، توتاليتارلى كەزەڭنىڭ زارداپتارىنان ارىلۋ، ءسويتىپ تاريحي سانانى ۋاقىت تالابىنا ساي قالپىنا كەلتىرۋ ۇلتتىق تۇتاستانۋعا تەگەۋرىندى سەرپىن بەرۋگە ءتيىس… تاريحتاعى ءوز ورنىڭدى ءبىلۋ،بابالارىڭدى رۋ تومپەشىگىنىڭ دەڭگەيىندە ەمەس، جالپىۇلتتىق ورەدە ماقتان تۇتۋ، ۇلان-بايتاق ەۆرازيا تاريحىندا ۇلى ىستەرگە ۇيتقى بولعان قازاقتار مەن ولاردىڭ بابالارىنىڭ وزىندىك ورنىن ءتانىپ-تۇسىنۋ، ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىڭدى قورلايتىن جاتتاندى جالالاردان ارىلۋ، مىنە، ۇلتتىق تۇتاستىققا كەپىل بولاتىن بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ قۋاتتى تەتىكتەرى وسىلار!”-دەپ جازدى [131، 56-58 بب.].

سونىمەن قورىتا ايتساق، ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ “تاريح تولقىنىندا” اتتى كىتابىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ جەكە ادامدىق جازبا دەرەك كوزى رەتىندەگى باسقا ەڭبەكتەرىنەن باستى ايرماشىلىعى، اۆتوردىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ تامىرىن تاريحتان ىزدەۋشىلدىگى. ەگەر، باسقا ەڭبەكتەردە تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىگىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ وبەكتيۆتى العىشارتتارى تۋرالى ايتىلىپ، ناقتى مەملەكەت قۇرۋ ءىسى بەينەلەنسە، “تاريح تولقىنىندا” سول مەملەكەتتىڭ تەرەڭنەن باستاۋ العان ىرگە تاسى تۋرالى ايتىلعان.

تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىگىن قۇرۋ جانە نىعايتۋ تاريحىنىڭ ماڭىزدى دەرەك كوزدەرىنىڭ ءبىرى، ن. نازاربايەۆتىڭ 2001 جىلى استانا قالاسىنداعى “ەلوردا” باسپاسىنان جارىق كورگەن “بەيبىتشىلىك كىندىگى” اتتى ەڭبەگى. كىتاپتىڭ العى سوزىندە اۆتور: “ادامدار يادرونىڭ ەنەرگياسىن باسقارۋدى ۇيرەنىپ الدى، ءبىراق ءوزىن باسقارۋدى ۇيرەنە العان جوق. ادامدار ادامعا سەنۋدەن قالدى، ءبىراق يادرولىق كۇشكە سەنىپ الدى… ادامنىڭ مۇنداي سەنىمىنىڭ اقىرى نەمەن تىنادى؟ ادامزات وزىنە دەگەن سەنىمگە قاشان ورالادى؟

بۇل “يادرولىق” قۇندىلىقتاردى تانۋدىڭ شەگى مەن ونى قايتا باعالاۋدىڭ رەسەپتەرى تۋرالى كىتاپ ەمەس. بۇل كىتاپ – كۇشتىڭ پاراساتقا وكتەمدىگىنىڭ كۇشەيە تۇسكەن قاتەرى مەن ادامزاتتىڭ “يادرولىق” قاۋىپسىزدىك فورمۋلاسىن قينالا ىزدەستىرۋى تۋرالى تولعام-كىتاپ”-دەپ جازعان [132، 3 ب.]. دەمەك، كىتاپ ەلىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە ارنالعان. ول ءبىزدىڭ تاريحي تاعدىرىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىنەن تۋىنداعان ماسەلە. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا الەمگە قازاقستان تەك جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە عانا بەلگىلى بولىپ قويعان جوق، سونىمەن قاتار يادرولىق قارۋى بار جاڭا مەملەكەت رەتىندە دە بەلگىلى بولدى. تاعدىردىڭ تالكەگىمەن، تاۋەلسىزدىك بىزگە جويقىن قۋاتى بار، كوپتەگەن ەلدەردىڭ قولى جەتپەي جۇرگەن، يادرولىق قارۋمەن قوسا كەلدى. ەل الدىندا، ەلباسى الدىندا تەك جاڭا مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋ عانا ەمەس، سول مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن يادرولىق قارۋدان قۇتىلۋ مىندەتى دە تۇردى.

كىتاپتىڭ پايدا بولۋىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى يادرولىق قارۋ ماسەلەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ول تۋرالى ن. نازاربايەۆ “سەمسەرلەر مەن سوقالار” دەپ اتاعان كىتاپتىڭ پرولوگىندا: “قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. ۋاقىت ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىزدىڭ كەمەڭگەرلىگىن قۋاتتادى. بۇل جونىندە بۇكىل ادامزاتقا ايتىپ بەرۋ كەرەك تە، قاجەت تە جانە مۇنى ءسوز يەسىنىڭ وزىنەن بىلگەن ابزال. وسىناۋ اق جارىلىپ، سىر ايتار كىتاپ وسىلاي تۋدى”-دەپ، كىتاپتىڭ دۇنيەگە كەلۋ سەبەبىن انىق ايتقان [132، 12 ب.]. كىتاپتىڭ بىرنەشە الەمدىك تىلدەرگە اۋدارىلۋى الەم تاريحىندا قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەل ەكەندىگىن “بۇكىل ادامزاتقا ءسوز يەسىنىڭ وزىنەن بىلۋگە” مۇمكىندىك بەردى.

ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ كەلەسى 2003 جىلى الماتى قالاسىنداعى “اتامۇرا” باسپاسىنان شىققان “سىندارلى ون جىل” اتتى كىتابى دا، سول قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالعان. ءبىراق، وندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ەمەس، سوڭعى ونجىلدىقتاردا كەڭ ەتەك جايعان حالىقارالىق تەرروريزم، سەپاراتيزم، ەكسترەميزم سياقتى الەمدىك دەرتتەر جانە ولارعا قارسى كۇرەس جولدارى تۋرالى ايتىلعان. مىسالى، كىتاپتىڭ كىرىسپە بولىمىندە اۆتور: “تەرروريزم، سەپاراتيزم، ەكسترەميزم دەگەنىمىز سوعىس. دەمەك كەز كەلگەن سوعىستاعى سياقتى، ءبىز، انتيتەررورلىق كواليسيا مەن ەرىكتى ەلدەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قارۋ قولدانباي وتىرا المايمىز. الايدا حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن بايلار مەن كەدەيلەر الەمىنىڭ اراسىنداعى ءتۇپسىز شىڭىراۋدى، بەيبىتشىلىك دەكلاراسياسىنا قاتىسا وتىرىپ، قارۋ-جاراق ساتۋشىلىقتى، پلانەتاداعى ميلليونداعان ادامداردىڭ ەسىرتكىگە كىرىپتارلىعىن پايدالانىپ، قىرۋار قارجى جاساۋشىلىقتى، گەوساياسي وركوكرەكتىك پەن ءوزىمشىل ولەرمەندىكتى جويماي تۇرىپ، تەرروريزمدى جويۋ دا مۇمكىن ەمەس”- دەيدى [133، 12 ب.].

بۇل جولداردان كىتاپتىڭ پايدا بولۋىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جانە وعان جەتۋ جولدارى ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار الەم قاۋىپسىزدىگى ايماقتىق، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى دە، قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى ۇستانىمى دا، كىتاپتىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتكەندىگى داۋسىز. ول تۋرالى ن. نازاربايەۆ: “ءبىزدىڭ ايماقتىق، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە دەگەن قاۋىپ-قاتەر بارشىلىق جانە ونىڭ سيپاتى وزگەرمەي تۇر. الايدا مەن بۇرىنعىشا، تەك ءوزارا كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن بىتىمگەرشىل ساياسات پەن سەنىم عانا الداعى ۋاقىتتا دا، قازاقستاننىڭ وسى جىلدار ىشىندە ۇستانىپ كەلگەنىندەي، بەيبىتشىلىك رەجيمىن ورنىقتىرۋ جولىندا ىقپالدى دا ءتيىمدى قۇرال بولا الادى، سونىمەن بىرگە الداعى احۋالعا دا قىزمەت ەتەدى دەپ ەسەپتەيمىن”-دەيدى [133، 26 ب.].

تاۋەلسىز قازاقستان حالقىنىڭ، قازاق ۇلتىنىڭ، ونىڭ بۇگىنگى جانە كەلەشەكتە دۇنيەگە كەلەر ۇرپاعىنىڭ ءوز تاريحىنداعى ماقتان تۇتار تۇستارىنىڭ، تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىگىن قۇرۋداعى اتقارعان باستى ىستەرىنىڭ، ەلباسى باستاپ، ەلى قولداپ تۇرعىزعان جاسامپازدىق نىسانى – ەل ورداسى استانا قالاسى. ن. نازاربايەۆتىڭ 2005 جىلى جارىق كورگەن “ەۋرازيا جۇرەگىندە” اتتى كىتابى سول استانا قالاسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان. كىتاپتىڭ العى سوزىندە ن. نازاربايەۆ: “استانانى قۇرۋ – ۇلتتىق تاريحتىڭ جاڭا ءماتىنىن جازۋ. مۇنداي مارتەبە ءار ۇرپاقتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەگەن. ەكى مىڭجىلدىقتىڭ توعىسىندا ءبىز شەشىم قابىلداپ، ەۋرازايانىڭ جۇرەگىندە ءىس جۇزىندە جاڭا استانا قۇردىق”-دەپ جازسا [134، 9 ب.]، كىتاپتىڭ سوڭىندا “نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، 1993-2005.”-دەگەن جازۋ بار [134، 182 ب.]. دەمەك، كىتاپتىڭ پايدا بولۋىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى، تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى سالالارىنىڭ ءبىرى – استانا قالاسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى، ونىڭ كورسەتىلگەن جىلدار ارالىعىنداعى، ياعني سەگىز جىلدىق تاريحىنىڭ كىتاپتا بەينەلەنۋى. استانا تاريحى كىتاپتا تەك جازبا تۇردە عانا ەمەس،سونىمەن قاتار قالا تاريحى، ونىڭ عياماراتتارى كوركەم فوتوسۋرەتتەر ارقىلى دا بەينەلەنگەن. ماڭىزدى دەرەك كوزدەرى رەتىندە ولار كىتاپتاعى اۆتور جەتكىزىپ وتىرعان مالىمەتتەردى تولىقتىرا تۇسەرى كۇمانسىز.

زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرى اياسىندا دۇنيەگە كەلگەن ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىزعا تىكەلەي قاتىستى ەڭبەك، ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 2005 جىلعى “قازاقستان ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭارۋ جولىندا” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى. ارينە، جولداۋدىڭ اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەندەي پرەزيدەنتتىڭ جىلداعى مىندەتتى جولداۋى رەتىندە پايدا بولعاندىعى بەلگىلى. دەگەنمەن، بۇل جولداۋدى قازاقستان حالقى ەرەكشە ماڭىزى بار تاريحي جولداۋ رەتىندە قابىلداعانى دا شىندىق. ونىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ماڭىزىن ايتپاي-اق، جولداۋدىڭ ءبىرىنشى تاراۋىنىڭ “ءبىز نەدەن باستادىق”-دەگەن ماسەلەدەن باستالىپ، ەكىنشى تاراۋدا وسى جىلدار ارالىعىندا ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزعا، ناقتى قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزعا، مەملەكەت قۇرۋ بارىسىندا اتقارىلعان ىستەرگە  تەرەڭ تالداۋ جاسالىنۋى، ەڭبەكتىڭ دەرەكتىك ماڭىزىن ارتتىرا تۇسكەن.

مەملەكەتتىلىگىمىز تاريحىنىڭ دەرەك كوزدەرىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگىن ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ ءار جىلدارى، ءار ءتۇرلى باسىلىمدارعا بەرگەن سۇحباتتارى قۇرايدى. ولاردىڭ ءبىر توبى جوعارىدا اتالعان جيناقتارعا ەنگەن، ەندى ءبىر بولىگى گازەت نە جورنال بەتتەرىندە ساقتالىنعان. كوپ جاعدايدا ن. نازاربايەۆ سۇحباتتارىندا ءوزى تۋرالى نە مەملەكەت تاريحىنا  قاتىستى ماسەلەلەر تۋرالى ايتقان. سوندىقتان ولار دا ءبىزدىڭ زەرتتەۋ وبەكتىمىز بولىپ تابىلادى. مىسالى، سولاردىڭ ءبىرى ق ر پرەزيدەنتى ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ 1997 جىلى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ۋ. قاليجان مەن ساياساتكەر م. قۇل-مۇحامەدكە بەرگەن “حالىقتان جاسىراتىن ەشتەڭە جوق”دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان سۇحباتى[120].

سونىمەن قاتار ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ ەلباسى رەتىندە ق ر مەرەيتويلارىنا ارناپ  1996، 2001 جانە 2006 جىلدارى سالتاناتتى جيىنداردا جاساعان باياندامالارى دا  تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىگى تاريحىنىڭ دەرەك كوزدەرىن قۇرايدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 5، 10 جانە 15 جىلدىعىنا وراي جاساعان ءوز باياندامالارىندا ەلباسى تاۋەلسىزدىك كەپىلى رەتىندە جاڭا مەملەكەتتىڭ پايدا بالۋ، قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحى تۋرالى ويلارىن قازاقستان حالقىنا جەتكىزىپ وتىرعان.

دەرەكتانۋلىق زەرتتەۋدە سىنىپتاۋ پروبلەماسىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. ول زەرتتەۋشىگە ناقتى دەرەكتىڭ نەمەسە دەرەك كوزىنىڭ ەرەكشەلىگىن انىقتاۋعا جانە سول ەرەكشەلىكتەن شىعا وتىرىپ زەرتتەۋ تاسىلدەرىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى قاعيداعا ساي ن.ءا. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرىن تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى تاريحىنىڭ دەرەك كوزى رەتىندە كەزەڭدىك، حرونولوگيالىق، تاقىرىپتىق، مازمۇندىق، ماقساتتىق، فورمالىق ت. ب. پرينسيپتەرگە ساي سىنىپتاۋعا بولادى. مىسالى، 1991 جىلى جارىق كورگەن “ادىلەتتىڭ اق جولى” كەڭەستىك كەزەڭدە دايىندالىپ، جاريالانعان ەڭبەككە جاتسا، باسقا دەرەك كوزدەرى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىرعان ن. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرى تاۋەلسىزدىك كەزىندە جاريالانعان ەڭبەكتەرگە جاتادى. ال، ولاردىڭ دەرەك كوزدەرى رەتىندەگى ەرەكشەلىكتەرى دە سول كەزەڭدەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىندايدى.

اتاپ ايتقاندا، “ادىلەتتىڭ اق جولى” قازاقستاننىڭ ءالى دە بولسا كسرو-نىڭ قۇرامىندا، ساياسي بيلىكتىڭ ورتالىقتىڭ، ياعني ماسكەۋدىڭ جانە كوكپ باسشىلارىنىڭ قولىندا تۇرعان كەزىندە جازىلعان. بۇل فاكتوردىڭ كىتاپتىڭ مازمۇنىنا اسەر ەتكەندىگى تۇسىنىكتى. سوندىقتان اۆتور رەسپۋبليكا الدىندا تۇرعان پروبلەمەلاردى جالپى وداقتىق پروبلەمالار كونتەكسىندە قاراعان. ال، باسقا ەڭبەكتەردە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ تاريحى باياندالعان. دەگەنمەن، ولاردىڭ وزدەرىن دە تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنە ساي سىنىپتاۋ قاجەت بولادى. مىسىلى، تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى كەزەڭىندە دۇنيەگە كەلگەن ەڭبەكتەر مەن سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان ەڭبەكتەردىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىقتار بار. ەگەر، وتەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ەڭبەكتەردە نەگىزىنەن ەلدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى تۋىنداعان قيىندىقتار مەن جاڭا مەملەكەت قۇرۋدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى مەن جولدارى تۋرالى ايتىلسا، كەيىنگى ەڭبەكتەردە قول جەتكەن تابىستار مەن تاۋەلسىزدىكتى ودان ءارى نىعايتۋ باعىتتارى تۋرالى ايتىلعان.

حرونالوگيالىق پرينسيپكە ساي سىنىپتاۋ دا ن. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرىنىڭ ءار قايسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاي تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسىلى، 1993 جىلى ق ر ءبىرىنشى كونستيۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋى ەلدە پارلامەنتىك-پرەزيدەنتىك ساياسي بيلىك جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىن زاڭ جۇزىندە بەكىتسە، 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان اتا زاڭىمىز ەلدە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنىڭ ورناعاندىعىن زاڭ جۇزىندە بەكىتتى. وسىعان ساي ەڭبەكتەردىڭ دە 1995 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىنگى ەڭبەكتەر جانە ودان كەيىنگى ەڭبەكتەر بولىپ سىنىپتالۋى مۇمكىن.

سونمەن قاتار، ن.ءا. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرىن تاقىرىپتارىنا جانە مازمۇنىنا قاراي دا سىنىپتاۋ ءتاسىلىن پايدالانۋعا بولادى. ولاردى مازمۇنى جاعىنان: ساياسي، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە، حالىقارالىق قاتناستارعا نەمەسە سىرتقى ساياساتقا، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە، ۇلتتار دوستىعىنا، قازاقستار قاۋىمداستىعىنا، ۇلت تاريحىنا، ەل كەلەشەگىنە ت.ت. ارنالعان ەڭبەكتەر دەپ سىنىپتاۋعا بولادى. ارينە، ونىڭ ءبارى شارتتى تۇردەگى سىنىپتاۋلار ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ويتكەنى ن. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرى ەل ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيدى، سوندىقتان ولاردان ءار الۋان ماسەلەلەر بويىنشا ماڭىزدى مالىمەتتەر الۋعا بولادى. دەگەنمەن شارتتى سىنىپتاۋلاردىڭ ءوزى دە زەرتتەۋشىگە زەرتەۋ ماقساتىنا ساي ءوز كەرەگىن تابۋعا كومەكتەسەرى كۇمانسىز.

پايدا بولۋ فورماسى جاعىنان دا ن. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرى ءار الۋان بولىپ كەلەدى. ولار: زامانحاتتىق سيپاتتاعى ەڭبەكتەر، ەستەلىكتەر، وي تولعاۋلار، سۇحباتتار، جولداۋلار، باياندامالار، ماقالالار ت.ت. كەيدە وسىلاردىڭ بىرنەشەۋى كەزدەسەتىن كۇردەلى ەڭبەكتەر دە بار. ولاردىڭ ءار قايىسى دا وزدەرىنە ساي دەرەكتانۋلىق تالداۋ تاسىلدەرىن قولدانۋدى قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار ەلباسى تۋىندىلارىنىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ پايدا بولۋ فورماسى جاعىنان ەرەكشە تۋىندى بولىپ تابىلاتىن — ولەڭدەر دە بار. ن. نازاربايەۆتىڭ حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان بىرنەشە ءان ماتىندەرىنىڭ اۆتورى ەكەندىگى كوپشىلىككە بەلگىلى. بوداندىق قويناۋىندا دۇنيەگە كەلىپ، بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ ءان-ۇرانىنا اينالعان “مەنىڭ قازاقستانىم” دا نازاربايەۆ سوزدەرىمەن تولىقتىرىلىپ، تاۋەلسىز ەلدىڭ ءان-ۇرانى دارەجەسىنە يە بولدى.

ن.ءا. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرى تاريحي دەرەك كوزى رەتىندە ساقتالۋ فورماسى جاعىنان دا ءار الۋان. ولار بۇحارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نەگىزگى ءتۇرىن قۇرايتىن – گازەت نە جورنالداردا، جەكە كىتاپتار مەن كىتاپشالاردا جانە اقپارات كوزدەرىنىڭ ەڭ جاڭا ءتۇرى — ينتەرنەتتە قازاق، ورىس جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ تىلىندە ساقتالۋدا. جانەدە سولاردىڭ كوبى قازاق نەمەسە ورىس تىلىندە تىلىندە پايدا بولعان ءتۇپنۇسقالىق ەڭبەكتەر بولىپ تابىلادى. بۇل دەرەكتانۋ عىلىمى ءۇشىن ماڭىزى اسا ۇلكەن فاكتور.

قورىتا ايتقاندا، ن. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىگى تاريحىنىڭ دەرەك كوزدەرى رەتىندە پايدا بولۋىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى، كوكپ-نىڭ 1985 جىلعى ءساۋىر پلەنۋمىنان كەيىن باستالعان كسرو-داعى قوعامدىق قۇبىلىستارمەن تىكەلەي بايلانىستى. “قايتا قۇرۋ” دەگەن اتپەن باستالعان قوعامدىق پروسەسس كسرو-نىڭ ىدىراپ، تاۋەلسىز رەسپۋبليكالاردىڭ پايدا بولۋىمەن اياقتالدى. ال، ول، ءوز كەزەگىندە، باسقا دا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردعى سياقتى، قازاقستاندا دا جاڭا مەملەكەت قۇرۋعا الىپ كەلدى. وسىنىڭ ءبارى ن.ءا. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرىندە بەينەلەندى. دەمەك، ن. نازاربايەۆ ءوزى كۋا بولىپ، بەلسەنە ارالاسقان قوعامدىق قۇبىلىستار تۋرالى جازۋ ارقىلى، تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار ماڭىزدى دەرەك كوزدەرىن جاسادى.

شەكسىز بيلىككە يە بولعان كوكپ باسشىلىعىن سىناعان “ادىلەتتىڭ اق جولى…” اتتى كىتابىنىڭ كسرو ءومىر ءسۇرىپ تۇرعان كەزدە پايدا بولۋى، ونداعى تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا قالىپتاسقان ەلدەگى جاعداي تۋرالى مالىمەتتەردىڭ شىنايىلىق دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن دالەلدەسە، تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن ەڭبەكتەرىندە ءوز مەملەكەتىمىزدى قايتا قالىپتاستىرۋ تاريحىنىڭ بەينەلەنۋى ن. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرىن تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىگى تاريحىنىڭ ماڭىزدى جازبا دەرەك كوزدەرىنە اينالدىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار، ن. نازاربايەۆ ەڭبەكتەرىن پايدا بولعان ۋاقىتىنا، مازمۇنى مەن ماقساتىنا، جانىرى مەن فورماسىنا قاراي سىنىپتاۋ، ءار ەڭبەكتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، سول ەرەكشەلىكتەرگە ساي دەرەكتانۋلىق تالداۋ تاسىلدەرىن قولدانۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.