ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىق باستاۋلارى: يدەيادان يگىلىكتى ءىس-قيمىلعا بەتبۇرىس بۇگىنگى كۇن جانە بولاشاقتىڭ كۇردەلى سىناقتارىمەن ولشەنەتىن مەگاجوبا رەتىندە قازاقستاننىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ XX جانە XXI عاسىرلار شەگىندەگى ناقتى تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى ۇسىنعان يكەمدەندىرىلگەن ەۋرازياشىلدىق كوزقاراسىنىڭ قاعيدالىق نەگىزدەرى بولدى: — ول ەلدىڭ مادەني جانە وركەنيەتتىك فاكتورلارىن تەرىسكە شىعارمايتىنداي، ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىندەي ىقپالداستىق ورناتۋ.

 ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك — حالىقتاردىڭ بىرلەسە تابىستى دامۋىنىڭ اۋقىمدى بولشەگى؛ — وركەندەۋ جولى — ەلدىڭ مۇددەسىنە باعىتتالعان ەرىكتى ىقپالداستىق؛ -ەۋرازيالىق وداق — مەملەكەتتەر تەڭدىگى، ءبىر-بىرىنىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋ، ءبىر-بىرىنىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتتىك شەكارالارىنا قول سۇقپاۋ، ياعني قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى نەگىزىندەگى بىرلەستىك؛ — ارىپتەستەر تەڭدىگى. ەۋرازيالىق وداقتاعى مۇشە ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن ناقتى دا شىنايى وكىلەتتىكتەرگە يە، ءوزارا كەلىسىم نەگىزىندە ءىس-قيمىلدار جاساۋ.

ەڭ باستى شارتتارى: ەۋرازيالىق وداق باسەكەگە قابىلەتتى جاھاندىق ەكونوميكالىق بىرلەستىك رەتىندە؛ دامۋدىڭ ەۋرواتلانتيكالىق جانە ازيالىق ارەالدارىن قوساتىن مىقتى بۋىن رەتىندە قالىپتاسۋى؛ جاڭا جاھاندىق ۆاليۋتالىق-قارجىلىق جۇيەنىڭ بولشەگى بولاتىن داۋلەتتى وڭىرلىك قارجى بىرلەستىگى رەتىندە قالىپتاسۋى؛ ەۋرازيالىق ينتەگراسيانىڭ گەوەكونوميكالىق، ال بولاشاقتا گەوساياسي جاعىنان بۋىنى بەكۋى تەك ەۆوليۋسيالىق جولمەن جانە ەرىكتى تۇردە ءجۇرۋى جانە جۇرتشىلىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولۋىنا نەگىزىندەلگەن ىقپالداستىق[1]. «ەۋرازيالىق وداق" تۇجىرىمداماسى يدەياسىنىڭ ءمانى — باتىس پەن شىعىستىڭ زاماناۋي ناقتى جاعدايلارىن ەسەپكە الا وتىرىپ، سولتۇستىك ەۋرازيا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق، گەوساياسي، ءتىپتى ساياسي كەڭىستىگىن بىرىكتىرۋ.

بۇل بىرلەسىپ دامۋ، تەحنوسفەرا مەن ەكونوميكانىڭ جاڭعىرتىلۋى، شارۋاشىلىق زاڭنامالاردىڭ ستاندارتتالۋى، تاريف، كۆوتا جانە تولەم قۇرالدارىنىڭ ەميسسياسى سالالارىندا تەپە-تەڭدىك ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى، ورتاق كەدەندىك جانە كولىك جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋى، وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىنىڭ بىرىگە جۇمىس اتقارۋى، سونىمەن قاتار قورعانىس جانە قارۋلى كۇش سالالارىنىڭ كەلىسىمدەرى قامتاماسىز ەتىلەدى دەگەن ءسوز. ياعني دوستاستىق ەلدەردىڭ، وعان قوسا شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ ايماقتىق ىقپالداسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى مۇمكىن.

ەۋرازيالىق مودەلدى جۇزەگە اسىرۋدا قازاقستاننىڭ مەملەكەت باسشىسى العاشقى ناقتى قادامداردىڭ باستاماشىسى بولا ءبىلدى جانە بەلسەندى قاتىستى: «كەدەن وداعى»، ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جيىنىنىڭ باستامالىق يدەياسىمەن «ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىمشارتقا» (2003 جىلدان باستاپ ۇقكۇ) قول قويىلۋى، شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋ، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق ايماقتى قالىپتاستىرۋ (بەا). بەا — جاھاندىق ەكونوميكاعا كىرىگۋ كورشى مەملەكەتتەر اراسىندا ايماقتىق دەڭگەيدەن باستالاتىنىن ەسكەرسەك، 2003 جىلدىڭ 19 قىركۇيەگىندە بەلورۋس، قازاقستان، رەسەي جانە ۋكراينا پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋى زاڭدىلىق.

مۇنداي قاعيدالارعا سايكەس قۇرىلعان ۇيىمدار: نافتا، مەركوسۋر، سەفتا، اتەس، اسەان، ساارك، سادك جانە باسقالار. بەا قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزى الەمدىك جاھاندانۋ ءۇردىسى جاعدايىنداعى ەكونوميكالىق تيىمدىلىك پەن ءبىرتۇتاس ماقساتتىق قاعيداسى. ونىڭ قۇرامىنداعى قازاقستاندى دا كەلىسىمگە قاتىسۋشى-ەلدەردىڭ كەدەندىك تەرريتورياسىنىڭ بىرىگۋىنە، ءۇشىنشى مەملەكەتكە قاتىسى بويىنشا ءبىرتۇتاس سىرتقى ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋ، سول سياقتى كەلىسىلگەن سالىق، اقشا-نەسيە جانە ۆاليۋتا-قارجى ساياساتى قىزىقتىرادى. ياعني بەا مۇشە بولۋ ارقىلى ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋعا، رەسپۋبليكاعا كەلەتىن يمپورتتىق باعانى ءبىرشاما ارزانداتۋ، قازاقستانمەن، جالپى تەحنولوگيالىق سيكلمەن بايلانىستى رەسەي، ۋكراين جانە بەلورۋس كاسىپورىندارىمەن كووپەراسيالىق بايلانىستى كەڭەيتۋ، تمد ەلدەرى بويىنشا كورشىلەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى كەڭەيتۋ[2]. تمد ەلدەرى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى — جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ جان-جاقتى مەملەكەتارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا دەگەن وبەكتيۆتى قاجەتتىلىگى، ءبىرىنشى كەزەكتە 2008–2010 جىلدارداعى جاھاندىق داعدارىستىڭ اسەرى سالدارىنان ارىلا الماعان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىقتىڭ ساقتالۋىمەن جانە-دە الەمدىك داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ، ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق قارجى سالاسىن قامتۋ مۇمكىندىگى ناتيجەسى جاعدايىنداعى، ىشكى ءوندىرىس پەن ەكسپورتتىق كىرىستەردىڭ تومەندەۋى قاتەرىنە ۇجىمدىق كۇش-جىگەردى قارسى قويۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. ىنتىماقتاستىق قاجەتتىلىگى — ەڭبەككە جارامدى تۇرعىنداردىڭ قونىس اۋدارۋى ماسەلەسىنە قاتىستى كەلىسىلگەن ساياسات ۇستانۋدان، تمد ەلدەرىنىڭ وزدەرىمەن كورشى ەلدەردەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىس شەگىن تومەندەتۋگە كومەك كورسەتۋ مەن ونىڭ سالدارىن جويۋعا قاتىستى قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى. مەملەكەتارالىق دەڭگەيدەگى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ مەن قاجەتتى ارەكەتتەردى ۇيلەستىرۋ قاجەتتىلىگى، ماسەلەن، سۋ رەسۋرستارىنا باقىلاۋ جانە ولاردى پايدالانۋ نەمەسە قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىمەن كۇرەس سەكىلدى ترانسشەكارالىق ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىندا وزەكتىلىگى ارتۋدا.

ححI عاسىردىڭ ءبىرىنشى ونجىلدىعىنىڭ سوڭىنا قاراي بۇرىنعى كەڭەستىك تەرريتورياداعى ورتاعا تارتىلۋ ارەكەتتەرى ىكو كورسەتكىشى بارىنشا جوعارى ەلدەر — رەسەي، قازاقستان جانە بەلورۋس (ۋكراينانى قوسقاندا) مەملەكەتەرىنىڭ بىرىگۋىنە الىپ كەلدى، بۇل ءوز كەزەگىندە ينتەگراسيالىق مازمۇنداعى ءوزارا ءتيىمدى كوپجاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋى مەن دامۋىنا ىقپال ەتتى. ءوز ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا ىقپال ەتەتىن ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلارعا تالداۋ جاساعان سوڭ جانە ونى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ ماسەلەسىن باسشىلىققا الا كەلىپ، رەسەي، قازاقستان جانە بەلورۋس ەلدەرىنىڭ باسشىلارى باستاپقى كەزەڭدە كەدەندىك وداق (كو)، ارتىنان — ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك)، ال ەڭ سوڭىندا تۇپكىلىكتى ماقسات — ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەەو) قۇرۋ تۋرالى شەشىمگە كەلدى. رف ۇكىمەتىنىڭ ءتوراعاسى ۆ. پۋتين جانە قازاقستان مەن بەلورۋسسيا پرەزيدەنتتەرى ن. نازاربايەۆ پەن ا. لۋكاشەنكو 2011 جىلدىڭ قازان ايىندا «يزۆەستيا» گازەتىنە بەرگەن وسى ۇردىستەردىڭ بارىسىنا بەرگەن تالداۋلىق پىكىر سۇقباتتارى — باعدارلامالىق مازمۇنداعى تاريحي ماقالالارعا اينالدى. وندا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كوپدەڭگەيلى جانە ءتۇرلى باعىتتىق ينتەگراسيا بويىنشا ءجۇرىپ وتكەن جولعا باعا باعا بەرە، الداعى ينتەگراسيالىق ماقساتتاردىڭ (ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى) نەگىزگى ستراتەگيالىق قاعيدالارى قاراستىرىلدى.

 پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ، ءوزىنىڭ تمد مەملەكەتتەرى نەگىزىندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى پىكىرىن 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بىلدىرگەنىن ەسكە سالا وتىرىپ، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراسيالىق مۇراتتارعا ادالدىعىن تانىتىپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار بۇل جوبانىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرىن دامىتۋ مەن ناقتىلاۋدى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەندىگىن بىلدىرسە[3]، پرەزيدەنت ۆ. پۋتين «زامامناۋي الەمنىڭ پوليۋستەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا لايىقتى قاۋقارلى ۇلتارالىق قۇرىلىم» — ەۋرازيالىق وداقتى 2015 جىلعا قاراي قۇرۋ — وعان قاتىسۋشىلارعا ەكونوميكالىق جانە ۆاليۋتالىق ساياساتتى ۇيلەستىرۋگە، تولىق قاندى ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى[4]. ال پرەزيدەنت ا. لۋكاشەنكو بەلورۋسسيا ءۇشىن «ناعىز تابيعي دامۋ جولى رەتىندە وزىنە جاقىن كورشىلەرمەن تەرەڭ دە جەمىستى» ينتەگراسياعا بارۋ قاجەتتىلىگىنىڭ مويىندالعان ماسەلە ەكەندىگى تۋرالى ايتا كەلىپ، مۇنداي ينتەگراسياعا قوسىلۋ 1990 جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى وتكىزىلگەن ەكى رەفەرەندۋم بارىسىندا حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قولداۋىنا يە بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى[5].

رەسەي، قازاقستان جانە بەلورۋسسيا اراسىنداعى تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستاماسى 2010 جىلى كەدەندىك وداق قۇرۋ ارقىلى جاسالعان بولاتىن. ءوز كەزەگىندە وسى ماقساتتارعا قاتىستى جاسالىنعان مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ونىڭ مۇشەلەرى تاراپىنان ءارتۇرلى قارقىندىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەندىگىنە قاراماستان، بىرتىندەپ ورىندالا باستادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى — ارەكەت ەتۋ باعىتى بەلگىلەنىپ جانە ناقتى انىقتالعاندىعىنا قاراماستان، تاجىريبە جۇزىندە كو كىرەتىن ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن بارىنشا قامسىزداندىرۋ مەن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن رەتتەۋشى شارالار مەن تارتىپتەرگە ۇدايى تۇردە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ وتىرۋ جانە بەلگىلى-بىر ينتەگراسيالىق شارالار جۇرگىزۋ بارىسىندا كەدەندىك وداقتىڭ ءاربىر مۇشە-مەملەكەتىندەگى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر مەن تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن زەردەلى تۇردە ەسەپكە الۋ قاجەت بولدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ەكونوميكاداعى وزگەرىستەر-دە ءوز كەزەگىندە تۇتىنۋشى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قۇنىنا ىقپال ەتەتىندىگىن-دە زەردەلەنگەن تۇردە ەسەپكە الىنۋى كەرەك ەدى. ويتكەنى، بۇلاي ىستەمەگەن جاعدايدا كو ەلدەرىندەگى ۇلتتىق ونەركاسىپتىڭ دامۋى تەجەلىپ، ينفلياسيانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋمەن قاتار، تازا ەكونوميكالىق سالاعى قاتىستى باسقا دا اپاتتىق سالدارلاردىڭ پايدا بولۋى مەن الەۋمەتتىك-ساياسيشيەلەنىستىككە-دە الىپ كەلۋى مۇمكىن ەدى.

باسقاشا ايتقاندا، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراسيالىق ءۇردىستىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنا قاراماستان، ينتەگراسياق وزگەرىستەر الدىندا تۇرعان قيىندىقتاردى جانە دە كەدەندىك وداقتىڭ مۇشە-مەملەكەتتەرى جولىعاتىن قاتەرلەردى ەسەپكە الىپ، باعالاماۋ ۇلكەن قاتەلىك بولار ەدى. سونىمەن قاتار كەدەندىك وداققا دەگەن قاتىناس قۇرىلتايشى-ەلدەردە ءتۇرلى كوزقاراسقا يە. كەدەندىك وداقتىڭ جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى تۋرالى تالاس ونىڭ رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەي باستاعانىنا قاراماستان توقتاماي كەلەدى. ونىڭ ماقساتتىلىعى مەن ومىرشەڭدىگى تۋرالى ءتۇرلى ساياسي كۇشتەر مەن، اعىمداردىڭ، اكادەميالىق ورتا مەن ىسكەرلىك توپتاردىڭ وكىلدەرى ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى جانە-دە ءبىلدىرىپ كەلەدى. كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى تۋرالى سىن پىكىرلەر شەتەلدەر تاراپىنان، ونىڭ ىشىندە، اقش پەن ەو ەلدەرىنەن-دە ايتىلدى. بۇل جەردەگى ەڭ قيسىنسىز ماسەلە رەتىندە، سىني كوزقاراستاردا كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى، ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ وداق مۇددەسىنە جاۋاپ بەرۋدىڭ ورنىنا، ولاردىڭ جەكە قىزىعۋشىلىقتارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى تۋىنداتادى دەگەن پىكىرلەرگە توعىستى. دەگەنمەن ەۋروپالىق وداققا كىرەتىن ەلدەردەن ءبىر ايىرماشىلىعى پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەرگە ءوزارا شارۋاشىلىق بايلانىستاردى قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتى بولمادى، تەك ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك بولدى. ويتكەنى 1990 جىلدارداعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي داعدارىستار اسەرىنەن كەڭەستەر وداعىنىڭ ىدىراۋىمەن ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ قارقىندى ساياسي ەگەمەندىگى ومىرگە كەلدى. بۇل تمد ەلدەرىنىڭ ءوزارا شارۋاشىلىقتىق مۇددەلەردىڭ جوقتىعىن نەمەسە جويىلعاندىعىن بىلدىرمەسە كەرەك-تى. 2004 جىلى رەسەيدىڭ 89 ايماعىنىڭ 72ء-سى قازاقستانمەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستار جاساعان، رف مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا ساۋدا بايلانىسى قازاقستاندىق ەكسپورت 14،1 پايىزدى جانە 37،7 پايىز يمپورتتى قۇرادى. جالپى ەكى ەل اراسىنداعى تۋاراينالىمى 7،6 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى، 2003 جىلمەن سالىستىرعاندا 1،5 ەسە ارتىق. تەك قازاقستان-رەسەي شەكارا شەگى ايماعىندا عانا 300 اسا بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس جاسايدى، ولاردىڭ ىشىندەگى ءىرى مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتەر: «كازروسحوم»، «كوكسوحيم»، «ۋرالازا» بازاسىندا اۆتوكولىك كەشەنى جانە قوستاناي ديزەل زاۋىدى جانە باسقالار. رەسەي بيزنەسىن قىزىقتىراتىن قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سەكتورى، حروم كونسەنتراتى، گلينوزەم ءوندىرىسى.

 سول سياقتى ۋران رەسۋرستارى، اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى، مەتالل ونىمدەرىن جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ، ماشينا جاساۋ[2،-24س.]. ءوزارا ەكونوميكالىق قىزىعۋشىلىقتىڭ ۇدەرىسىن 2000–2008 جىلدارداعى رەسەيدىڭ تمد ەلدەرىمەن اراداعى ءوزارا تاۋار اينالىمى قۇندىلىق كورسەتكىشى بويىنشا 4،2 ەسە ارتىپ، 25 327-نان 106 263 ملن دوللارعا جەتكەن. 2008 جىلى، اقتوبە قالاسىندا وتكەن قازاقستان جانە رەسەي ايماقارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ V فورۋمىندا عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى باعىتتار مەن ناقتى جوبالار انىقتالدى. ءوزارا ءىس-قيمىلداردىڭ ءبىرى «روسنانو» جانە «قازىناكاپيتال مەنەدجمەنتتىڭ" قاتىسۋىمەن نانوتەحنولوگيانىڭ رەسەي-قازاقستان ۆەنچۋرلىق قورىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. بىرلەسكەن جوبالار سانى جىل سايىن ارتۋدا.

 باتىس قازاقستاندا «التاي» تەحنوپاركى قۇرىلدى[6]. ال جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ىقپالىنا بايلانىستى 2009 جىلى بۇل كورسەتكىش ءبىرشاما (36%) تومەندەسە، 2010 جىلى رەسەيدىڭ تمد ەلدەرىمەن اراداعى ساۋدا كولەمى بۇرىنعى-دەڭگەيىنە قايتا كوتەرىلدى. فەدەرالدى كەدەن قىزمەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى رەسەيدىڭ ەۋرازەق-قا كىرەتىن ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى 38،6%، ال كەدەن وداعىنا كىرەتىن ەلدەرمەن اينالىمى — 41،3%، ياعني رف باسقا شەتەلدىك ەلدەرمەن ساۋدا اينالىمىنىڭ وسىمىنە ساي 2،7 جانە 5،2 پايىزعا باسىپ وزعان [7]. ال رەسەي ونەركاسىپ جانە ساۋدا مينيسترىلىگىڭ باسشىسى ۆ. حريستەنكونىڭ پىكىرىنشە، كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى ونىڭ مۇشەلەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ وسىمىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەنا جانە 2011 جىلدىڭ 19 قازانىندا پەتەربور قالاسىندا وتكەن كەدەن وداعىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى-دەڭگەيىندەگى جوعارى ورگانى مەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەت ارالىق كەڭەس وتىرىسىندا: «2011 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءۇش مەملەكەت ءوزارا تاۋار اينالىمىنىڭ 100، ءتىپتى 110 ملرد دوللار كولەمىنە ەركىن شىعادى. بۇل اۋقىمدى كورسەتكىش» ەكەنىن اتاپ ءوتتى[8]. جوعارىداعى ماسەلەلەردى ەسكەرە وتىرىپ، بەلگىلى رەسەي ەكونوميست-عالىمى گ. چۋفرين ءوز ساراپتاماسىن بىلايشا بەرەدى: تمد ەلدەرىنىڭ ءوزارا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتۋى نەگىزىنەن بۇرىندارى بولعان ساۋدا، ونەركاسىپتىك، تەحنولوگيالىق جانە باسقا دا ىسكەرلىك بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋ ناتيجەسىندە ورىن الدى.

بۇل اسىرەسە كورشىلەس ورنالاسقان وبلىستار مەن ايماقتارداعى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ شەكارالىق جانە ايماقارالىق ساۋداسى نەگىزىندە جۇرگەندىگىن، ال كەدەن وداعى ماسەلەسىندە بۇعان ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ءوزارا جاساسقان كەلىسىمدەرى بارىنشا قولايلى جاعداي جاسادى. ەكىنشىدەن، كو قارسىلاستارى ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ مۇددەلەرىندەگى جەكە جانە جالپى ماسەلەلەر بويىنشا، بەلگىلى-بىر تاۋارلار نەمەسە تاۋار توپتارى بويىنشا ساۋداعا بايلانىستى، جانە-دە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ ناقتى ءبىر سالاسىنداعى، مىسالى جانارماي-ەنەرگەتيكالىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتارعا نازار اۋدارۋ. كەدەندىك وداق ءوزىنىڭ ارەكەت ەتە باستاعان كەزىنەن باستاپ-اق ءارتۇرلى ۇلتتىق جانە توپتىق مۇددەلەرگە قاتىستى كوتەرىلگەن ايتارلىقتاي سالماقتى ماسەلەلەرگە كەلىپ تىرەلدى. بۇل ماسەلەلەر نەگىزىنەن كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى جيىرما جىل ىشىندە وعان كىرگەن ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندىك جىلدارىندا بىر-بىرىنەن بارىنشا الشاقتاپ كەتكەندىگىنەن تۋىنداپ وتىر. ولاردا وزىندىك مۇددەلەرى بار شارۋاشىلىقتىق توپتار قالىپتاسىپ ۇلگەردى، ال ولاردىڭ مۇددەلەرى كەيبىر جاعدايلاردا ۇلتتىق مۇددەمەن سايكەس كەلمەيتىن ەدى. مىسالى، ولار كوپ جاعدايلاردا بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالارمەن ينتەگراسيالىق بايلانىستاردى دامىتۋدى وزدەرى ءۇشىن باسىمدىق دەپ سانامايتىن (سانامايدى دا)، ويتكەنى ولاردىڭ نازارى كوپ جاعدايدا باسقا مەملەكەتتەرگە، مىسالى، ەۋروپالىق وداققا باعىتتالعان.

جوعارىدا اتالىنعان ۇلتتىق قايشىلىقتاردى جانە وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسىپ قويعان توپتىق شارۋاشىلىقتىق مۇددەلەردەگى قايشىلىقتاردى جويۋ — وتە كۇردەلى ماسەلە، بۇل سۇراقتىڭ شەشىمىن شىعارۋدا اسىعىستىق جاساۋعا بولمايدى جانە-دە ونى ءوز بەتىنشە-دەجىبەرۋ-دە دۇرىس ەمەس. سوندىقتان دا ونىڭ مۇشەلەرى اراسىنداعى ۇستانىمداردىڭ ءوزارا ءتيىمدى تۇردە ۇيلەستىرىلۋىنە جانە بارىنشا ءتيىمدى شەشىمدەر تابۋعا قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. وداقتىق مەملەكەتتىڭ ىدىراۋىنان كەيىنگى 20 جىلدان سوڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تىعىز مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋدىڭ قولايلى العىشارتتارىنىڭ پايدا بولعاندىعىن، ال ونىڭ نەگىزىندە ەكونوميكالىق ينتەگراسيالىق ۇردىستەر مەن سونىمەن بايلانىستى جوبالاردىڭ تۇرعاندىعىن، سونىڭ ءبىرى — ەۋرازيالىق وداق بولۋى مۇمكىندىگى دايەكتەلىپ وتىر[9]. جالپى قازاقستانعا 5،5 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى 26 جوباعا رەسەي ينۆەستيسياسى تارتىلدى. ال 2012 جىلدىڭ 19 قىركۇيەگىندە وتكىزىلگەن قازاقستان جانە رەسەي حالىقارالىق ايماقارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ IX فورۋمىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بىرلەسكەن جوبالار پورتفەلى كولەمى 2 ميلليارد دوللارعا جاقىن سومانى قۇرايتىن 27 كەلىسىمشارپەن تولىقتى. يندۋستريالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى ارىپتەستىك جاڭا-دەڭگەيگە كوتەرىلدى. پرەزيدەنت ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ ەۋرازيالىق باستاماسىن قولداعان كوپتەگەن ۇنقوسۋلارمەن قاتار، بۇل ماسەلەنى ناقتى تالداۋعا ساياساتكەرلەر دايىن بولماي شىقتى. مۇنى مەملەكەت باسشىسى زاڭدىلىق رەتىندە قابىلداي وتىرىپ، «…كوپتەن كۇتكەن تاۋەلسىزدىككە يە بولۋ شاتتىعى تمد ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ سول كەزدەگى بۋىنىنىڭ ەۋرازيالىق ىقپالداستىق يدەياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى الەۋەتىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەنىمەن» ءتۇسىندىردى. جاقىندا وتكەن VII استانا فورۋمىندا 2000–2007 جىلدار ارالىعىندا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى ورتا ەسەپپەن 4% قۇراسا، قازىرگى كەزەڭدە ونىڭ دەڭگەيى 2،5%-عا تومەندەۋىمەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە تونەتىن ءقاۋىپتىڭ الدىنداعى جاھاندىق ماسەلەلەر قوزعالدى[10].

 بۇل ادامزات جۇرتشىلىعى ءۇشىن وزەكتى. جاڭا سىن-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ، قازاق ەلىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ بىرلىگىنە — ەۋروازيالىق وداق ىنتىماقتاسىتىعىن تاڭداۋىنىڭ باستى قاعيداسى پرەزيدەنت ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ الەم جۇرتشىلىعىنا جاريالاعان الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جويۋ جانە كەدەيشىلىكتى جويۋ باستاماسىمەن ۇشتاسىپ وتىر. ءبىرتۇتاس الەمنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قازاق ەلىندە وسىلايشا، «ەۋرازيالىق وداق" يدەياسىنان بولاشاقتىڭ تاريحىنىڭ داڭعىل جولى سالىندى. جول مۇراتى — سەرىكتەستەرگە دەگەن سەنىم جانە ولارمەن ىنتىماقتاستىق نەگىزىندە تۇزىلەتىنى ايقىن باعىت. ەندەشە، بولاشاقتىڭ باي الەۋەتى — مولشىلىق پەن داۋلەتكە جەتۋ ءۇشىن ءاربىر قوعام مۇشەسىنەن باسەكەلىك قابىلەت پەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەتىندىگى-دە جادىمىزدا بولۋى شارت.