الەمنىڭ جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە ەۋرازيالىق تۇتاستىقتىڭ قاجەتتىگى، وسى كەڭىستىكتە ينتەگراسيالىق ۇردىستەردىڭ ومىرلىك ماڭىزدىلىعى، ورتاق بىرلەستىكتىڭ قاعيداتتارى مەن باعدارلاماسى تۋرالى يدەيانى مەملەكەت پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۇڭعىش رەت 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە مالىمدەگەن ەدى. سول ساتتەن بەرى، ءوز دامۋىن العان بۇل ەۋرازياشىلدىق يدەيا ءتۇرلى يدەولوگتار، ساياساتكەرلەر، ساراپشىلار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، ءقازىر ومىرگە بەلسەنە ەنىپ كەلەدى.
ارينە، مۇنداي وزىق يدەيا «قايدان پايدا بولدى، «ەۋرازياشىلدىق اعىمنىڭ» شىعۋى، دامۋ تاريحى قايدا جاتىر؟»، وسى ماسەلەگە الدىمەن، توقتالعان ءجون. جالپى، كەز كەلگەن سەرپىندى يدەيانىڭ شىعۋ تەگىن تاريحي تۇرعىدان قاراستىرساق، ءوزىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرىن قامتيدى. ەۋرازياشىلدىق يدەيا العاش رەت حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەۋروپادا قۋعىندا جۇرگەن ورىس ەميگرانتتارىنىڭ اراسىندا تۋعان ەكەن. بۇل دەگەنىمىز، بۇرىنعى اقىل-ويداعى يدەولوگيالىق قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرىپ، جاڭا كوزقاراستىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستى تۋعان ەرەكشە يدەيالاردىڭ ءبىرى بولدى دەگەن ءسوز. 1921 جىلى ەۋروپادا جارىق كورگەن ورىستىڭ ەۋرازياشىل فيلوسوفتارىنىڭ وسى باعىتتاعى پىكىرلەرىن جيناقتاعان «شىعىسقا شىعۋ» اتتى ەڭبەكتىڭ العى سوزىندە «بۇل ماقالالار دۇنيەتانۋدىڭ اپاتتى وزگەرىسى كەزەڭىندە تۋعان دۇنيەلەر. بولعان جانە الداعى ۋاقىتتا بولاتىن وزگەرىستەردەن ءبىز ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستاردى عانا ەمەس، دۇنيەتانۋ كوزقاراسىندا دا تەرەڭ وزگەرىستەر بولاتىنىن بولجاپ وتىرمىز»، دەلىنگەن.[1] دەمەك، مۇنداەۋرازياشىلدىق يدەياسىنىڭ ەكى كەزەڭى بار. ءبىرىنشىسى، 1920-جىلدارى ن.س.ترۋبەسكوي، پ.ن.ساۆيسكيي، گ.ۆ.ۆەرنادسكيي دامىتقان فيلوسوفيالىق وي-پىكىرلەر جۇيەسى بولسا، ەكىنشى كەزەڭىن – 1990 جىلدارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ەۋرازياشىلدىق دوكتريناسىن تەوريادان شىنايى بولمىسقا ۇلاستىرۋعا تالپىنعان ەرىك-جىگەرىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ولاي بولسا، رەسەيلىك «ەسكى ەۋرازياشىلدىق» پەن قازاقستاندىق «جاڭا ەۋرازياشىلدىقتىڭ» ايىرماشىلىعىن اجىراتىپ الايىق. ءبىرىنشىدەن، ەۋرازياشىلدىق رەسەي ءۇشىن تاريحي تۇجىرىمداما بولىپ قالدى. ال قازاقستان ءۇشىن ومىرلىك قاجەتتىلىك. ەكىنشىدەن، رەسەيلىك ەۋرازياشىلدىق باتىسقا قارسى تۇرۋشىلىقپەن ەرەكشەلەندى. ال قازاقستاندىق ەۋرازياشىلدىق باتىستان الىستاۋعا ەمەس، كەرىسىنشە، مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە نەعۇرلىم تەرەڭ قارىم-قاتىناس ورناتۋعا زور ءمان بەرىلەدى.
قازاقستاننىڭ 2008 جىلى قابىلداعان «ەۋروپاعا جول» باعدارلاماسى وسىنىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى. ءۇشىنءشىدەن، نازاربايەۆتىڭ ەۋرازيالىق دوكتريناسى ورىستاردىكىندەي تار اۋقىمداعى يدەولوگيالىق سىزبا ەمەس، كەڭ اۋقىمداعى حالىقارالىق جانە ءوركەنيەتارالىق بايلانىستار ءادىسى، اشىق تۇردەگى وركەنيەتتىك كارتا بولىپ تابىلادى. ەندەشە، كوشباسشىمىزدىڭ ەۋرازيالىق يدەياسىن نەوەۋرازياشىلدىق ەمەس، جاڭا قازاقستاندىق ەۋرازياشىلدىق دەپ اتاۋىمىزعا ابدەن نەگىز بار. ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنىڭ تاريحي، ەتنو-مادەني جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق العىشارتتارى بار. بەلگىلى تاريحشى ليەۆ گۋميليەۆ اتاپ وتكەندەي: «ىشكى ەۋرازيا حالقى سلاۆيان-تۇراندىق قاۋىمداستىعىمەن كوزگە تۇسەدى، ياعني قاۋىمداستىق جاي ەتنيكالىق قانا ەمەس، سۋپەرەتنوستىق مانگە يە» وراسان زور كەڭىستىك بولىپ تابىلادى. وندا باتىس ەۋروپالىق، سلاۆياندىق، ءتۇركىلىك ەتنومادەني قۇندىلىقتاردى توپتاستىرعان ءار الۋاندىلىق بايقالادى.[2] نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى فيلوسوف بولماسا دا، ءوزىنىڭ سەزىمتال قاسيەتىمەن وسى يدەيانىڭ ومىرشەڭدىگىنە كوزى جەتكەندىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا ول وسى يدەيانى ىسكە اسىرۋدىڭ ارتىقشىلىعىن كورە ءبىلدى جانە ول اقىل-وي جۇيەسىندە عانا ەمەس، ناقتى ومىردە ەكونوميكالىق ينتەگراسيا تۇرىندە قاجەتتىلىگىن دالەلدەدى. ءسويءتىپ، وزىق يدەيانى ومىردە ىسكە اسىرۋ باعىتىنداعى جاڭا كوزقاراستارمەن بايىتتى. ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق شىنجىر ءتۇرىندە قالىپتاسقان كەڭەستىك ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلىپ، قايتا جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن بولماعان جاعدايدا جاڭا ينتەگراسيالىق قۇرىلىم قاجەتتىلىگى اۋاداي قاجەت ەدى. وسى قۇرىلىمدى پرەزيدەنت ەۋرازيالىق قاۋىمداستىق بولۋى كەرەك دەپ ۇلكەن كورەگەندىكپەن اتاعان. ءبىراق تاۋەلسىز ەل اتانعان كوپتەگەن تمد ەلدەرى ليدەرلەرىنىڭ بۇل يدەيانى قابىلداۋعا ساياسي قارىمى مەن ەرىك-جىگەرى جەتپەدى. ال ءوزىنىڭ كورەگەندىلىگىن تانىتقان نۇرسۇلتان نازاربايەۆ يدەيانىڭ ومىرشەڭدىگىن بايقاتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى فيلوسوفيادا «ەۋرازياشىلدىق اعىم» دەپ اتالعان وسى يدەيانى جاقتاۋشىلاردىڭ ەڭبەگىمەن دە جاقسى تانىس بولسا كەرەك. سەبەبى، رەسەي قول استىنداعى حالىقتاردىڭ تاريحىن ورىس تاريحىنىڭ تار شەڭبەرىندە عانا ەمەس، جالپى ەۋرازيالىق ءوركەنيەت اۋقىمىندا قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعان پ.ساۆيسكيي، گ.فلوروۆسكيي، ن.ترۋبەسكوي، گ.ۆەرنادسكيي جانە باسقالاردىڭ ەڭبەگىن جالعاستىرۋشى، «سوڭعى ەۋرازياشىل» اتانعان ل.ن.گۋميليەۆتى ول جوعارى باعالايتىنىن كورۋگە بولادى. 30-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا كسرو-دا بۇل اعىم عىلىمي اينالىستان كۇشپەن شىعارىلىپ، ونى جاقتاۋشىلار ايىپتالعانى بەلگىلى. ولاردى ارداقتاۋ تۇڭعىش رەت قازاقستاندا عانا قولعا الىندى. استاناداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە ل.ن.گۋميليەۆتىڭ ەسىمىنىڭ بەرىلۋى دە سونىڭ كورىنىسى دەپ بىلەمىز. 2006 جىلدىڭ 26 مامىرىندا ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دە «ەكونوميكا بىلىمىنە يننوۆاسيا جانە عىلىم ارقىلى» اتتى ءوزىنىڭ دارىسىندە ەلباسى ن.ءا. نازاربايەۆ بىلاي دەدى: «ەۋرازيالىق يدەيا تەوريا سەكىلدى وتكەن عاسىردا تۋدى. ءبىراق، ەۋرازيالىق يدەيا تاجىريبە جۇزىندە وسى عاسىردا جۇزەگە اسادى. ەۋرازياشىلدىق – حح عاسىردىڭ باستى يدەيالاردىڭ ءبىرى. مۇنى وزدەرىڭىز ءتۇسىنىپ، كورەتىن بولاسىزدار. ەۋرازيالىق يدەيانىڭ قازاقستان ينيسياتيۆاسى نەگىزىندە ورىندالعان ءۇش باستى كورىنىسى – ەۋرازەق، اوسشك جانە شىۇ. جانە بۇل ءۇش ۇيىم مىزعىماس ورتالىق، بىرىككەن ەۋرازيالىق يدەيانىڭ تاجىريبەلىك كەلبەتى»[4،218] ەۋرازيانىڭ تورىندە ورنالاسقان قازاقستان قاۋىپسىزدىك جانە جوعارعى دارەجەدە ينتەگراسيا ماقساتىندا جاڭا كوپپوليارلى الەمدىك ساياسي جۇيەنى قۇرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارىپ كەلەدى. بۇل جونىندە ەلباسىمىز بىلاي دەيدى: «قازاقستان – ورتالىق ازيادا ەۋروپالىق جانە ازيالىق حالىقتاردىڭ تامىرى ۇشتاساتىن ايرىقشا مەملەكەت. ءار ءتۇرلى مادەنيەت پەن ءداستۇر بىزگە باتىس پەن شىعاىستىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرىن بويىمىزعا سىڭىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى... ءبىز، قازاقستان، ەۋروپالىق جانە ازيالىق ايماقتىق حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى بولا وتىرىپ، ءوزىمىزدىڭ گەوساياسي جاعدايىمىزدى ەسكەرىپ، قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ورتالىعى بولۋعا دايىنبىز»[3،9]. باتىس پەن شىعىستى جالعايتىن كوپىر بولاتىن قازاقستان پرەزيدەنتى 2008 جىلى 17ء-شى ەىقۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ جىلدىق سەسسياسىندا مىناداي كوزقاراس تانىتقان بولاتىن: «ەۋروپا جانە ازيا – شىرمالاڭ كوپتەگەن تاريحي، ەكونوميكالىق بايلانىسى بار بىرىككەن سۋبكونتينەنت. بار كۇش-جىگەرىمىزدى ۇلەستىرمەي، قازىرگى جاھاندىق ماسەلەلەرگە، قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە المايمىز».[5] سونداي-اق، ەلباسىمىز العا تارتقان يدەيانى ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ قولداۋىمىز كەرەك. يدەيا جوعارى دەڭگەيدە عانا بولماي، حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىن باۋراعاندا عانا ومىرشەڭ بولادى. سول سەبەپتى، الدىمەن ءبىز بۇل يدەيانىڭ ومىرشەڭدىگىنە كوز جەتكىزىپ، يدەيانى ىسكە اسىرىپ، دامىتۋدا ءاربىر قازاقستاندىق ۇلەس قوسۋى ءتيىس. ەۋرازيالىق وداقتى بۇرىنعى كسرو-عا قايتا ورالۋ ەمەس، ينتەگراسيالىق قايتا جاڭعىرۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون. ويتكەنى، ەۋرازيالىق وداققا باستار جول – كەدەن وداعىن قاراستىرساق، قازىرگى ەلارالىق دوستىق تىكەلەي اقشاعا بايلانىستى. بۇل جەردە قارجى بەلگىلى ءبىر ساياسي شەشىمگە قاتىستى بولىنەيىن دەپ جاتقان جوق. مۇندا تاراپتار كەلىسىمدى تۇردە قارجى ءبولىپ، ديۆيدەندتەرىن الىپ وتىرادى. قازاقستان، رەسەي، بەلارۋس – ءبارى تەڭ، دەربەس مەملەكەت بولعاندىقتان، ءار مەملەكەت ءوز مۇددەسىنە قاراي شەشىم قابىلدايدى.بۇل ءبىر عانا ەلدىڭ ساياسي يدەياسى ەمەس. مۇنداعى سالىق زاڭدارى، كەدەن زاڭدارى ارقىلى كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرىن وتە جايلى سەزىنۋىنە، ءوندىرىسىن دامىتۋىنا، سالىعىن لايىقتى تۇردە تولەۋىنە جاعداي جاسالادى. ءقازىر وسى قاعيدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءبىراق، بۇل كەدەن وداقتا ۇلكەن ماسەلە تۋعىزاتىن كەدەن كودەكسىن ايتۋعا بولادى. سوندىقتان، كودەكستى قايتا قاراۋ كەرەك سەكىلدى. ازىرگە كەدەن وداعىنداعى ىس-ارەكەتتەر كەدەن سالاسىنداعى پروسەدۋرالاردى جەڭىلدەتۋگە باعىتتالماعان. ەندىگى جەردە سول ءتۇرلى زاڭداردى رەفورمالاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ماسەلەن، ەڭبەك قۇقىعىن جاقىنداستىرۋ كەرەك. بۇل رەتتە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتارىمىز بار. سالىق جۇيەسىندە دە بىركەلكىلىك بولعانى ءجون. ارينە، ءقازىر ساياسي ەركىندىك بار. ءار ەل ءوز ءقوزقاراسىن ءبىلدىرۋ كەرەك، ءبىلدىرىپ تە جاتىر. سول سەبەپتى، وسى ماسەلەنى تەرەڭ ويلانىپ، ەكونوميكالىق تۇرعىدان تولىق تالداپ، جاساۋ قاجەت. جالپى، جاڭا كەدەندىك وداق قۇرىلعاننان بەرى، ماكروەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن بايقاۋعا بولادى. كەدەندىك وداق قاتىسۋشى-مەملەكەتتەر ءۇشىن ايتارلىقتاي، وڭ پايداسىن بەرۋدە. شەتەل ينۆەستيسيالارىن تارتۋ، ۇلتتىق ءجىو ءوسۋى، ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن شەشۋشى كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ ديناميكانىڭ نەعۇرلىم ناقتى سيفرلارىن بەرىپ جاتىر. ءۇش مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بىرەگەيلەندىرىلگەن كەدەندىك تاريفتەر مەن يمپورتتىق باج سالىقتارىنا بەيىمدەلۋ كەزەڭىنە بايلانىستى بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار تۋىندادى. ۇلتتىق كەدەندىك اكىمشىلىكتەر اراسىندا جەكەلەگەن سايكەسسىزدىكتەر بار، ولار كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ ءتاسىلدى جۇمىستارى ارقىلى جويىلىپ كەلەدى. كەدەن وداعى قازاقستاندىق وندىرىسشىلەر ءۇشىن وتكىزۋ نارىعىنىڭ شەكاراسىن برەستتەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىن كەڭەيتتى. 2011 جىلى ءبىزدىڭ ەكسپورت رەسەيگە 60 پايىزعا، ال بەلارۋس مەملەكەتىنە 2،3 ەسەدەن استامعا ءوستى. ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعى ىشىندە شەتەل ۆاليۋتاسىن الىپ جۇرۋگە قويىلعان شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى. بۇل رەسەي مەن بەلارۋس مەملەكەتىنىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرى ءۇشىن جاسالدى. وسىلاردىڭ ءبارى، بايقاعانىمىزداي، بارلىق قازاقستاندىقتار، رەسەيلىكتەر جانە بەلارۋستەر ءۇشىن ناقتى تيىمدىلىكتەر. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ كەدەرگىسىز ءوتۋى ءۇشىن بىرلەسكەن شەكارالارىمىز ءمولدىر بولىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ، رەسەيدىڭ جانە بەلارۋستىڭ كەدەن وداعى - بۇكىل تمد كەڭىستىگىندەگى شىنىمەن دە ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى ينتەگراسيانىڭ ءبىرىنشى فورماسى. بۇل تاريحتا العاش رەت ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حالىقتارىن ءوزارا سىيلاستىق، ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋ جانە ورتاق بولاشاقتىڭ بولىنبەستىگىن ءتۇيسىنۋ نەگىزىندە جاقىنداستىرادى. كەدەن وداعىنىڭ بىرتىندەپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە، ال ۋاقىت وتە كەلە، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا اۋىسۋى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن قۋاتتى ىنتالاندىرۋشى كۇشكە اينالىپ، ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدى كەڭ اۋقىمدى الەمدەگى جەتەكشى پوزيسيالارعا الىپ شىعادى. ەۋرازيالىق يدەيا تەوريادان شىنايى پراكتيكالىق كەزەڭگە ءوتۋ ۇدەرىسىندە. نەگىزى، يدەيا ۇسىنعاننان بەرى، پرەزيدەنتتىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن بولعان يدەيانىڭ جۇزەگە اسا باستاۋىندا بەس قادامدى ەرەكشەلەۋگە بولادى: ءبىرىنشى قادام، 1994 جىلى ماسكەۋدە تمد قاتىسۋشىلارىنا ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرۋى؛ ەكىنشى قادام، 1995 جىلى قازاقستان، رەسەي، بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى كەدەندىك وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋى، كەيىنىرەك قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ قوسىلۋى؛ ءۇشىنشى قادام، 2000 جىلى بىشكەكتە كەدەندىك وداققا كىرەتىن قازاقستان، رەسەي، بەلورۋسسيا، قىرعىزستان، تاجىكستاننىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىندە جاڭا حالىقارالىق ۇيىم – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلۋى؛ ءتورتىنشى قادام، 2002 جىلى قازاقستان، قىرعىزستان، تاجىكستان جانە وزبەكستان پرەزيدەنتتەرى ورتالىق ازيالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋى؛ بەسىنشى قادام، 2003 جىلى ماسكەۋدە قازاقستان، بەلارۋس، رەسەي، ۋكراينا پرەزيدەنتتەرى ءبىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋى. قازاقستاننىڭ، بەلارۋستىڭ جانە رەسەيدىڭ كەدەن وداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتان قيسىندى تۇردە ءوسىپ شىقتى. ونىڭ 2000 جىلى بەس ەل – بەلارۋس، قازاقستان، قىرعىزستان، رەسەي جانە تاجىكستان پىشىنىندە قۇرىلۋى ەۋرازيالىق ينتەگراسيا تاجىريبەسىندەگى بەتبۇرىستى ءسات بولدى. ەۋرازەق شەڭبەرىندە ينتەگراسيالىق ۇدەرىستىڭ ءتۇرلى ولشەمدەرى بويىنشا تەتىكتەردىڭ تارماقتالعان قۇرىلىمى قالىپتاستى. ونىڭ ۇستىنە ولار تەك مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تومەننەن كاسىپكەرلەردىڭ، عىلىم، ءبىلىم بەرۋ جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ، ۇەۇ، جاستاردىڭ باستاماسى بويىنشا تاعايىندالادى. جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەسكەرگەندە ەۋرازيالىق دامۋ بانكى مەن داعدارىسقا قارسى قور قۇرۋ ۋاقىتىلى اتقارىلعان ءىس بولدى. بۇگىندە ول ەۋرازەق-تىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندەگى ناقتى ەكونوميكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە جەدەل كومەك، مىسالى، الەمدىك داعدارىس زارداپتارىن باستان وتكەرگەن بەلارۋس ەكونوميكاسىنا، كومەك بەرۋگە دە جاعداي جاسادى. دەگەنمەن، جوعارىداعى بەس ءىرى قۇبىلىستان بولەك، قازىرگى تاڭدا ءارتۇرلى دەڭگەيدە، اسكەري جاعىنان ۇقشۇ-عا، ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەدەندىك وداق (قازاقستان، رەسەي، بەلارۋس)، ساياسي مۇددە جاعىنان شىۇ-عا، اوسشك-كە ينتەگراسيالانۋ ءۇردىسى جۇزەگە استى. 2012 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن ناعىز تولىققاندى، وركەنيەتتى، ەۋروپالىق ورتاق نارىق سەكىلدى قۇرىلىم - بىرلەسكەن ەكونوميكالىق كەڭىستىككە جول اشىلدى. ءۇش ەلدىڭ كەدەن وداعى پىشىنىندە وندىرىسشىلەردىڭ سالالىق اسسوسياسيالارىنىڭ تەز پايدا بولۋى جەكە ماسەلە. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ءوز مۇددەلەرىن كەلىسۋ، ىشكى باسەكەلەستىك پەن ءوزارا قولداۋ ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ينتەگراسيالانادى. ەۋرازيا مەديا-فورۋمى، تەليەۆيزيا مەن راديونىڭ ەۋرازيا قاۋىمداستىعى ناقتى ءبىر تاقىرىپتار بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. ەۋرازيا كينو جانە تەاتر فەستيۆالدەرى، ءتۇرلى ءماسليحاتتار، جاستار فورۋمدارى داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. سونداي-اق، ەلباسىنىڭ باستاماسى نەگىزىندە، سانكت-پەتەربۋرگ ەكونوميكالىق فورۋمدا قۇرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەۋرازيالىق قاۋىمداستىعى، عالىمداردىڭ ەۋرازيالىق كلۋبى، جوعارى تەحنولوگيالاردىڭ حالىارالىق ورتالىعى بۇگىندە اعارتۋشىلىق جانە عىلىمي كەڭىستىكتە ءوزىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇستى. قوعام ءومىرىڭ بارلىق تەرەڭىنە بويلاي تۇسكەن تىكەلەي ينتەگراسيا ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. ەۋرازيا ينتەگراسيالىق يدەياسى ومىرلىك كۇشىنىڭ كورىنىسى وسى. بۇگىندە حالىقتارىمىز وزدەرىن قالىپتاسۋ ۇستىندەگى ەۋرازيالىق بىرتەكتىلىكتىڭ، ونىڭ مادەني، ءدىني جانە تىلدىك كوپقىرلىلىعى بولشەگى رەتىندە بارىنشا ايقىن سەزىنە باستادى. مۇندا جەمىستى ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىزگى كورشىلەستىككە دەگەن ورتاق ۇمتىلىس انىق بايقالادى. ءبىزدىڭ بارلىعىمىز تەك بىرلەسكەن وتكەنىمىزدىڭ باي تاجىريبەسى عانا ەمەس، سونداي-اق، بولىنبەيتىن ورتاق تاريحي بولاشاڭىمىز بار ۇلتتاردىڭ جاڭا عاجايىپ ەۋرازيالىق قوعامداستىعى پايدا بولۋىنىڭ كۋاگەرلەرى بولىپ تابىلادى.
ءوز كەزەگىندە ءۇش مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن ۇيلەستىرۋدىڭ تەتىكتەرى، قىزمەتتەردىڭ، كاپيتالدار مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ، بىرىزدەندىرىلگەن زاڭنامالاردىڭ ترانسشەكارالىق ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ شىندىققا اينالدى. بيزنەستىڭ ۇلتتىق سۋبەكتىلەرى بەك-كە قاتىسۋشى ءاربىر مەملەكەتتىڭ ينفراقۇرىلىمدارىنا تەڭدەي مۇمكىندىگىن يەلەنەتىن بولادى. بولاشاقتا ءبىرتۇتاس كولىكتىك، ەنەرگەتيكالىق جانە اقپاراتتىق جۇيەلەر قالىپتاسادى. بەك ينتەگراسيانىڭ مەيلىنشە جوعارى ساتىسى - ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ءوتۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالايدى، قۋاتتى بىرلەستىك بولادى. ءۇش مەملەكەتتىڭ جيىنتىق ءىجو-سى جۋىق شامامەن 2 تريلليون دوللاردى قۇراسا، وندىرىستىك الەۋەتى 600 ميلليارد دوللارعا، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى - شامامەن 112 ميلليارد دوللارعا، ال جالپى تۇتىنۋ نارىعى 165 ميلليون ادامعا باعالانادى. ەندى الدىمىزدا كەلەسى باسپالداعىمىز ينتەگراسيانىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ تۇر. بۇل بىرلەستىك بىزگە تەحنولوگيالىق، جاڭعىرتۋ، يننوۆاسيا سالالارىندا ءتيىمدى كووپەراسيالار قۇرۋعا قوسىمشا ءمۇمكىندىكتەر بەرەدى. ەۋروپالىق ۇلگىدە ەۋرازيالىق وداقتىڭ اتقارۋشى كوميتەتى مەن جالپى پارلامەنت، ءار سالا بويىنشا كوميسسيالار قۇرۋ ماسەلەسى دە بار. بۇل ۇلكەن قادام 2015 جىلعا قاراي جوسپارلانىپ وتىرعانىن بىلەمىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ىسكە قوسىلسا، ەۋرووداقپەن قارىم-قاتىناس، ىنتىماقتاستىق قالاي، قاي باعىتتا ءوربۋى مۇمكىن؟ ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل ەكى قۇرىلىم بىر-بىرىنە سۇرانىستا بولادى. ويتكەنى، ءبىزدىڭ وداقتا نارىقپەن قاتار، رەسۋرس كوزدەرى مول. ەۋروپا ناق بىزدەن ەنەرگيالىق رەسۋرستاردى الۋعا مۇددەلى. ال ءوز تاراپىمىزدان ءبىز دە ەۋرووداقپەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جاساۋعا مۇددەلىءمىز. ونداعى جوعارى تەحنولوگيالار مەن ساپالى تۇتىنۋ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس بىزدە ۇلكەن. سول سەبەپتى، ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەكى قۇرىلىمنىڭ بىر-بىرىنە دەگەن تارتىلىسى زور، ۇمتىلىسى ۇلكەن بولارى ءسوزسىز. قازاقستان تاراپى ەۋرازيالىق وداق جوباسىن ۇسىنعاندا تمد ەلدەرىنىڭ ءمۇددەسىنە ساي تەڭ قۇقىلى جانە ەركىن تۇردە كووپەراتيۆتىك دامۋدىڭ ۇلگىسىن ناقتىلاپ بەرۋگە تىرىستى. ەۋرازيالىق وداق - ەگەمەندى مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋعا باعىتتالعان ينتەگراسياسىنىڭ ءتاۋىر ءبىر ۇلگىسى. ەۋرازيالىق وداقتىڭ تاجىريبە جۇزىندە ىسكە اسىرىلۋى قوعامنىڭ سان-سالالى باعىتىندا ءوزارا بايلانىس ورناتۋعا جول اشقانىن، ونىڭ ىشىندە ينتەگراسيالىق ۇدەرىستەرءدىڭ جوعارى مەكتەپتىڭ دامۋىنا دا ءوز ىقپال-اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. جوعارى ءبىلىم قوعامداعى بارلىق وزگەرىستەر مەن ۇدەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگىن وتەي الاتىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك ينستيتۋت بولىپ ەسەپتەلەدى. ەلدەرءدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ىقپالداستىعى بۇۇ مەن يۋنەسكو قىزمەءتىنىڭ دە ەڭ باسىمدىققا يە باعىتتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىنى بەلگىلى. سوڭعى ۋاقىتتا جوعارى ءبىءلىمنىڭ ينتەرناسيالانۋى جاڭاشا قارقىن الىپ كەلە جاتقانىن ايتۋعا بولادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ەۋرازيالىق ىقپالداستىق يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا سەرپىن بولاتىنى انىق. ءححى ءجۇزجىلدىقتا ەۋرازيالىق وداقتى جاھاندىق دامۋدىڭ ناقتى ترەندتەرىنەن تىس قالىپتاسقان جاھاندىق كۇشتەردىڭ تابىستى ورتالىعى رەتىندە كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ۇستىمىزدەگى جۇزجىلدىقتا ايماقتانۋ جالپىالەمدىك ۇردىسكە اينالدى. ەۋروپالىق وداق تاۋياداعى جىلداردا قۇرامىنا حورۆاتيانى، بولاشاقتا سەربيا مەن چەرنوگوريانى جانە باسقا مەملەكەتتەردى قوسۋ ەسەبىنەن ودان ءارى كەڭەيۋدى جوسپارلاپ وتىر. شىعىس ازيادا قىتايدىڭ جانە بىردەن ەكى ميلليارد تۇتىنۋشىنى قامتيتىن اسەان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن پلانەتامىزداعى اسا ءىرى ەركىن ساۋدا ايماعى قۇرىلىپ كەلەدى. قارجى-ەكونوميكالىق تۇرعىدا پارسى شىعاناعى ءوڭىرى وزىنەن ءوزى ۇيىمداسىپ جاتىر. سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكا، افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ ينتەگراسياسى نىعايا تۇسۋدە. ەگەمەن دامۋدىڭ 20 جىلىندا رەسەيدىڭ، قازاقستاننىڭ جانە وزگە دە ەۋرازيالىق ينتەگراسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەكونوميكالارى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بولشەگىنە اينالدى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتىمىز مودەرنيزاسيالانۋىنىڭ، عىلىمي اۋقىمدى يننوۆاسيالىق ەكونوميكا قۇرۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى اقش-پەن، ەۋرووداقپەن، قىتايمەن، ازيا-تىنىق مۇحيتى ەكونوميكالىق قوعامداستىعى ەلدەرىمەن ينۆەستيسيالىق جانە تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى ورىستەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇدان بولەك، جاڭا جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتىلەرىن دە قاپەرگە العان ءجون. 2010 جىلى قابىلدانعان ەىقۇ ءسامميتىنىڭ استانا دەكلاراسياسىندا ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەيتىن ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك كەڭىستىگىن قۇرۋ ماقساتى بەلگىلەنگەن بولاتىن. سول سەبەپتى، بۇگىندە ءححى عاسىرداعى الىس بولاشاققا، مۇمكىن ءتىپتى، ودان كەيىنگى عاسىرلارعا باعدارلانعان ەۋرازيالىق ينتەگراسيا يدەياسىن جاڭاشا سارالاۋ كوكەيكەستى ماسەلە بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا، «وداق» جانە «يمپەريا باسقىنشىلىعى» دەيتىن دۇرلىكپەلى سوزدەردەن ۇرەيلەنۋدى ەڭسەرۋ كەرەك. بۇل جايىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ۆ. پۋتين ءوزىنىڭ «يزۆەستياداعى» اتتى ماقالاسىندا جازعان ەدى: «نافتا شەڭبەرىندەگى سولتۇستىكاتلانتيكالىق ينتەگراسيا دا ءۇش مەملەكەتتەن – اقش، كانادا، مەكسيكادان تۇرادى. ءبىراق، ەشكىم اقش-تىڭ يمپەريالىق شامشىلدىعى تۋرالى ءسوز قوزعامايدى. كەيبىر باتىس ساراپشىلارى ەۋرازيالىق وداق قىتايلىق ەكونوميكالىق ەكسپانسياسى دەگەننەن قورعانۋ ءۇشىن قۇرىلماقشى دەپ مالەمدەمە جاساعاندا اسىعىستىق تانىتىپ وتىر. مۇنداي مالىسدەمەنىڭ شىندىقتا تىم الشاق جاتقانىن ايتۋعا بولادى. كەرىسىنشە، قحر سوڭعى ەكى ون جىلدىق بەدەرىندە رەسەي، قازاقستان، بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. ءبىز ينتەنسيۆتى ساياسي سۇحبات جانە تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇستانىپ كەلەمىز. ءبىز، سونداي-اق، شىۇ جانە اوسشك شەڭبەرلەرىندە تىعىز ءىس-قيمىل تانىتۋدامىز»[6].
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اتاپ وتكەندەي، ەۋرازيالىق وداق قۇرۋدىڭ ءتورت ءپرينسيپتى ماسەلەسى بار. بىرىنشىدەن، ينتەگراسيا، ەڭ الدىمەن، ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە نەگىزدەلگەن پراگماتيكالىق سيپاتتا عانا بولا الادى. ەكىنشىدەن، كوپقاباتتى جانە ءتۇرلى جەدەلدىكتەگى ينتەگراسيا يدەياسى. ۇشىنشىدەن، ءقاۋىپءسىزدىكتى ءبىر عانا ەلدىڭ كۇش-جىگەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس، ايماقتىق قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىن ىزدەستىرۋ قاجەتتىلىگى. تورتىنشىدەن، ينتەگراسيانىڭ ەرىكتىلىگى. جوعارىدا ايتىلعان قاعيدالاردى ەلباسىنىڭ كوزقاراسىنان تالداپ كورسەك. بۇگىندە كسرو ىدىراعاننان كەيىن قۇرىلعان مەملەكەتتەردىڭ جاقىنداسۋ ۇدەرىسىن ەۋرازيالىق ينتەگراسيا دەپ اتاۋ داعدىعا ەندى. بۇل ۇعىم تالداماشىلار پەن ساراپشىلار كەڭىنەن پايدالانادى، جانە ەڭ ماڭىزدىسى، ول تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەگى ساياسي ەليتانىڭ تابيعي ءسوز ساپتاۋىنا اينالدى. بۇگىندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ يدەياسى كەرى يتەرۋ سەزىمىن تۋعىزبايدى جانە ەشكىمدى دە تاڭداندىرمايدى. مۇنىڭ سىرتىندا ول تۋرالى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە تاياۋداعى ماقساتتار جانە ناقتى ينتەگراسيالىق جوبا رەتىندە ايتىلادى. ال بۇل يدەيانىڭ پايدا بولعانىنا، تمد كەڭىستىگىندە جاڭا ينتەگراسيوندىق بىرىگۋ – مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيادىق وداعىن قۇرۋ ۇسىنىسى جاريالانعانىنا نەبارى ون سەگىز جىل تولدى. تمد قۇرىلعانىنا ەكى جىل تولعاننان كەيىن، ەلباسىمىزدىڭ مۇنداي ۇسىنىس جاساۋى بەكەر ەمەس. ويتكەنى، تمد زامان تالابىنىڭ سۇرانىسىنا ساي ەمەس، قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرمايدى. سوندىقتان، ارنايى ناقتى قاعيدالاردىڭ كەرەكتىگى كورىندى. ەۋرازياشىلدىقتىڭ ءىزباسارلارىنىڭ ىشىندە تانىمال ويشى ليەۆ گۋميليەۆتىڭ كوزقاراسىن جاقىن تۇتقان ەلباسى، ويشىنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ، ەل ورداسى – استانادا ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتكە ەسىمىن قويعانىن تاعى ايتساق بولادى. ول سولتۇستىك جانە ورتالىق ەۋرازيالىق اۋقىمدى بولىگىندەگى حالىقتاردىڭ اراسىنداعى گەوگرافيالىق جانە مادەني-تاريحي بايلانىستاردىڭ بىرلىگىن تۇجىرىمدامالى تۇردە نەگىزدەدى. سونىمەن، پرەزيدەنت حح جانە ءححى عاسىر كەزەڭىن جاعدايىنا قاراي كەلەسى پرينسيپتەردى نەگىزدەپ الدى. بىرىنشىدەن، مادەني مەن وركەنيەتتىلىك فاكتورلاردىڭ ماڭىزىن تەرىسكە شىعارماي-اق، ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق پراگماتيزم نەگىزىندەگى ينتەگراسيانى قۇرۋ كەرەكتىگىن ۇسىنادى. ابستراكتىلى گەوساياسي يدەيالار مەن ۇراندار ەمەس، ەكونوميكالىق مۇددەلەر ينتەگراسيالىق ۇدەرىستەردىڭ باستى قوزعاۋشىسى بولماق. سوندىقتان بولاشاق ەۋرازيالىق وداقتىڭ باستاپقى نەگىزى – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ بىرلەسە تابىستى دامۋىنىڭ اۋقىمدى ارەالى رەتىندە بولماق. ەكىنشىدەن، ينتەگراسيانىڭ ەرىكتىلىگى. ءاربىر مەملەكەت پەن قوعام جاھاندانۋشى الەمدە وزىندىك بولمىسقا شەكسىز باس ۇرا بەرۋشىلىكتىڭ جانە ءوز شەكارالارىندا تۇيىقتالىپ قالۋدىڭ ماعىناسى جوق ەكەندىگىن تۇسىنۋگە دەربەس كەلۋى ءتيىس. حالىق پەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن باسشىلىققا العان ەرىكتى ينتەگراسيا - مەملەكەتتىڭ وركەندەۋىنىڭ ەڭ قىسقا جولى. ۇشىنشىدەن، ەۋرازيالىق وداق مەملەكەتتەردىڭ تەڭدىك، ءبىر-بىرىنىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋشىلىق، ەگەمەندىك پەن مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ قول سۇعىلماستىعىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى نەگىزىندەگى بىرلەستىك بولىپ تابىلادى. تورتىنشىدەن، ەۋرازيالىق وداقتىڭ ءاربىر مۇشە ەلدىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن، ناقتى دا شىنايى وكىلەتتىكتەرگە يە، كونسەنسۋس نەگىزىندە ءىس-قيمىلدار جاسايتىن ۇلتۇستىلىك ورگاندار قۇرىلۋى قاجەت. بۇل اكسيوما بولعاندىقتان، ەگەمەندىكتى بەرۋ دەگەندى قاراستىرمايدى. وسىمەن باستى ەۋرازيالىق ينتەگراسيا قاعيداتتارىنا ءاربىر قاتىسۋشى ەلدىڭ ىشكى دامۋدىڭ تۇراقتىلىعى، ۇلتتىق ەكونوميكالىق، نەسيە-قارجىلىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ناتيجەلىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ماسەلەلەرىن قوسۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلگىسى اسا پايدالى ەۋروپالىق وداق ەكونوميكاسىنداعى قازىرگى قيىندىقتاردى ەڭسەرۋدىڭ تاجىريبەلەرىن ەسەپكە العاندا ايرىقشا ماڭىزدى. بۇل اسپەكتىلەردىڭ ءبارى تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ بارىنە جىبەرىلگەن ەلباسىنىڭ ۇسىنىستارىنىڭ دەستەسىندە ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. الايدا، ول كۇندەرى ءىس جۇزىندە بارلىق پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ جۇرتشىلىعىنان ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق باستاماسىن قولداعان كوپتەگەن ءۇنقوسۋلار كەلگەنىمەن، ونى ناقتىلى تالداۋعا ساياساتكەرلەر دايىن بولماي شىقتى. ارينە، بۇل زاڭدىلىق. كوپتەن كۇتكەن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەننەن سوڭ، تمد ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ سول كەزدەگى بۋىنىنىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراسيا يدەياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى الەۋەتىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. ءبىراق، بۇل باستامانىڭ تمد كەڭىستىگىندەگى ينتەگراسيالىق ۇدەرىستەر ءۇشىن سەرپىن بەرگەنىن كورمەۋگە بولمايدى ودان كەيىنگى جىلدارى ول ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق، قازاقستان، بەلارۋس جانە رەسەيدىڭ كەدەن وداعى سياقتى ءبىرقاتار تابىستى مەملەكەتارالىق قۇرىلىمداردى قۇرۋدا ساتىلاپ ومىرگە ەنىپ وتىردى. قازاقستان باسشىسى ءجيى كوتەرىپ جۇرگەن جاڭا ينتەگراسيالىق ۇيىم قۇرۋ، جاڭا ايماقتىق ۆاليۋتا قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ويلارى ەۋرازيالىق وداقتىڭ العىشارتى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. مۇنداي تەرەڭ، ءارى باتىل ويلارى، قادامدارى ەلباسىمىزدى پراگماتيك، مىقتى ساياساتكەر عانا ەمەس، گۋميليەۆ سيپاتتاعانداي ناعىز پاسسيونارلىق تۇلعا ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. بولاشاقتاعى ەۋرازيالىق وداق ەۋرازياشىلدىق الەم – ەلدەرىن تابيعي كاتاكليزممەن بىرلەسە كۇرەسۋ، بولدىرماۋ، ەكونوميكاداعى جانە قوعامداعى داعدارىستار مەن كيكىلجىڭنەن قۇتىلۋعا جولباسشى يدەيا. ەۋرازيالىق وداق – وركەنيەتتى دامۋ فورمۋلاسى. وسىنداي وركەنيەتتى دامۋ فورمۋلاسىن كورەگەندىلىك تانىتقان ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراسياداعى ءرولى ەرەكشە. ولاي بولسا، ونىڭ ەۋرازيالىق وداق نەگىزىندە بولاشاققا ستراتەگياسىن تالداپ كورەلىك. ەۋرازيالىق وداق – بۇگىنگى كۇن مەن بولاشاقتىڭ كۇردەلى سىناقتارىمەن ولشەنەتىن مەگاجوبا. ول قالىپتاسۋى تاريحتاعى ەڭ كۇشتى جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستار ىقپالىمەن باستالعان جاڭا الەمدىك ارحيتەكتۋرانىڭ ورگانيكالىق بولشەگى بولۋدىڭ بارلىق ۇلكەن مۇمكىندىكتەرىنە يە. بۇل ءۇشىن ەۋرازيالىق ينتەگراسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىندا ءىس-قيمىلدىڭ انىق تا ناقتى ستراتەگياسى بولۋى قاجەت. بىرىنشىدەن، ەۋرازيالىق وداق، اۋەل باستان باسەكەگە قابىلەتتى جاھاندىق ەكونوميكالىق بىرلەستىك رەتىندە قۇرىلۋى ءتيىس. ءبىزدى تەك «مودەرنيزاسيانى قۋۋشى» قاعيداتتارىنداعى دامۋشى ەلدەر جيىنتىعى بولۋدىڭ تار شەڭبەرلى پەرسپەكتيۆاسى دا، وزگە الەم ءۇشىن ماڭگىلىك تابيعي رەسۋرستاردىڭ ۇلكەن پەريفەريالىق ەكسپورتتاۋشىسى بولىپ قالۋدىڭ پەشەنەمىزگە جازىلۋى دا قاناعاتتاندىرا المايدى. الەم جاڭا تەحنولوگيالىق توڭكەرىس تابالدىرىعىندا تۇر. بۇگىندە قازاقستان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ جولىن باعىتىن الىپ وتىر. ءبىز بولاشاق ۇلتتىق يننوۆاسيالىق ەكونوميكانىڭ نەگىزى رەتىندە زاماناۋي وندىرىستىك كۇشتەردىڭ جاڭا قۇرىلىمىن قۇرۋدامىز.
مۇنداي مىندەتتەردى رەسەي جانە باسقا تمد مەملەكەتتەرىنىڭ دە الدارىندا تۇر. سوندىقتان، ءبىزدىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگىمىز يننوۆاسيالار مەن قۋاتتى تەحنولوگيالىق سەرپىندىلىكتىڭ اۋماعى بولۋىنىڭ ماڭىزى زور. بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى دامىتۋدىڭ يننوۆاسيالىق جانە مودەرنيزاسيالىق ورتاق جالپى الگوريتمىن قۇراستىرۋىمىز قاجەت. وسى باعىتتا، ەلباسىمىز مىناداي ۇسىنىس بىلدىرەدى. ياعني، 10-15 جىلعا ەسەپتەلگەن بىرىككەن ەۋرازيالىق يننوۆاسيوندىق- تەحنولوگيالىق باعدارلامانى وپەراتيۆتى ءوندىرىپ، قابىلداۋ كەرەك. مۇندا، ۇلگى رەتىندە فرانسيا، گەرمانيا جانە ۇلىبريتانيا بىرىگىپ، سوناۋ 1970 جىلى ءىرى حالىقارالىق اۋەقۇرىلىمدىق كونسورسيۋم «AIRBUS» قۇرعان. كەيىنىرەك، بۇل بىرلەستىككە يسپانيا قوسىلادى. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا، «AIRBUS» جاڭا ۇشاقتار ساتۋ مەن ولارعا تاپسىرىستار قابىلداۋ سانى جونىنەن امەريكالىق «بوينگ» جانە «لوكحيد» كومپانيالارىنان ايتارلىقتاي وزىپ كەتەدى. «AIRBUS-تىڭ» جىل سايىنعى تابىسى 30 ميلليارد ەۋروعا جاقىنداپ كەلەدى. بۇكىل ەۋروپا بويىنشا ورنالاسقان كومپانيانىڭ كاسىپورىندارىندا 53 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. 2006 جىلدان باستاپ «AIRBUS-تىڭ» بارلىق اكسيالار پاكەتى ءوز كەزەگىندە ەۋروپالىق اەروكوسموستىق كونسورسيۋم «EADS» ەنشىسىندە. ال بۇل كونسورسيۋمدى ءوز كەزەگىندە ەۋروپالىق وداق ۇكىمەتتەرى مەن ۇلتتىق كومپانيالارى قارجىلاندىرادى. دانيا مەن شۆەسيا سكانەدە بىرلەسكەن يننوۆاسيالىق ورتالىق - «مەديكونوۆالىق اڭعارىن» (مەديكونوۆايا دولينا) قۇردى. بۇگىندە بۇل – لابوراتوريالار، كوممەرسيالىق قۇرىلىمدار، وندىرىستىك كاسىپورىندار شوعىرلانعان ەۋروپاداعى اسا قۋاتتى كلاستەر بولىپ تابىلادى. مۇندا قۇرامىنا 300 ءتۇردى كومپانيالار، 14 ۋنيۆەرسيتەتتەر، 26 مەديسينالىق كلينيكالار كىرەتىن 7 عىلىمي پارك جۇمىس ىستەيدى. مۇداي جولمەن جاڭا تەحنولوگيالار جاساۋدىڭ بىرلەسكەن جەكەلەگەن اسپەكتىلەرى بويىنشا ەكى جاقتى كەلىسىمدەر تۇزەتىن حالىقارالىق يننوۆاسيالىق ورتالىقتار قۇرۋدى ىنتالاندىراتىن ءبىرقاتار ەلدەر ءجۇرىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن، ەۋرازيالىق وداق دامۋدىڭ ەۋرواتلانتيكالىق جانە ازيالىق ارەالدارىن قوساتىن مىقتى بۋىن رەتىندە قالىپتاسۋى ءتيىس. ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءبىز ەۋروپالىق وداقتىڭ، شىعىس، وڭتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك ازيانىڭ ىرعاقتى ەكونوميكالارىن بايلانىستىراتىن كوپىر بولا الامىز. قازىرگى تاڭدا، «باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» حالىقارالىق اۆتوموبيلدىك ترانسپورتتىق ءدالىز جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.ۋاقىت وتە كەلە وسى مارشرۋت بويىنا ەۋروپا جانە جۇڭگو رىنوكتارىنا تاۋارلار جەتكىزۋ مەرزىمىن 3،5 ەسەدەن استامعا قىسقارتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي اۆتوموبيلدىلىك-لوگيستيكالىق جۇيە تۇزىلەتىن بولادى. ترانسەۋرازيالىق جۇردەك تەمىر جەلىسىن قۇرۋدىڭ بولاشاعى دا زور كورىنەتىنى ءسوزسىز. بىزگە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ەۋروپالىق وداقپەن، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىمەن، جاپونيامەن، ۇندىستانمەن اراداعى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ ءوزارا ءتيىمدى. ۇشىنشىدەن، ەۋرازيالىق وداق جاڭا جاھاندىق قارجىلىق-ۆاليۋتالىق جۇيەنىڭ بولشەگى بولاتىن باقۋاتتى وڭىرلىك قارجى بىرلەستىگى رەتىندە قالىپتاسۋى ءتيىس. ەۋروپالىق وداق تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي، ورتاق تولەۋ جۇيەسىن، سودان كەيىن ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ – ينتەگراسيانىڭ زاڭدى كەزەڭى بولىپ تابىلادى. قازىرگى جاعدايدا بۇل ۇدەرىس، سونداي-اق، الەمدىك داعدارىس سالدارى ۇردىستەرىن ەسەپكە الۋى ءتيىس. قازىرگى ەۋروپالىق وداق پەن ەۋروايماق قانشالىقتىسىنالسا دا، ولار وزدەرىنىڭ تىرشىلىكككە قابىلەتتىلىگى مەن داعدارىستارعا بەرىكتىگىن كورسەتىپ وتىر. ءتورت جىل بۇرىن ەلباسى كۇشتى وڭىرلىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتانىڭ العاشقى نەگىزى رەتىندە ەۋرازيالىق ۇلتۇستىلىك ەسەپ بىرلىگى – ەۇەب-نى ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلەنى تالقىلاۋدى باستاۋدى ۇسىنعان بولاتىن. بۇگىندە سالدارى قازىرگىدەن دە سالماقتىراق سوعاتىن جاھاندىق رەسەسسيانىڭ جاڭا تولقىنى ىقتيمالدىلىعىن ەسەپكە الاتىن بولساق، بۇل يدەيا جاي عانا كوكەيكەستى بولىپ قالمايدى، ول پراكتيكالىق شەشۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە ۆاليۋتا وداعىن قۇرۋ – ەڭسەۋر ارقىلى ءبىز ينتەگراسيانىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ قازىرگى جاڭا دەڭگەيىنە وكشەلەي جاقىندايتىن رۋبيكون بولىپ تابىلاتىن شەپ ەكەنىن پرەزيدەنت ەرەكشە اتاپ وتەدى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – كورشىلەرىمىزگە وداقتىڭ ءىس جۇزىندە ماڭىزى مەن تىرشىلىككە قابىلەتتىلىگىنە سەندىرۋ. سوندا سانىمىز ۇش مەملەكەتتەن دە ايتارلىقتاي ارتا تۇسەتىن بولادى.
تورتىنشىدەن، ەۋرازيالىق ينتەگراسيانىڭ گەوەكونوميكالىق، ال بولاشاقتا گەوساياسي جاعىنان بۋىنى بەكۋى تەك ەۆوليۋسيالىق جولمەن جانە ەرىكتى تۇردە ءجۇرۋى ءتيىس. وعان جاساندى جەدەلدەتۋدىڭ ەشقانداي ءپىشىن مەن جەكەلەگەن ەلدەردى قامشىلاۋ جات بولۋى شارت. ءبىرتۇتاس ەۋروپالىق نارىق 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت قۇرىلعان. بۇگىندە ەۋرازيالىق ينتەگراسيا تۇعىرناماسى ايتارلىقتاي كەڭ. ونىڭ قۇرامىنا ءپىشىنى، ماقساتى جانە مىندەتى ءتۇرلى بولىپ كەلەتىن مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتەر - تمد، ەۋرازەق، ۇقشۇ، كەدەندىك وداق – قازاقستان، بەلارۋس جانە رەسەي مەن باسقالاردىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەرى كىرەدى. باسقا قۇرىلىمداردىڭ پايدا بولۋ ىقتيمالدىعى دا زور. ەلباسى ءوز ماقالاسىندا بايانداعانداي، ول ورتالىقازيالىق وداق قۇرۋدىڭ جاقتاسى بولىپ كەلەدى. ونىڭ پىكىرىنشە، ودان، ءبىرىنشى كەزەكتە، ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋ مەن وڭىردەگى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تەڭەلىسىنىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرىن كورۋگە بولادى. بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى بارلىق ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ، وڭىردەگى كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋگە كومەكتەسەر ەدى دەيدى ەلباسى. ءتۇرلى وڭىرلىك ۇيىمدارعا قاتىسۋ ءار مەملەكەتكە ينتەگراسيانى اسا ءتيىمدى جولىن تاڭداۋعا جاردەمدەسەدى. سوندىقتان بارلىقە ەۋرازيالىق بىرلەستىكتەردىڭ الەۋەتىن ورىستەتىپ، بىرتە-بىرتە ولاردىڭ پىشىندەرى مەن مازمۇندارىن جاقىنداستىرۋعا ىقپال ەتۋ ماڭىزدى. بەسىنشىدەن، ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تەك جۇرتشىلىقتىڭ كەڭ قولداۋى نەگىزىندە عانا مۇمكىن بولا الادى. قازىردە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە ءوزىمىزدىڭ «ەۋرازو-وپتيميستتەر» مەن «ەۋرازو-سكەپتيكتەر» بار ەكەنى زاڭدىلىق بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ اراسىنداعى پىكىرتالاستار تەك قانا ينتەگراسيالىق ۇدەرىستەردىڭ كەمشىلىكتەرىن كورۋگە جانە ولاردى دايەكتىلىكپەن الاستاۋعا جاردەمدەسەتىنى انىق. جاقىن بولاشاقتا ولاردىڭ دەباتتارى ەۋرازيالىق اسسامبلەيا – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز پارلامەنتارييلەرىن بىرىكتىرەتىن ۇلتۇستىلىك قۇرىلىم مىنبەرىنەن جۇرەتىن بولادى. ەلباسىمىزدىڭ پىكىرىنشە، سونىمەن ءبىر مەزگىلدە، ەۋرازيالىق ينتەگراسيانىڭ حالىقتىق ۆەرتيكالىن نىعايتۋ ماڭىزدى ورىن الادى. ياعني، بۇل جەردە ماسەلە ەۋرازيالىق قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ سانىن ارتتىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ماسەلەن، ەۋرازەق ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ ارقاۋىندا ونەركاسىپشىلەر مەن كاسىپكەرلەردىڭ ەۋرازيالىق كونگرەسسىن قۇرۋعا بولادى. كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ ۇشتىگى پىشىنىندە ەۋرازيالىق ساۋدا-وندىرىستىك پالاتاسىن قۇرۋ ورىندى. ولاردىڭ وفيستەرى استانادا ورنالاسار ەدى. «ەۋرازيا-24» تاۋلىكتىك جاڭالىقتار ارناسىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستاردى باستاپ، جالعاستىرۋ قاجەت. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ازاماتتارىن ينتەگراسيانىڭ باسىمدىقتارى مەن بارىسى تۋرالى وبەكتيۆتى جانە تولىق اقپاراتتاندىرۋ تۇرعىسىنان ماعىزدى. مۇنداي ۇسىنىستارمەن قاتار، ەلباسى ءبىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى قارايدى. ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ اتقارۋشى ورگاندارىن استانا قالاسىندا – ەۋرازيا سۋبماتەريگىنىڭ گەوگرافيالىق كىندىگىندە تۇرعان قالادا ورنالاستىرعاندى ۇسىنادى. بۇل جەردە ەشقانداي شامشىلدىق جوق. بۇل ءبىز ءۇشىن ايتارلىقتاي جۇكتەمە بولار ەدى. سونىمەن بىرگە، ەۋرازيا ينتەگراسياسى يدەياسىنىڭ باستاماشىسى رەتىندە قازاقستانعا ادىلەتتى ريزاشىلىقتىڭ كورىنىسى بولار ەدى. ورتالىق ءوفيستىڭ قازاقستاندا ورىن تەبۋى جاڭا ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ىشىندەگى، سونداي-اق، بىرلەستىكتىڭ سىرتىنداعى كۇدىكتەردەن ارىلتادى. بۇل ەندى جاڭا ۇيىمىمىزعا ۇلكەن سەنىمدىلىك تۋعىزادى. سونداي-اق، ورتالىقتىڭ قازاقستاندا بولۋى مەملەكەتتىڭ ىشىندە دە، سىرتىندا دا كۇمان تۋعىزبايدى. جانە ءبىزدىڭ مەملەكەتكە ۇلكەن سەنىمدىلىك تۇسەدى. كەزىندە ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ شتاب-پاتەرى مينسك قالاسىندا ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىمىمىز ناق وسىعان بايلانىستى بولاتىن. ەۋروپالىق وداق شتاب-پاتەرى بريۋسسەلدە ورىن تەبۋى دە كەزدەيسوق ەمەس. قازىرگى تاڭدا، ايماقتىق ينتەگراسيا جاڭا الەمنىڭ دامۋىندا نەگىزگى ترەندتىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ايماقتىق ينتەگراسيا ءححى عاسىردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋ زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنسە، مەملەكەتتەردىڭ بىرىگۋىندە، حالىقارالىق قاتىناستارىندا تۇراقتىلىق بايقاۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە، ەلىمىزدە «ءبىر مەملەكەت-بىر تاعدىر»، «ءار ءتۇرلى قالىپتاسۋ – بىرەگەي مۇمكىندىكتەر»، «بىرلىك – ءار تۇرلىلىك ارقىلى» سەكىلدى كونسوليدارلىق قاعيدالار ءبىر رەتكە قويىلعان. پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر ءۇشىن مۇنداي جاڭا ينتەگراسيا مادەني-تاريحي قۇندىلىقتاردى عانا بىرىكتىرىپ قانا قويماي، ەۋرازيالىق، گەوگرافيالىق كەڭىستىك، جاڭا ءححى عاسىر الەمىنىڭ گەوساياسي ورتالىعىنا اينالادى.
ال، قازاقستان مەن رەسەي بۇل ەۋرازيالىق ينتەگراسيانىڭ نەگىزگى لوكوموتيۆتى كۇشى بولىپ قالماق. ساراپتاي كەلگەندە، ەلىمىزدىڭ ۇلت ليدەرى ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ ۇسىنعان ەۋرازيالىق يدەياسى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن، ومىرلىك قاجەتتىلىگىن تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەپ كەلەدى. مەنىڭشە، سوناۋ ەۋرازياشىلدىقتان باستاۋ العان بۇل يدەيا ءوزىنىڭ تۇپكى ماقساتىنا جەتەدى دەپ ويلايمىن. ياعني، بولاشاقتا قۇرىلاتىن ەۋرازيالىق وداق ەۋرووداقتىڭ كەم تۇستارىن زەردەلەي وتىرىپ، الىپ ايماقتىق ينتەگراسياعا اينالۋى ءتيىس. الايدا، تەوريادان شىنايى تاجىريبەگە اينالعان يدەيانى جۇزەگە اسىرىپ، اسىعىستىق تانىتىپ، ەۋرازيالىق وداقتى بىردەن قۇرماۋىمىز كەرەك. الدىمەن، قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ سانى ۇلعايىپ، وداق ءوز كۇشىنە ەنىپ، دايار بولعان ساتتە، ەلباسىمىزدىڭ كوزدەگەن ەۋرازيالىق وداق جاھاندىق الەم جۇيەسىندە، ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءوزىنىڭ ورنىن، ءرولىن تاباتىنى ايدان انىق. سەبەبى، اعىلشىن عالىمى ح. ماككيندەر ايتقانداي، «حارتلەندتى (جەردىڭ جۇرەگىن - ەۋرازيانى) كىم ءوز باقىلاۋىنا السا، سول بۇكىل الەمدى باقىلايدى».
ە.ق. مىرزاتايەۆ
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
