الەم حح عاسىردا تۇراقتى كوزگە ءتۇستى. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى الەمدىك سوعىستار ادامزاتقا تاريح بويىنداعى بارلىق سوعىستارعا كۇشتەرى تەڭ قىرعىن الىپ كەلدى. الەمدىك ءتارتىپتىڭ ءبيتارتىبى ەكى كۇرەسكە قارسى بلوكتىڭ اراسىندا جاۋىنگەرلىك جارىسقا اكەپ سوقتى. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى ساۋىق سوعىستا اقش-تىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە الىپ كەلدى، الايدا تۇراقتىلىقتار ول جەڭىس الىپ كەلمەدى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الا وتىرىپ ازياداعى كەلىسىم جانە قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ جۇيەسىن دامىتۋعا ارنالعان كۋرستى قابىلدادى. كەڭەستى شاقىرۋ تۋرالى يدەيانى العاش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 1992 جىلى قازان ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا جاريا ەتتى.  مەملەكەت باسشىسى باستامانىڭ باستى ءمانى الەمنىڭ وزگە وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا مۇنداي تەتىك ءالى جاسالا قويماعان ازيا قۇرلىعىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتيىمدى جانە امبەباپ قۇرىلىم جاساقتاۋ باعىتىنداعى بۇرىن جۇزەگە اسپاعان تالپىنىستاردى قايتا جاڭعىرتۋدا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءوزى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان جىلدار ىشىندە اوسشك ازياداعى بەيبىتشىلىكتى، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى ىرگەلى حالىقارالىق فورۋمعا اينالدى. اوسشك ازياداعى جانە بۇكىل الەمدەگى بەيبىتشىلىك، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار ەكەنىن ۇعىنۋعا نەگىزدەلەدى.  ەڭ باسىنان-اق اوسشك-نى شاقىرۋ تۋرالى يدەيا ءبىرقاتار ازيالىق مەملەكەتتەردەن جانە بۇۇ، ەقىۇ، امل (اراب مەملەكەتتەرى ليگاسى) سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردان قولداۋ تاپتى. باستامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ازيا ەلدەرى ءسىم ساراپشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرى وتكىزىلدى. العاشقى كەزدەسۋ 1993 جىلى ساۋىردە ءوتتى. ەكىنشى باسقوسۋ 1993 جىلعى تامىز-قىركۇيەكتە، ال ءۇشىنشىسى 1994 جىلى قازاندا بولدى. كەزدەسۋلەرگە قاتىسۋشىلار وڭىردەگى ءتۇرلى الاۋىزدىقتاردىڭ ايماقتاعى مەملەكەتتەر تاراپىنان قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىندە ورتاق كوزقاراستار قالىپتاستىرۋعا كەدەرگى بولا المايتىنىن اتاپ ءوتىستى. ءۇشىنشى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە كەڭەستىڭ قۇجاتتارىن دايىنداۋ مىندەتىنە كىرەتىن ارناۋلى جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. فورۋمنىڭ ءبىرىنشى ءسامميتى 2002 جىلى 4 ماۋسىمدا ءوتتى. وعان قازاقستان، رەسەي، جۇڭگو، پاكىستان، تۇركيا، موڭعوليا، قىرعىزستان، تاجىكستان جانە اۋعانستان باسشىلارى، ءازىربايجان مەن ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى، يران، مىسىر (ەگيپەت)، پالەستينا جانە ءيزرايلدىڭ وكىلەتتى رەسمي تۇلعالارى، باقىلاۋشى مەملەكەتتەر مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. مينيسترلەردىڭ 1999 جىلى 14 قىركۇيەكتە الماتىدا وتكەن ءبىرىنشى كەزدەسۋىندە قابىلدانعان، اوسشك-گە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن قاعيداتتار دەكلاراسياسى مەن الماتى اكتىسى جانە ءبىرىنشى سامميت بارىسىندا قابىلدانعان اوسشك جارعىسى – اوسشك-نىڭ ەڭ باستى قۇجاتتارى بولىپ سانالادى. بۇل ەكى قۇجات كەڭەس پروسەسىنىڭ ودان ارعى ەۆوليۋسياسى ءۇشىن نەگىزگى قۇجاتتارعا اينالدى. 2004 جىلى 22 قازاندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ەكىنشى كەزدەسۋى ءوتتى. ونىڭ باستى ناتيجەسى سەنىم شارالارى كاتالوگىنىڭ جانە اوسشك-نىڭ ەكىنشى مينيسترلەر كەزدەسۋىنىڭ پروسەدۋراسى پەن دەكلاراسياسى ەرەجەسىنىڭ قابىلدانۋى بولدى. 2006 جىلى 17 ماۋسىمدا فورۋمنىڭ ەكىنشى ءسامميتى ءوتىپ، وعان ءتوراعالىق ەتۋشى تاراپپەن قاتار، قحر، رەسەي، پاكىستان، وزبەكستان، اۋعانستان، ازەربايجان، تاجىكستان جانە قىرعىزستان كوشباسشىلارى، تايلاند پرەمەر-مينيسترى، سونداي-اق، تۇركيا، يزرايل، موڭعوليا، كورەيا رەسپۋبليكاسى، ءۇندىستان، يران، پالەستينا جانە مىسىر مەملەكەتتەرى مەن ۇكىمەتتەرىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلەتتى وكىلدەرى قاتىستى. ەكىنشى سامميت مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن نىعايتۋداعى كۇش-جىگەرىن ودان ءارى ۇيلەستىرۋ ىسىندە، سونىمەن قاتار، ءتيىمدى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جولعا قويۋدا اسا ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى.

بۇل مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى اراسىندا – اوسشك مەملەكەتتەرى مۇشەسى بولىپ سانالاتىن وزگە حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدارمەن (بۇۇ، شىۇ، ەقىۇ، اسەان، اتەى، ەۋرازەق جانە ت.ب.) ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستاردىڭ بەرىك جەلىسىن قالىپتاستىرۋ بار.  اوسشك-عا مۇشە مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەر باسشىلارىنىڭ ءۇشىنشى ءسامميتى 2010 جىلى 8 ماۋسىمدا ىستامبۇل قالاسىندا بولدى. ءبىرىنشى رەت سامميت قازاقستاننان تىس جەردە ءوتتى. بۇل باسقوسۋ كەزىندە كەڭەستىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت جوعارى دەڭگەيدەگى ءتوراعالىق قازاقستاننان تۇركيا رەسپۋبليكاسىنا بەرىلدى. وعان 9 مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىسى، 6 ۆيسە-پرەزيدەنت، پارلامەنت سپيكەرلەرى مەن ۆيسە-پرەمەرلەر، 14 مينيستر جانە ارناۋلى ەلشىلەر قاتىستى. حالىقارالىق 16 ۇيىمنىڭ باسشىلىعى تانىستىرىلدى. باسقوسۋعا ەرەكشەلىك بەرگەن جايت – قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتەتىنى بولدى. ەۋروپالىق ىرگەلى ۇيىمنىڭ قولداۋىمەن 2010 جىلى 7 ماۋسىمدا ىستامبۇل قالاسىندا «ەكونوميكا جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءححى عاسىرداعى ىنتىماقتاستىق» ارنايى شاراسى وتكىزىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا اوسشك-عا مۇشە مەملەكەتتەر مىنالار: اۋعانستان، ازەربايجان، جۇڭگو، موڭعوليا، مىسىر، ءۇندىستان، يران، يزرايل، قازاقستان، قىرعىزستان، پاكىستان، پالەستينا، كورەيا رەسپۋبليكاسى، رەسەي، تاجىكستان، تايلاند، تۇركيا جانە وزبەكستان؛ باقىلاۋشى مەملەكەتتەر: ۆەتنام، يندونەزيا، مالايزيا، جاپونيا، ۋكراينا جانە اقش.  سونىمەن قاتار، اوسشك-عا بۇۇ، ەقىۇ، امل قاتىسادى. نەگىزگى قۇجاتتارىنىڭ رۋحىن ساقتاي وتىرىپ، اوسشك ءوزىنىڭ باستى ماقساتىنا – ازياداعى بەيبىتشىلىكتى، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان كوپجاقتى كوزقاراستار قالىپتاستىرۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگى، مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ جانە ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، مادەني ىقپالداستىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ءوز ساياساتىن جۇرگىزەدى. اوسشك شەڭبەرىندەگى بارلىق شەشىم مامىلەگە كەلۋ جولىمەن قابىلدانادى. اوسشك اياسىندا سەنىم شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ پروسەسى باستالىپ تا كەتتى. مۇشە 12 مەملەكەت ەرىكتى تۇردە سەنىم شارالارى؛ جاڭا شارتتار مەن قاتەرلەر سالاسى؛ كولىك دالىزدەرىنىڭ ءقاۋىپسىز جانە ءتيىمدى جۇيەلەرىن دامىتۋ؛ ەسىرتكىمەن كۇرەس؛ ۇلتتىق اپاتتاردى ەڭسەرۋ؛ اقپاراتتىق تەحنولوگيالار؛ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك؛ شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى دامىتۋ؛ تۋريزم بويىنشا گۋمانيتارلىق ولشەمدەگى بەلگىلى ءبىر جوبالاردى يمپلەمەنتاسيالاۋدى (مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن ورىنداۋىن) ۇيلەستىرۋشى نەمەسە بىرلەسە ۇيلەستىرۋشى ەل رەتىندە بوي كورسەتەدى.  

جاڭا شارتتار مەن قاتەرلەر، زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن كۇرەس سالالارىنداعى گۋمانيتارلىق ولشەمدەگى تۇجىرىمدامالار جانە/نەمەسە ءىس-قيمىل جوسپارلارى قابىلداندى، سونداي-اق، وزگە سالالارداعى تۇجىرىمدامالار قاراستىرىلادى. قازاقستان فورۋمنىڭ نەگىزىن سالۋشى ەل رەتىندە مەرەيتويلىق شارانى 2012 جىلعى قىركۇيەكتىڭ باسىندا استانادا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول شارا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباۆتىڭ قاتىسۋمەن وتەتىن مەرەيتويلىق سەسسيانى جانە اوسشك سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ءتورتىنشى كەڭەسىن قامتيتىن بولادى. ەلورداداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (شىۇ) مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ مەرەيتويلىق ءسامميتى ءوتتى.  وندا ۇيىمنىڭ 10 جىل ىشىندەگى جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى قورىتىندىلانىپ، كەلەشەكتەگى مىندەتتەرى بەلگىلەندى. مەرەيتويلىق جىلدا ءتوراعالىق تىزگىندى قولىنا الىپ، ىرگەلى ىستەردى تىندىرعان قازاقستاننىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەرىلدى. وڭىرلىك جانە الەمدىك قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان ماسەلەلەر ەش بۇكپەسىز تالقىلاندى. ۇتىمدى ۇسىنىستار مەن تىڭ يدەيالار ايتىلىپ، پاراساتتى پايىمدار جاسالدى. ناتيجەسىندە شىۇ-نى ودان ءارى شيراتۋ كوزدەلگەن استانا دەكلاراسياسى قابىلداندى. ءتوراعالىق قازاقستاننان قىتايعا ءوتتى. جالپى، وسى ون جىل ىشىندە شىۇ-نىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە عانا ەمەس، جالپى الەمدە ساياسي سالماعىنىڭ اۋىرلاپ، ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ ەسەلەنە تۇسكەنى انىق. بۇنى جۇڭگو، رەسەي، قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان مەملەكەتتەرى نەگىزىن قالاعان ۇيىمعا مۇشە بولۋعا تالپىنىپ جاتقان ەلدەر قاتارىنىڭ جىل ساناپ كوبەيىپ كەلە جاتقانىنان بايقايمىز.  ماسەلەن، بۇگىندە يران، ءۇندىستان، پاكىستان، موڭعوليا ەلدەرىنىڭ شىۇ-دا باقىلاۋشى مارتەبەسى بار، بۇلاردىڭ العاشقى ۇشەۋى ونىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى بولۋعا مۇددەلى. ال 2009 رەسەيدىڭ ەكاتە­رين­بور قالاسىندا وتكەن سامميتتە «ديالوگ بويىنشا ارىپتەس» مارتەبەسى ەنگىزىلىپ، سوعان سايكەس شري-لانكا مەن بەلارۋس ۇيىمنىڭ «ديالوگ بويىنشا ارىپتەستەرى» رەتىندە تانىلدى.

مىنە، شىۇ-نىڭ وڭىردەگى عانا ەمەس، الەمدەگى قاي سالاداعى بولماسىن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتقانى وسىنداي دۇنيەلەردەن كورىنىس بەرەدى. شىۇ-نىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تەك ساياسي عانا ەمەس، سونداي-اق ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ، قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارا الاتىندىعى، اسىرەسە، الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس تۇسىندا ءبىلىندى. بۇلاي دەيتىنىمىز - ۇيىمنىڭ ۇياسىندا ۇيىسىپ، تورىندە توعىسقان مەملەكەتتەر تۇتاستاي العاندا ورتاق كۇش-جىگەرلەرىنىڭ ارقاسىندا داعدارىستىڭ سىندارىنا لايىقتى توتەپ بەردى، ەۋروپاداعى نەمەسە باسقا قۇرلىقتارداعى ءبازبىر مەملەكەتتەر ءتارىزدى ودان بالەندەي زارداپ شەككەن جوق. كەرىسىنشە، داعدارىستىڭ اششى سىندارىنان ساليقالى ساباق الىپ، بۇدان بىلاي دا ساياسي بولسىن، ەكونوميكالىق بولسىن، قاۋىپ-قاتەرلەرمەن «ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول» شىعارا وتىرىپ بىرلەسىپ كۇرەسە بەرۋگە شىن ىقىلاس تانىتتى. ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ سول نيەتتەن اينىماعاندارى استانا سامميتىندە دە انىق اڭعارىلدى. ءسامميتتى اشقان قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆ شانحايدان استاناعا دەيىنگى ۇزاق جولدى ءجۇرىپ وتكەن شىۇ ءارتۇرلى مادەنيەت پەن وركەنيەتتى، زور كەلەشەگى بار الەمدىك ەكونوميكانى دامىتىپ وتىرعان مەملەكەتتەردى بىرىكتىرگەنىن ايتا كەلە، ون جىلدىڭ ىشىندەگى اتقارىلعان جەتى ماڭىزدى ءىستى تىزبەلەپ بەردى. ولار مىنالار: 10 جىلدا شىۇ ءتۇرلى وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتەردى العا تارتاتىن مەم­لەكەتتەردى بىرىكتىردى؛ بۇدان 10 جىل بۇرىن شانحايدا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر ءوز حالىقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاراي تاريحي قادام جاسادى؛ شىۇ وزىنە بارىن­شا پەرسپەكتيۆالى الەمدىك ەكونو­ميكانى تارتا ءبىلدى؛ شىۇ ەكونومي­كا­لىق ىنتىماقتاستىق پەن ينتە­گرا­سيانى كەڭەيتۋ ءۇشىن ستراتە­گيا­لىق نەگىز قۇردى؛ شىۇ جاھاندىق جانە وڭىرلىك ءقاۋىپ­ءسىز­دىكتى نىعايتۋعا باعا جەتپەس ۇلەس قوسۋدا؛ ۇيىمنىڭ ساياسي سال­ما­عى مەن بەدەلى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى؛ ۇيىم ەلدەرى ءبىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ەكولوگيا جانە باسقا دا كوپتەگەن سالالاردى قامتيتىن ءوزارا ءىس-قيمىلىن كەڭەيتۋدە.  اتاپ وتەرلىگى، قازاقستان شىۇ-نىڭ ءتوراعالىعىنى 2010 جىلى 10 ماۋسىمدا تاشكەنتتە وتكەن ساميتتە وزبەكستاننان قابىلداپ العان بولاتىن. سول سالتاناتتى ساتتە ءسوز العان ن. نازاربايەۆ: «ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا شىۇ-عا ءتوراعالىق جاساۋ ءبىزدىڭ وڭىردە بولعان ساياسي وقيعالاردى ەسكەرگەندە قازاقستانعا ايرىقشا مىندەت جۇكتەيدى. وسىعان بايلانىستى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى بەيبىتشىلىكتى، قاۋىپسىزدىكتى جانە تۇراقتىلىقتى ۇستاپ تۇرۋ شىۇ-داعى قازاقستاندىق ءتوراعالىقتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولادى. بۇل قىرعىزستاندا بولعان وقيعالارعا بايلانىستى وتە-موتە ماڭىزدى»، - دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. مىنە، سودان بەرى قازاقستاننىڭ ءتور­اعا­لى­عى­ جىلىندا «ءقاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاس­تىق جولىنداعى ون جىل» ۇرانى استىندا 110-نان استام بىرلەسكەن شارا وتكىزىلدى. شىۇ-نىڭ شاڭىراعىن بيىكتەتىپ، كەرەگەسىن نىعايتۋ ءۇشىن كوپتەگەن شارۋالار اتقارىلدى. قازاقستان ءتوراعالىعىنىڭ جەمىستى بولعانىن ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارى دا لايىقتى باعالاپ وتىر.

ماسەلەن، رەسەي پرەزيدەنتى دميتريي مەدۆەديەۆتىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاننىڭ ءتوراعالىعى كەزىندە وتە ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى، ماڭىزدى قۇجاتتار كەلىسىلدى. سامميتتە ن. نازاربايەۆ شىۇ-نىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تابىستى وتكەنىن جەتكىزىپ، مۇشە-مەملەكەتتەر ۇيىمنىڭ ودان ءارى دامۋىنا نەگىز قالاۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا قازاقستان باسشىسى تاياۋ ون جىل ىشىندە الەم دامۋىنىڭ نەگىزگى تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن بەس جاعىمدى ۇلتتىق ماقساتتى نەمەسە بەس يىگىلىكتى ءىستى اتادى. ەلباسىنىڭ اتاپ كورسەتۋىنشە، بىرىنشىدەن - لاڭكەستىككە، ەكسترەميزمگە جانە ەسىرتكى قاۋىپ-قاتەرىنە قارسى كۇرەستى جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋماقتىق جانە ايماقتىق كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋ جونىندە شىۇ كەڭەسىن قۇرۋ كەرەك.  ەكىنشىدەن - ەۋرازيالىق قۇبىر تارتۋ جۇيەسى مەن ەلەكتروتاسىمالداۋ جەلىسى نەگىزىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر ءبىرىڭعاي ترانسەنەرگەتيكالىق كەڭىستىگىن قۇرۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى ينفراقۇرىلىم ينتەگراسياسى جونىندە كوميتەت قۇرۋ ۇسىنىلدى.  ۇشىنشىدەن - تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ىزدەۋ قاجەت. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى شىۇ-نىڭ سۋ-ازىق-تۇلىك كوميتەتىن قۇرۋدى جانە بىرلەسكەن جوبالار مەن يننوۆاسيالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن دامۋ قورىن جەدەلدەتىپ قۇرۋدى ۇسىندى.  تورتىنشىدەن - قازاقستان­دا­عى جانە رەسەيدەگى بىلتىرعى ورتتەر مەن جاپونيادا بولعان جەر سىلكىنىسىن ەسكەرە وتىرىپ توتەنشە جاعدايلار جونىندە كەڭەستى قالىپتاستىرۋ قاجەت.  بەسىنشىدەن - تۇ­راقتى جۇمىس ىستەيتىن ۇلتۇستىلىك بولجام ينستيتۋتىن قۇراتىن ۋاقىت جەتتى. سونىمەن بىرگە، شىۇ دامۋىنىڭ بىرتەكتى بولجامىن دا ازىرلەۋ قاجەت. ول ءۇشىن بارلىق ۇلتتىق بولجامدىق رەسۋرستاردىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ، شىۇ-نىڭ بىرتەكتى ورتالىعىن اشۋ كەرەك. پرەزيدەنت وسىنداي قۇرىلىمنىڭ ارقاسىندا «شىۇ-2030»، «شىۇ-2050» بول­جامدىق جوبالارىن ازىرلەۋگە بو­لاتىنىن دا كولدەنەڭ تارتتى.  بۇل الداعى ۋاقىتتا ورىن الۋى ىق­تي­مال جاھاندىق ەكونوميكالىق داع­دارىستارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن كەرەك.

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوزىنىڭ «داعدارىستان شىعۋ كىلتى» جانە «بەسىنشى جول» اتتى ماقالالارىندا قازىرگى داعدارىستىڭ شىعۋ سەبەپتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتا كەلە، ەندىگارى مۇنداي اۋقىمدى كۇيزەلىستەرگە تاپ بولماس ءۇشىن ۇلتارالىق نەمەسە ۇلتۇستىلىك ۆاليۋتا ازىرلەپ، ونى اينالىمعا ەنگىزۋگە نازار اۋدارتقان بولاتىن. ەلباسى شىۇ-نىڭ استانا سامميتىندە دە ۇلتۇستىلىك ۆاليۋتا ماسەلەسىنە تاعى ءبىر قايىرا سوقتى. بۇگىنگى كۇنى دۇنيە جۇزىندە بۇكىلالەمدىك ۆا­ليۋ­تا-قارجىلىق ارحيتەكتۋرانىڭ كىناراتىن تابۋ پروبلەماسى ءالى انىقتالماعانىنا وكىنىش بىلدىرگەن پرەزيدەنت: «بىزگە التىنمەن قامتاماسىز ەتىل­گەن ۇلتۇستىلىك تولىققاندى ۆا­ليۋتا قاجەت. ونى قابىلداۋ شىۇ-نىڭ قولىنان كەلەدى.  جانە بۇگىن جاسالعان وپەراسيالار - وسى ءىستىڭ جولىنداعى العاشقى قا­دام. مەن ايتقان وسى بەس ماق­سات - الەمنىڭ الداعى ون جىلعى دامۋىنا قا­جەتتى ماڭىزدى شارالار. ولار ءبىز­ءدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ مۇددە­ءسىن قورعايتىن بولادى. ولاردى شىۇ-نىڭ «بەس مەيىرىمدى ىستەرى» دەپ اتاۋعا دا بولار ەدى»، - دەدى. سامميتتە ءسوز سويلەگەن شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارى دا ۇيىمدى ۇيىستىرۋ باعىتىندا سىندارلى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ماسەلەن، قحر ءتوراعاسى حۋ سزينتاو وڭىردەگى بەيبىت­ءشى­لىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا، ناقتى قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن شىۇ ءمۇم­كىن­ءدى­گىن كۇشەيتكەن ورىندى ەكەنىن ايتا كەلە: «اي­ماقتىق قاۋىپسىزدىككە اسەر ەتەتىن نەگىزگى ماسە­لە­لەر مەن باستى فاك­تور­لار بويىنشا ءجۇر­گى­زىلگەن جان-جاقتى ساراپ­تا­ما نەگىزىندە اسا جەتىلگەن جۇيەنى قۇرۋعا ءتيىسپىز»، - دەدى. ال رەسەي پرەزيدەنتى دميتريي مەدۆەديەۆ شىۇ اياسىندا 2011 جىل­­دىڭ سوڭىنا دە­ءيىن كوپ­­­­جاقتى ساۋدا-ەكو­نو­ميكالىق ىن­تىماق­تاس­تىق باع­­­دار­لا­ما­سىن ءجۇ­زەگە اسى­رۋ ءجونىن­دەگى «جول كار­تاسىن» قاب­ىل­داۋ قا­جەتتىگىن ايتتى. وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ بولسا كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋعانستان ماسەلەسىنە اۋداردى. «بۇگىندە اۋعان ءما­سە­لە­ءسىن سوعىس جولىمەن شە­ءشۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىنە بار­شانىڭ كوزى جەتتى دەپ ويلايمىن. ەندەشە، ەلدەگى قاقتىعىستى سول اۋعان حال­قىنىڭ ءوزى قارسى جاق­تار­دىڭ ارا­سىن­داعى كومپرو­ميستىك قادامعا قول جەتكىزۋ ارقىلى عانا شە­شە الادى. سو­نىمەن قا­تار الەمدىك قا­ۋىم­داس­تىق­تىڭ اۋعانستاننىڭ ەكونوميكالىق جاڭ­عىرۋىنا جاردەمدەسۋى دە ماسەلەنى جەڭىلدەتەتىن ەدى»، - دەدى ول. تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحموننىڭ پىكىرىنشە، ەۋرازيالىق گەوساياسي كەڭىستىكتە قانداي دا بولسىن قا­ءۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋدىڭ جالعىز جولى بار، بۇل - كۇش جۇ­مىلدىرۋ. بۇل رەتتە شىۇ قىزمەتىنىڭ الداعى ونجىلدىقتا ءوڭىر­دەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇ­راقتىلىقتى ساقتاۋداعى ماڭىزىن ارت­تىرعان ورىندى. قىرعىزستان پرەزيدەنتى روزا وتىنبايەۆا شىۇ شەكارالار بو­يىنشا كەلىسىمدەردى وڭ­تاي­لى شەشۋ، شەكارانىڭ ەكى جا­عىندا دا سەنىم مەن ىن­تى­ماقتاستىق ورناتۋ ماسەلەسىندە ءالى دە اقساپ جاتقاندىعىنا وكىنىش ءبىلدىردى. «وكىنىشكە قاراي، ءبىر­قا­تار شىۇ مۇشە-مەم­لە­­كەت­تەرىنىڭ اراسىندا شە­­­كا­­­را­لىق ءبو­ءلىنىس ماسە­لە­­لەرى ۇزاق­­قا سو­زىلىپ كەتتى. ماۋ­سىم كە­زە­ڭىندە سۋدى، ەنەرگيا تا­سىعىشتى وتكىزۋگە قاتىستى ءما­سە­لەلەر ۋشى­عىپ، مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا كىر­ءبىڭ دە تۇسىرەدى.

سوندىقتان دا ۇيىم اياسىندا ءدال وسى ءما­سەلەنى تىكە قويىپ، ونى تالقىعا سالۋ كەرەك، قاقتىعىس تۋدىراتىن جايت­تى جىلىكتەۋ بويىنشا تۇراقتى ارەكەت ەتەتىن تەتىكتى ۇيىم­داستىرعان ماڭىزدى. قىرعىز تاراپى وسىعان وراي شىۇ شەڭ­بەرىندە شەكارالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ يدەياسىن قول­دايدى ءارى ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا جاردەمدەسەتىن بولادى»، - دەدى قىرعىزستان باسشىسى. قالاي دەسەك تە، شىۇ-نىڭ استاناداعى ءسامميتىن وتاندىق ساراپشىلار دا، شەتەلدىك ماماندار دا ۇيىمنىڭ ونجىلدىعى قورىتىندىلانعان، كەلەشەكتەگى مىندەتتەرى ايقىندالعان تابىستى باسقوسۋعا بالاپ وتىر.  ءتوراعالىق تىزگىنى ۇيىمدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن جۇڭگو ەلىنە كوشتى. جۇڭگو تا­راپى شىۇ شەڭبەرىندەگى ەلدەر ءۇشىن 2012 جىلدى «تاتۋ كورشىلىك پەن دوستىق جى­لى» دەپ جاريالاۋدى ءجون ساناپ وتىر. بۇل ۇسى­­نىس ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىنىڭ تاراپىنان قولداۋ تاپتى. جالپى العاندا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭىرلىك جانە عالامدىق باستامالارىنا جامالعان تالداۋ، ونىڭ ىشكى بىرلىگىن، دايەكتىلىگىن، قاراما-قايشىلىقتىڭ جوق ەكەندىگىن، ماقساتقا ۇمتىلاتىندىعىن كۋالاندىرادى. قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ترەندى جىل ساناپ جاڭا ماسشتابقا جانە وزگەرىستەرگە يە بولۋدا، مازمۇنى مەن گەوگرافيالىق باستاماسى كەڭەيۋدە. قازاقستان ستراتەگياسى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ارەناسىندا ەداۋىر سەنىمدى بولۋدا، ول مەملەكەت باسشىسى بەدەلىنىڭ جانە ساياسي ىقپالىنىڭ وسكەندىگىنە بايلانىستى.

اۋاناسوۆا ا.م 

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى،ت.ع.د، پروفەسسور