سىلامبەك احمەتقالي ۇلى 1956 جىلى 16-شىلدەدە سانجى قالاسى اشىلى اۋىلىنىڭ قوسبۇلاق جايلاۋىندا مالشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. ول باستاۋىش پەن ورتا مەكتەپتى ءوز اۋىلىندا وقىعاننان كەيىن 1976 جىلى تۋعان وبلىسىنىڭ قۇتىبي اۋدانى شورگو پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ، ونى ەكى جىل وقىپ بىتىرگەننەن كەيىن مۇعالىمدىك قادامىن مورگۋ مالفەرماسى مەكتەبىندە باستاعان. ول قازىرگە دەيىن وسى ۇستازدىق جۇمىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. مىنە، ۇستاز بولعان 33 جىل ىشىندە ول مەكتەپ ديرەكتورى، جۇمىسشىلار ۇيىمى جەتەكشىسى قاتارلى اكىمشىلىك قىزمەتتەردە قوسىمشا ىستەۋدەن بولەك وقۋشىلارعا شەبەرحانا ىسىندە وقىتۋدىڭ الدىڭعى شەبىندە. بالالاردى تاربيەلەۋ باعبانى ىسپەتتى. ءقازىر سانجى قالالىق №2 ورتامەكتەپتىڭ جوعارى دارەجەلى وقىتۋشىسى.

         ول ورتالاۋ مەكتەپتىڭ جاراتىلىستانۋ پاندەرىنىڭ وقىتاتىن تىرەكتى وقىتۋشى بولىپ، اۆتونوميالىق ۇكىمەت جاعىنان 7 رەت، سانجى قالالىق اكىمدىگى جاعىنان 3 رەت، سانجى قالالىق ءبىلىم باسقارماسى جاعىنان 13 رەت ماراپاتتالادى. ول ش ۇ ا ر «داڭقتى 30 جىل» التىن مەدالىنىڭ يەگەرى. بۇلارعا قوسا وبلىستىق دارەجەلى ۇزدىك كاسىپتىك-تەحنيكالىق قىزمەتكەر، سانجى قالاسىنىڭ ۇزدىك دارىندى عىلىمي قىزمەتكەرى اتاعىنىڭ يەگەرى.

           سىلامبەك ءمۇعالىم – «جۇڭگو عالىمدارى» اتتى جيناقتىڭ ءبىر كەيىپكەرى. مۇنى بىلگىڭىز كەلسە، وسى كىتاپتىڭ 520-بەتىن وقىپ كورىڭىز. «قىتايداعى ايگىلى ادامدار» اقىليا سوزدىگىنىڭ 90 جانە 529 بەتتەرىندە ونىڭ «ءومىردىڭ ءمانى – وسكەن سانا، وزگەدەن وزامىن دەسەڭ، ءوزىڭنىڭ ءمىنىڭدى ءبىل» دەگەن سەكىلدى وي-پىكىرلەرى حانزۋشا جازىلعان.

           س.احمەتقالي ۇلى ۇزاق ۋاقىتتىق ۇستازدىق ءومىر تاجىريبەسىنەن بالا تاربيەسى جونىندە تۋىنداعان «ۇرپاق – ۇلتتىڭ كەلەشەگى» اتتى كىتابى نارەستەنىڭ شىر ەتىپ جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقاننان باستاپ،  15 جاسقا دەيىنگى بىلىم-تاربيەسى تۋرالى باياندايدى. ونىڭ بۇل عىلىمي ەڭبەگى 2004 جىلى شىڭجاڭ حالىق باسپاسىندا باسىلىپ، اتا-انالاردىڭ يگىلىگىنە اينالادى. حالىقتىڭ مۇقتاجىن وتەدى.

            ونىڭ ەكىنشى ءبىر ەڭبەگى – ءدارىسحانادا ساباق ءوتۋ بارىسىندا «ماتەماتيكالىق بىلىمدەردىڭ بالالاردىڭ ويىنى مەن بايلانىسى» اتتى جيناعى مەكتەپ وقۋلىعى بولىپ قۇراستىرىلىپ، پايدالانۋعا بەرىلدى. كوشپەندى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ قونىستانىپ، ىرگەسىن بەكىتىپ، وتىراقشىلدىق دامۋعا بەت العان بۇگىنگى كۇنگى  ناقتىلى تۇرمىس قاجەتى وتەۋ ءۇشىن ول ۇجىمنىڭ قولداپ-قۋاتتاۋىمەن 3.2 مۋ (5 سوتىق) تاجىريبە اتىزىن الىپ، 15 جىل بويى كوكونىس جانە جەمىس كوشەتتەرىن ەگۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ءسويتىپ، ول وسى ون بەس جىلعى ىسجۇزىندىك عىلىمي تاجىربەسىن ەگىنشى، مالشىلاردىڭ وقۋلىعى رەتىندە قانداستارىنىڭ پايدالانۋىنا ۇسىنادى.

            تۇرمىس – ادام ومىرىندەگى باستى جانباعىس كوزى. سوندىقتان دا سىلامبەك ءمۇعالىمنىڭ تۇرمىستىق بىلىمدەر تۋرالى – ەگىنشىلىك، باعبانشىلىق، اسپازدىق، تىگىنشىلىك، شاشتارازىلىق، توقىماشىلىققا قاتىستى كوپتەگەن زەرتتەۋ ماقالالارى ولكەلىك دارەجەلى گازەت-جۋرنالداردا جاريالانادى. ول ۇلتىمىزدىڭ مادەني مۇرالارىن يگەرۋ جولىندا دا كوپتەگەن ماتەريالدار جيناپ، كادەگە اسىرىپ وتىر.

          بۇل كۇندەرى سىلامبەك ءمۇعالىم ەگىنشى، مالشىلارعا ديحانشىلىق تۋرالى ارناۋلى ساباپ بەرۋ جانە ءىس جۇزىندە تاجىريبە جاساپ كورسەتۋدەن ءبىر جالىققان ەمەس. ول شاكىرتتەرىنە سۋرەتكە ءتۇسىرۋ، ەلەكتروندى البوم جاساۋ تەحنولوگياسىن دا شاكىرتەرىنە ۇيرەتۋمەن كەلەدى.

           وسى رەتتە س.احمەتقالي ۇلىنىڭ تىكەلەي قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىنە كوز جىبەرەر بولساق، ول ءوزىنىڭ ۇستازدىق ماماندىعىن ءسۇيىپ، تىنباي ىزدەنۋ، زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ءوز ۇلتى قاجەتىنە كوپ كەسەك تۋىندىلاردى جاراتىپ، ۇسىنىپ وتىر.  اتاپ ايتقاندا، مەملەكەتتىك پاتەنت مەكەمەسى جاعىنان 5 ءتۇرلى عىلىمي ەڭبەگى مەملەكەتتىك كولەمدە مويىندالىپ، ەل يگىلىگىنە اينالدى.

             ول بالاسى قايراتبەك سىلامبەك ۇلى ەكەۋى ويلاپ تاپقان «جاۋاپ قايتارۋعا قولايلى تاباقشا». ZL:98209804.9 ءنومىرلى مەملەكەتتىك مەنشىك قۇعىنىن يەلەنىپ وتىر. شاكىرتى ادىلەت ەكەۋى ويلاپ تاپقان «سارىماي ايىرۋ ماشيناسى» ZL: 01269597.0 ءنومىرلى مەملەكەتتىك مەنشىك قۇقىعىن، ال بالاسى ق.سلامبەك ۇلى ەكەۋى ويلاپ تاپقان «ورتاق قولدانىلاتىن ساباق كەستەسى» ZL:200420000585.9  ءنومىرلى مەملەكەتتىك مەنشىك قۇقىعىن العان.

         جەكە ءوزى ويلاپ تاپقان «كوپ ءتۇرلى قولدانىلاتىن تاباق ۇستەلى» ZL:200820006994.8 مەملەكەتتىك مەنشىك تابىس قۇقىعان السا، ال «ءدارى بۇركىپ ۇقالاۋ» اسپابى مەملەكەتتىك پاتەنت قۇقىعىنا ۇسىنىلىپ وتىر ەكەن.

           ءبىز س.احمەتقاليۇلىنان باستى ءبىر جاڭالىعى – تاماق ۇستەلىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايتىپ بەرۋدى وتىنگەنىمىزدە ول تومەنگىنى ايتتى:

– بۇل تاماق ۇستەلى ۇلتىمىزدىڭ وزىق ءداستۇرىن كەيىنگى ۇرپاقتارعا جەتكىزۋ ماقساتىندا جاسالدى. مۇنىڭ ءوزى ۇلتىمىزدىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ عىلىمي ورەگە كوتەرىلگەنىنىڭ دە بەلگىسى. ۇستەل قۇرىلىمى جاعىنان قاراپايىم، بيىكتىگى 0.38 سم. وتباسىڭىزدىڭ تورىندە مالداسىڭىزدى قۇرىپ وتىرىپ تاماقتانۋعا بولادى. ەگەر قالاۋىڭىزشا بيىكتەتۋ قاجەت بولىپ جاتسا، ۇستەلدىڭ استىنداعى جىلجىمالى سيراعى كوتەرىلىپ، 0.80 سم -گە دەيىن بويىن وسىرەدى. ۇستەلدىڭ ۇستىنگى بەتى اينەكتەن جاسالعان، وسى اينەك استىنا ورنالاسقان جىلجىمالى 12 تارەلكەدەن ءوزىڭىز قالاعان تاعامدى ورنىڭىزدا وتىرىپ-اق تاڭداپ الاسىز. ۇستەل ەركىن اينالىپ تۇرادى. ۇستەل ورتاسىندا تۇراقتى قوندىرعىسى بار تاماعىڭىز سالقىنداپ قالسا، سوعان جىلىتىپ جەۋىڭىزگە بولادى.

           ۇستەل ءبىر قاراعانعا بىرەۋ بولىپ كورىنگەنىمەن، پايدالانۋ بارىسىندا ەكى ۇستەلگە اينالىپ، بەس ءتۇرلى بيىكتىككە وزگەرەدى. ۇستەل بەتى ءوز الدىنا 0.38 سم بيىكتىكتەگى ۇستەلگە اينالىپ، دويبى، شاحمات، توعىز قۇمالاق سياقتى ويىن تۇرلەرىنە ارنالعانى كورىنەدى. ۇستەلگە ماتەريالى قاراپايىم، جاسالۋى مىقتى ءارى جەڭىل، كورىنىسى كوركەم، ۇلتىمىزدىڭ ويۋ ورنەكتەرى مەن اشەكەيىمەن بەزەندىرىلگەن. ماركاسىنداعى ويۋ-ورنەگى قازاق ۇلتىنىڭ ومىرىمەن بىتە قايناسقان وزىق مادەنيەتتىڭ سيمۆولى ەسەپتى. ۇستەل كىندىگىندەگى ماركادان جىل قايىرۋ كورسەتكىشى ارقىلى قاي جىلى تۋىلعانىڭىزدى كورە الاسىز.

           بۇل ۇستەلدىڭ العاشقى نۇسقاسى بازارعا شىققاننان الارمانداردىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولدى جانە بازاردان ويىپ ورىن الىپ وتىر.

–       ءسىز وسى ۇستەلىڭدىڭ ءبىر داناسىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا

ارناپ جاساپسىز. سول تۋرالا ايتا كەتسەڭىز؟

–         مەن ءبىر قازاق دياسپوراسى وكىلى بولعاندىقتان ءوزىم ويلاپ تاپقان اس

ۇستەلىمدى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ 20 جاسقا تولعان مەرەيتويىنا ارناپ جاساعان بولاتىنمىن. ءۇشىن جاساعان بولاتىنمىن.پەكشىمىن. اس ۇستەلى دە ۇلتىمىزدىڭ ەنشىسى بولىنبەگەن داستارحانى ىسپەتتى ەكەندىگى بارىمىزگە بەلگىلى. وسى داستارحانىمىزعا ىرىس-بەرەكە قوناقتاسىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋى استىنداعى ەركىن تۇرمىسىمىز – ورتاق ماقتانىشىمىز، ۇلى باقىتىمىز. ىسكە اسقان اسىل ارمانىمىز باياندى بولا بەرسىن!

ۇلتىمىز ءارقاشان “7”سانىن قاستەرلەگەن. سوندىقتان ءوزىم ويلاپ تاپقان اس ۇستەلىنە مىناداي 7 ءتۇرلى ءمان بەرۋگە تىرىستىم:

 1-جوبالانعان اس ۇستەلى – دوڭگەلەك، ديامەترى 100 سم، ول «عاسىر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل ارقىلى ۇلتىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىسكە اسقانىن مەڭزەمەك بولدىم.

 2-اس ۇستەلىنىڭ اتى – «جولاۋشى ۇستەلى». بۇل ارقىلى قازاعىمىز ءومىر ساپارىندا ونەر-بىلىمنىڭ بيىگىنەن كورىنىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋى استىنداعى تىنىس-تىرشىلىگىن باقىتتى سەيىل-سەرۋەنمەن وتكىزسە دەگەن تىلەكتى بەينەلەمەكشى بولدىم.

3-ۇستەلگە جىلجىمالى 12 تارەلكە ورنالاسقان، ولار ءبىزدىڭ قازاق ءۇشىن كيەلى دە كەلەلى ون ەكى ايعا ۋاكلدىك ەتەدى.

4-ۇستەلدەگى تارەلكەلەردىڭ ديامەترى 16 سم، بۇنىمەن 16 جەلتوقسان كۇنىنەن باستاۋ العان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كەيىنگى ءومىرى  ءماندى دە ءساندى ءوتىپ جاتىر دەگەندى مەڭزەمەكپىن.

5-ۇستەلگە ايلانبالى شەڭبەرلەر ورنالاستىرىلعان. ءار ەكى شەڭبەردىڭ ارالعى 20 سم، وسى ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن بەينەلەپ، ءارى ءداۋىر قۇرداستارى بولىپ سانالاتىن ۇرپاقتارىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىكتى، ىرگەلى دامۋدى ءوز ىس-ارەكەتىنىڭ باعدارى ەتىپ، بولاشاقتاعى ەركىن تاريحىمىزدىڭ شەڭبەرىن وزدەرى ۇلگى بولىپ اينالدىرسا دەگەن تىلەگىمدى بىلدىرمەكپىن.

6-اس ۇستەلىنىڭ 4 سيراعى– تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋى استىنا تورتكىل دۇنيەنىڭ ءتورت توڭىرەگىنەن جينالىپ جاتقان قانداستارىمىز تاۋەلسىز ەلىمىزدە وتانداستارىمىزبەن بىرگە باي دا، باقىتتى دا بەيقۇت عۇمىر كەشسە دەگەن تىلەگىمدى بىلدىرەدى.

7-ۇستەلدىڭ ورتالىعىنداعى جىلجىمالى شارشىنىڭ ديامەترى – 7 سم، ونى ۇلتىمىزدىڭ جەتى سانىن باقىتقا، بايلىققا، تىنىشتىققا، بەرەكە-بىرلىككە، ادالدىققا، پاكتىككە بالايتىن تاماشا داستۇرىنە باعىشتاپ جوبالاعان ەدىم.

سىلامبەك اڭگىمەسىن وسىنداي تۇيىندەدى.

ءبىز ونىڭ بۇدان كەيىن دە جاڭالىق اشا بەرۋىنە تىلەكتەسپىز.

 ءالىمجان ءاشىم ۇلى