جاقىندا ۆلاديۆوستوك قالاسىندا ازيا ساياسي پارتيالارى حالىقارالىق كونفەرەنسياسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ (اسپحكتك) وتىرىسىنا قاتىسىپ كەلدىڭىز؟ وتىرىس بارىسىندا قانداي كەلەلى ماسەلەلەر قوزعالدى؟ -ۆلاديۆوستوك قالاسىندا 2014 جىلدىڭ 30 مامىر — 1 ماۋسىم كۇندەرى ازيا ساياسي پارتيالارى حالىقارالىق كونفەرەنسياسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ (اسپحكتك) (The International Conference of Asian Political Parties) 22-سەسسياسى بولىپ ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل كونفەرەنسيادا ءارتۇرلى ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ جەتەكشى 22 ساياسي پارتياسى قامتىلعان. اسپحك — مەملەكەتتەردىڭ ەمەس، پارتيالاردىڭ اتىنان ازيالىق سان قىرلى ساياسي الەمنىڭ ءوزارا ورتاق اقپاراتتىق قارىم-قاتىناسىن ورناتۋ مۇمكىندىگىن تانىتاتىن، ىرگەلى بىرلەستىك.
بۇل بىرلەستىككە انالوگ رەتىندە باتىس الەمىندەگى ورتاقشىل دەموكراتيالىق ينتەرناسيونال (Centrist Democrats International) نەمەسە حالىقارالىق دەموكراتيالىق وداق (International Democratic Union) سەكىلدى قۇرىلىمداردى ايتا كەتسەك بولادى. القالى جيىندا ايماقتارداعى جەرگىلىكتى ءمانى بار شيەلەنىستەر، ادام ساۋداسى، بۇگىنگى زامانداعى ايەلدەردىڭ ءرولى، باسقا وڭىرلەردە ورىن العان «ءتۇرلى-تۇستى توڭكەرىستەردىڭ" ازيا ايماعىندا ويلاماعان جەردەن بۇرق ەتە قالۋ قاۋپىنەن سەسكەنۋ سەكىلدى ەڭ كوكەيكەستى دەگەن، اعىمداعى جانە قوعامنىڭ وزەگىن سىزداتىپ جۇرگەن كوپتەگەن ماسەلەلەر قىزۋ تالقىلانىپ، الۋان پىكىرلەر ورتاعا سالىندى.
ازيا ساياسي پارتيالارى حالىقارالىق كونفەرەنسياسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋشىلار ۋكراينا ماسەلەسى تۋرالى ديالوگقا شاقىرسا، رەسەي دەلەگاسياسى وسى ماسەلە تۋراسىندا ارىپتەستەرىن ەۋرووداق جانە، اقش-پەن، اعىمداعى بايلانىسى جونىندەگى، اقپاراتتاردان حاباردار ەتتى. ءسوزىم دالەلدى بولۋى ءۇشىن ايتا كەتسەم، اسپحكتك وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە مىنا ماسەلەلەر قاراستىرىلدى: 1. شري-لانكادا اسپحكت 8-باس اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسىنا دايىندىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى. 2. ايماقتاعى وزەكتى ساياسي ماسەلەلەر، تايلاندتاعى توڭكەرىس، جەر داۋى ماسەلەلەرى، ايماقتاعى ءتۇرلى ىقپالداستىق بىرلەستىكتەرى اراسىنداعى باسەكەلەستىك، ادام ساۋداسى، ايەلدەردىڭ ستاتۋسى تۋرالى ءسوز ەتىلدى؛ 3. اسپحكتك ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن تالداۋمەن بىرگە، قاتارعا جاڭادان قوسىلعانداردى مۇشەلىككە قابىلداۋ جانە ساياسي پارتيالاردىڭ ءتىزىمىن جاڭارتۋ، وتىرىستاردى وتكىزۋ مەرزىمىن بەلگىلەۋ سەكىلدى تاعى باسقا كوپتەگەن ماسەلەلەر ورتاعا سالىندى. 4. اسپحك-تىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا باقىلاۋشى مارتەبەسىن الۋعا ءوتىنىشى. 5. ازيا ساياسي پارتيالارى حالىقارالىق كونفەرەنسياسىنىڭ لاتىن امەريكاسى جانە كاريب باسسەينى (COPPPAL) ەلدەرى ساياسي پارتياسىمەن ورتاق وتىرىسىن دايىنداۋ حاقىنداعى اڭگىمە. 6. اسپحك-تىڭ تايلاند جونىندەگى ارنايى مالىمدەمەسىن قابىلداۋ. ازياداعى ايماقتىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ بولاشاعىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى.
قاتىسۋشىلار شىعىس ازياداعى اسەان-عا مۇشە 10 مەملەكەتتىڭ جان-جاقتى ايماقتىق ەكونوميكالىق سەرىكتەستىگى (Trans Paciffic Partenreship) تۋرالى جانە قۇرامىندا جۇڭگو، جاپونيا، كورەيا رەسپۋبليكاسى، ءۇندىستان، اۆستراليا جانە جاڭا زەلانديا كىرەتىن التى ەلدىڭ، سونداي-اق، اتر-داعى ەركىن ساۋدا ايماعىن دامىتۋدىڭ بولاشاعى تۋرالى ەرەكشە ءسوز قوزعالدى. سونىمەن قاتار، وسى جولى ازياداعى بۇگىنگى تاڭداعى گەوساياسي ماسەلەلەر، ونىڭ ىشىندە ءقحر-دىڭ وڭتۇستىك جۇڭگو تەڭىزىندەگى كورشىلەس ەلدەرمەن اراداعى اۋماقتىق جەر داۋى قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. ۆەتنام كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ وكىلى تران پاك لوي ءقحر-دىڭ ۆەتنام اۋماعىنا قاراستى سۋ ايدىنىنداعى بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن قولعا الۋىنا قاتىستى ارنايى سىني مالىمدەمە جاسادى. بۇدان باسقا تاعى دا ءبىر ماڭىزدى اسپەكت — رەسەيدىڭ وسى ءىس-شارا كەزىندەگى ايرىقشا بەلسەندىلىگى كوزگە ءتۇستى. رەسەيدىڭ سوڭعى جىلدارى ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ايماعىنا ەرەكشە نازار اۋدارا باستاعانى بۇعان دەيىن بايقالعان بولاتىن. وعان دالەل رەتىندە اتم ايماعىنا ايرىقشا ءمان بەرگەن رەسەيدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسىن، سونداي-اق، قيىر شىعىستى دامىتۋ جونىندەگى اۋقىمدى باعدارلاماسىن ايتۋعا بولادى. -وتىرىس بارىسىندا ازيا ساياسي پارتيالارىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا دەگەن ۇستانىمدارى مەن قىزىعۋشىلىقتار قانداي-دەڭگەيدە بولدى؟
پارتياارالىق قانداي ىس-ارەكەتتەر مەن بايلانىستار جولعا قويىلدى؟ -الدىندا ايتىپ كەتكەنىمدەي، كوپتىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارتقان ماسەلە — ايماقتىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ماسەلەلەر بولدى. بۇگىنگى تاڭدا شىعىس ازيا ايماعى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ەڭ ءبىر قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان بولىگى بولىپ تابىلادى. شىعىس ازيانىڭ ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىنىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى — ايماقتىق ءتيىمدى ەكونوميكالىق ىقپالداستىعى جانە وسى ايماقتاعى ساۋدا قارىم-قاتىناسىنىڭ بارىنشا ەركىندىگىندە جاتىر. جالپى العاندا، ايماقتىق ىقپالداستىق بۇگىنگى تاڭداعى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىن ايقىندايتىن باستى ترەند رەتىندە تانىلىپ وتىر. ەۋرازيالىق ىقپالداستىقتى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ايماقتىق ىقپالداستىقتىڭ نەگىزگى وزەگى، ياعني ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتىڭ پايداسى مەن ارتىقشىلىعىنىڭ ناقتى كورىنىسى دەپ ساناۋعا بولادى.
ارينە، وسى فورۋمدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. ازيانىڭ ەاەو-قا دەگەن قىزىعۋشىلىق ونسىز دا باياعىدان بەلگىلى بولاتىن. وعان دالەل رەتىندە كورشى ەلدەر قىرعىزستان، تاجىكستان، سونىمەن قاتار، ءۇندىستان مەن ۆەتنام سەكىلدى باسقا دا ازيالىق مەملەكەتتەر ىقىلاسىنىڭ اتالعان وداققا اۋىپ وتىرعانىن ايتساق بولادى. اسپحك اياسىنداعى پارتياارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتقاندا، وسى فورۋمنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى — بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا دەگەن ىنتالىلىق جانە ايماقتاردىڭ دامۋ ءۇردىسى مەن ولاردىڭ وزىندىك باعىت-باعدارىنا، ورتاق ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس ساياسي پروسەستىڭ ناتيجەلىلىگىنە نازار اۋدارعانىن اتاپ وتكەن ابزال. بۇگىنگى ازيا ايماعى — جەر شارى حالقىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى قونىستانعان، اسا اۋقىمدى تابيعي، اسىرەسە، جاھاندىق ەكونوميكاداعى الەۋمەتتىك، مادەني جانە عىلىمي دامۋ جونىنەن ماڭىزى كۇننەن كۇنگە ءوسىپ بارا جاتقان ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار شوعىرلانعان، ءاپايتوس، الىپ ولكە. ەكى پوليارلى الەمنىڭ ارەنادان كەتۋىنە بايلانىستى ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى ءۇشىن جاھاندىق ۇردىستەردە ءوز ورنىن تابۋعا دەگەن قاجەتتىلىك پايدا بولدى.
ايماقتا بىرنەشە ەكونوميكالىق «جولبارىستار» مەن «ايداھارلار» پايدا بولعاننان كەيىن، ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان العا باسقان دا ايماق مەملەكەتتەرى سۋىرىلىپ شىقتى. بۇل ءۇردىس سونداي-اق ىشكى ساياسي پروسەستەردەن ءوزىنىڭ كورىنىسىن تاپتى. اتاپ ايتقاندا، بىرنەشەلەگەن جاڭا ساياسي پارتيالار قۇرىلىپ، ساياسي كۇرەستە دەموكراتيالىق ءىس-شارالاردى نىعايتۋ، ءارى ۇكىمەتتىڭ اۋىسۋىنا سايلاۋ ارقىلى ىقپال ەتۋ قولعا الىندى. ناتيجەسىندە ايماق ەلدەرىندە وزگەشە قۇبىلىستار ورىن الدى: بۇرىنعى بيلەۋشى پارتيا وپپوزيسياعا اينالىپ، ولاردىڭ ورنىن باسقا ساياسي كۇشتەر باستى. پارتياارالىق كواليسيا قۇرىلىپ، ءارتۇرلى حالىقارالىق پارتياارالىق بايلانىستار جولعا قويىلا باستادى. بۇگىنگى تاڭدا اسپحك ازيالىق كەڭىستىكتە ازيالىق قوعامداستىقتا بەيبىت، ىنتىماقشىل مەملەكەتتەر كەڭىستىگىن ورنىقتىرۋمەن قاتار، ازيانىڭ جان-جاقتى وركەندەۋ جولىندا ءوز ىقپالىن ءبىلدىرىپ، سول جاھاندىق ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءوزى جۇرۋگە نيەتى بارىن تانىتىپ وتىر. 2009 جىلدان باستاپ تۇراقتى كونفەرەنسيانىڭ لاتىن امەريكاسى جانە كاريب باسسەينى (COPPPAL) ەلدەرى ساياسي پارتياسىمەن بىرىككەن وتىرىسى جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلەدى. وسى ەكى قۇرىلىم افريكالىق ارىپتەستەرگە 2013 جىلى ءساۋىر ايىندا حارتۋمدا (سۋدان) افريكانىڭ بەس ايماعىنان 36 ساياسي پارتيا قاتىسقان افريكالىق ساياسي پارتيالار كەڭەسىنىڭ تۇڭعىش كونفەرەنسياسىن وتكىزۋگە قولداۋ كورسەتتى.
اسپحك سەسسياسىندا كوتەرىلگەن سوڭعى باستامالاردىڭ ءبىرى — ازيا، افريكا جانە لاتىن امەريكاسىنىڭ بارلىق ساياسي پارتيالارىن بىرىكتىرەتىن ءۇش جاقتى كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋ بولىپ تابىلادى. -«نۇر وتان» قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىق: قازاقستاندىقتار ەڭ ءجيى قوياتىن 20 ساۋال» دەگەن ارنايى كىتاپشا ازىرلەدىڭىزدەر. قازىرگى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق وداققا دەگەن جالپى پىكىرى قانداي-دەڭگەيدە؟ -جاقىندا قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى ەۋرازيالىق ىقپالداستىق جونىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە بروشيۋرا شىعاردى. وسى ماتەريالداردى دايىنداۋ بارىسىندا ەۋرازيا ەكونوميكالىق ىقپالداستىق تۋراسىندا كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى ەڭ وزەكتى دەگەن ساۋالداردى ىرىكتەۋدى باستى ماقسات ەتتىك، جانە ولارعا ۇعىمدى ءارى قاراپايىم تىلمەن جاۋاپ بەرۋدى كوزدەدىك. ەاەو تۋراسىنداعى قوعامدىق پىكىرگە كەلەتىن بولساق، ەۋرازيا دامۋ بانكىنىڭ ىقپالداستىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى بەرگەن الەۋمەتتىك مالىمەتتەردى الدارىڭىزعا تارتۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر. ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ ينتەگراسيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى 2012 جىلدان باستاپ جىل سايىن «ىقپالداستىق بارومەترى» زەرتتەۋىن جۇرگىزىپ كەلەدى. 2013 جىلى سيركون ءىرى الەۋمەتتىك ورتالىعىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلگەن تمد ەلدەرىنىڭ قوعامدىق پىكىرىن زەرتتەۋ ازاماتتار تاراپىنان كو مەن بەك ماقۇلدانۋىنىڭ قازاقستان بويىنشا 73% (حالىق قولداۋىنىڭ ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى)، رەسەي بويىنشا — 67%، بەلارۋس — 65% ەكەنىن انىقتاپ بەردى. 2013 جىلعى «ەابر ىقپالداستىق بارومەترى» مەن «ەۋروبارومەتر» ناتيجەلەرىن سالىستىرساق، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ۇيىمدارىنا دەگەن ىشكى قابىلداۋشىلىق ەۋرووداق ەلدەرىنە قاراعاندا جوعارىراق. -پورتالىمىزدىڭ ءداستۇرلى سۇراعىنا كوشسەك، وقىرماندارىمىزعا قاي اۆتورلاردىڭ تاريحي شىعارمالارىن ۇسىنار ەدىڭىز؟
ءسىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعى قانشالىقتى؟ -بالا كەزىمنەن كىتاپقۇمار بولىپ ءوستىم. وقۋشى كەزىمدە سەمەي قالاسىندا ءوزىم وقىعان № 33 مەكتەپتىڭ كىتاپحاناسىنداعى بارلىق كىتاپتى تۇگەل وقىپ شىققانمىن. ال ەندى ءقازىر ەمىن-ەركىن كىتاپ پاراقتاپ وتىرۋعا ۋاقىت تاپشى. جالپى كوركەم ادەبيەتتەن كورنەكتى ساياساتكەرلەردىڭ مەمۋارلارى مەن سالالىق ادەبيەتتەردى وقىعاندى ۇناتامىن. سول كوشباسشىلار مەن قايراتكەرلەردىڭ ءوز زامانىندا ۇيلەسىمدى-دە ءساتتى دامىعان قوعامدى قالاي قۇرا العانىنا اسا قىزىعامىن. وسى كۇنى «21 عاسىرداعى كاپيتال» دەگەن كىتاپتى وقىپ جاتىرمىن. اۆتورى -فرانسۋز ەكونوميستى توماس پيكەتتي. ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرى» مەن دجەك لوندوننىڭ «مارتين يدەن» دەگەن تۋىندىلارى جانىما جاقىن ۋاقىت بولسا ءبىر قايتالايمىن. شىنىمدى ايتسام، بۇگىنگى زامانعى ادەبيەتتەر مەن ءۇشىن قىزىقسىز… ءبارىبىر كلاسسيكا باۋرايدى دا تۇرادى. قازاق جانە ورىس تىلىندەگى دۇنيەلەردەن گورى، اعىلشىن تىلىندەگى كىتاپتارعا دەگەن ىقىلاسىم بولەكشە. سەبەبى، لينگۆيستيكالىق ماتريسالار ارالاسىپ كەتكەندە ويىمدى جيناقتاۋعاعىلشىن ءتىلى وتە قولايلى. P. S. ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك، ساياسات نۇربەك قازاق، ورىس تىلدەرىنەن بولەك، اعىلشىن، تۇرىك، يتاليان، يسپان، جاپون، لاتىن تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن.
سۇحباتتاسقان ولجاس بەركىنبايەۆ
