ورازبەك ساپارحان: اسسالامۋعالايكۇم، مۇحيددين اعا! قازاق قوعامىنداعى باس اۋىرۋعا اينالعان يسلام تارماقتارىنىڭ باسىن قوسىپ، الاۋىزدىقتان ساقتانۋ مەن ۇلتتى ۇيىستىرۋدىڭ قانداي جولدارىن ۇسىنار ەدىڭىز؟

-          ۋاعالايكۇمسالام، ورازبەك باۋىرىم. ساۋالىڭىز ساۋالىڭىزعا بەرىلگەن جاۋاپتاي ەكەن. ايتسە دە قىسقا جاۋاپ بەرىپ كورەيىن. دەرتتىڭ دەرت ەكەنىن ۇعىنۋ مەن سوعان جول ىزدەۋدىڭ ءوزى دەرتتىڭ داۋاسىمەن بىردەي. قۇردىمعا كەتەتىن ءبىر ەل بولسا ولار اۋەلى وزدەرىنىڭ قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقانىن بىلمەي اداسادى. قۇراندا: «ولارعا جەر بەتىندە بۇلىك، جىك شىعارماڭدار» دەپ ايتىلسا ولار: «جوق، قايداعى بۇلىك، ءبىز بار-جوعى بۇزىق ەلدى تۇزىك ەتۋشىلەرمىز» - دەپ ايتادى. ساق بولىڭدار! ناعىز بۇلىكشىل، جىكشىلدەر سولار. ءبىراق ولار وزدەرىنىڭ ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ، ەل ىشىنە جىك سالىپ تۇزىك ەلدى بۇزىققا اينالدىرماق بولىپ جانىن سالىپ جۇرگەندەرىن سەزىنە المايدى»، - دەيدى. ەندەشە ەل تارازىسىنىڭ ءبىر جاعىندا وزىڭدەي اسىلدىڭ سىنىعىنداي بولعان، اق پەن قارانى اجىراتا بىلگەن، ءوزى ءۇشىن ەمەس وزگەلەر ءۇشىن قام جەگەن، ۇلتىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ويلاعان ەرلەر بار. ال تارازىنىڭ ءبىر تاباعىندا الگى اياتتا ايتىلعان جىكشىلدەر بار. ءبىراق وزىڭدەي وزگەشىلدەر كورىنگەنمەن وزىمشىلدەر، بۇلىكشىلدەر كورىنبەيدى. ولار سۇتكە ارالاسقان سۋ ءتارىزدى. بىلە المايسىڭ. ويتكەنى سەنىمەن وي بولىسكەنسىپ قاسىڭدا جۇرەدى. ولار بەينە ءبىر جاپالاق ءتارىزدى. ءبىراق ولاردان ايىرماسى بۇلار كۇندىز دە ۇشادى. ولاي بولسا ءبىز الدىمەن ارامىزدا جىكشىلدەردىڭ بار ەكەنىن ولار ەشقاشان دا ءبىزدىڭ بىرلىك بايراعىنىڭ استىندا بىرىگۋىمىزدى قالامايتىندىقتارىن جاقسى ءبىلۋىمىز قاجەت. الدىمەن وسى ۇعىمنىڭ استىندا بىرىگۋىمىز قاجەت. سوندا دەرتتىڭ قايدان تاراپ جاتقانى كورىنە باستايدى. زادىندا ونداي جىكشىلدەر ادام جارالعالى بار بولىپ كەلگەن مۇنان سوڭ دا بولا بەرمەك. ەڭ باستى ماسەلە سولاردىڭ بارىن ءبىلىپ ولارعا الدانبايتىن بولسا وندا ونداي قوعامنىڭ ۇتقانى. ويتكەنى ول قوعام اق پەن قارانى اجىراتا بىلگەنى. اق پەن قارانى اجىراتى بىلگەن قانداي ءبىر قوعامنىڭ تۇعىرى بيىك كەلەدى. ال كەرىسىنشە بولسا ءحالى مۇشكىل بولعانى. وسىنداي دەرتتىڭ بارىن بىلگەن سوڭ ەكىنشى كەزەكتە بىزگە سوعان ەم ىزدەۋ قاجەت. ونى الدىمەن قۇراننان ىزدەۋ قاجەت. حاكىم اباي دا: «اۋەلى ءسوزدىڭ باسى – ايات، حاديس» دەگەن جوق پا ەدى؟ مەنىڭ ۇعىمىمدا كەي مۇسىلماننىڭ تارماققا ءبولىنىپ، ءار ءبىرى وزدەرىن وزگەدەن بيىك ساناۋىنىڭ تۇبىندە سول قۇراندى تەرەڭ تۇسىنە الماۋىندا جاتىر. اللا ەلشى ءالايھيس-سالاتۋ ءۋاس-سالامنىڭ: «ءبىر زامان كەلەدى. سول زامان بولعاندا قۇران باسقا قويناۋدا، ۇمبەتىم باسقا قويناۋدا» بولادى دەگەنى وسى زار زامان سوعان كەلەدى. مۇسىلماندا بىرلىك جوق. وندا قۇران نە ءۇشىن ءتۇستى؟ مۇسىلماندى بىرىكتىرە الماعان ول قانداي كىتاپ؟ كىنا كىتاپتا ەمەس، سول كىتاپتى وقىماعان وقىسا دا تەرىس تۇسىنگەن مۇسىلماندا. ءارى قۇران العاش اياتىنان باستاپ «عىلىم» دەيدى، «ءىلىم» دەيدى. «وقى»، «وقى»، «وقى» دەيدى. جاراتىلىس ىلىممەن بايلانىستىرىپ وقى دەيدى. ال يسلام الەمى ون ەكىنشى نەمەسە ون ءتورتىنشى عاسىرلاردان باستاپ جاراتىلىس ىلىمىنە ءمان بەرمەيتىن بولىپ الدى. سونىڭ سالدارىنان قۇراندى تۇسىنۋدەن قالدى. يسلام كۇللى قوعاممەن قاتار بارلىق جاراتىلىستى قامتيدى. ال قۇراندى تۇسىنبەگەن مۇسىلماندار بەرتىن كەلە تەك مەشىتتىڭ اينالاسىنان شىقپايتىن بولىپ الدى. عىلىم كاپىردىڭ قولىندا كەتتى. ءۇشىنشى ايتارىمىز وسى كۇنگە دەيىن مۇسىلماندار ءوز ارا توپتاسىپ بىر-بىرىمەن بىرىگە الماي ءجۇرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دىندەگى «يحتيلافي» ماسەلەلەر. ياعني دىندەگى ءبىر ماسەلەگە قاتىستى ءار ءتۇرلى كوزقاراستار. كەيبىر وسىنداي ءار توپتاعى كوزقاراستار بەينە ءبىر وزدەرىنىڭ يدەولوگياسىنا اينالىپ كەتكەندەي.  ءتىپتى ماقسات اقيقاتتى تابۋ ەمەس ماقسات ءوزىنىڭ كوزقاراسىن اقيقات دەپ ۇقتىرۋ. ال قۇراندا كاپىرلەرگە ايتىلعان «سەنىڭ ءدىنىڭ سەنىڭ وزىڭە، مەنىم ءدىنىم وزىمە» دەپ ايت» دەگەن ءامىر بار. ال ءبىز كەيدە ءوزىمىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى ەڭ دۇرىسقا باعالاپ سونى قابىل ەتپەگەندى جەرمەن-جەكسەن ەتىپ ءتىپتى دىننەن شىعارىپ جاتامىز. سوندا ءبىزدىڭ ماقساتىمىز اقيقاتتى كورسەتۋ مە، الدە ءدىندى پايدالانىپ ءوزىمىزدى اقيقات ەتىپ كورسەتۋ مە؟ بىزگە قاجەت ءوزىمىز ارقىلى ءدىننىڭ ۇستەم بولۋى ما الدە ءدىن ارقىلى ءبىزدىڭ مانساپتى بولۋىمىز با؟ ءبىز «سەنىكى دە ءجون بولۋى مۇمكىن» دەگەندى ۇمىتىپ، باۋىرىمىزدىڭ ءقادىرىن ءتۇسىرىپ جاتساق وندا ەشقاشان مۇنداي تىعىرىقتان شىعا المايمىز. ءتورتىنشى ايتارىمىز وسى زاماندا عوي ءدىنارالىق ديولوگ ءجۇرىپ جاتىر الەمدە. ەلىمىزدە دە بار. ەندەشە مۇسىلماندار دا ءوز اراسىندا وسىنداي ديالوگ قاجەت. بۇل جەردە نە ايتىلماق؟ ءبىز مىسالى جيىرما جىل يحتيلافي ماسەلەلەردى قوزعاپ كەلدىك. ودان ءبىر ناتيجەگە كەلە  المادىق. ەندەشە تاعى ءبىر جيىرما جىل يحتيلاف بولماعان نارسەلەردى قوزعايىق تا يحتيلاف بولعان نارسەلەردى سوڭىنا قالدىرايىق. مىسالى جاراتىلىس ءىلىمدى قوزعاپ سوعان جۇمىلا ات سالىسايىق. قازاق ەلىن عىلىمدا الەمدەگى ەڭ مىقتى ەلگە اينالدىرۋعا بىرىگىەيىك. وسى جولدا قۇرانعا قول تاپسىرىپ، ونى ءپىر تۇتايىق. قاتەلىككە كەشىرىممەن قارايىق. ءارى بۇگىنگى قازاقتار اراسىندا مۇسىلمان ەمەس قازاقتار دا بار. ولارمەن دە ۇلتتىق تۇرعىدان، ادامگەرشىلىك تۇرعىدان جانە الگى ايتقان جاراتىلىس ءىلىم تۇرعىسىنان بىرىگەيىك. اللا ەلشىسى ءالايھيس-سالاتۋ ءۋاس-سالام ءبىر ەۆرەيدىڭ جانازاسى الدىنان وتكەندە ورنىنا تۇرادى. قاسىنداعىلار ونىڭ ەۆرەي ەكەنىن ايتقاندا ول: «ءبىراق ول سەن سەكىلدى ادام عوي» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءيا، ءبىزدى اللا تاعالا ادام ەتىپ جاراتتى. اللا وزىنە قارسى شىققان دىنسىزدەرگە دە بۇل دۇنيەدە ەڭبەگىن باعالاپ جەڭىستەر ءناسىپ ەتۋدە. اللا ادامدى الالاماسا ءبىز نەگە مۇسىلماننىڭ بالاسىن الالاۋىمىز قاجەت؟ « مەندە دە بار سەندە دە بار الالىق». ءبىراق بۇل الالىق – اللانىڭ جولى ەمەس.

اسقار:  مۇباراك سوتتالىپ تىندى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە اتى تۇرا بەرە مە؟ نۇر دەپ قويا سالسا بولماي ما؟ تۇسىنەمىز عوي.

- ەستۋىمشە،  مۇباراك سوتتالعان جوق، ءۇي قاماۋىندا. اقتالىپ كەتىپ جاتسا تاڭ قالمايمىن. ايتسە دە مەنىڭ دە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتتەتىڭ دە وعان دا ساياساتقا دا پالەندەي قاتىسى جوق. سول سەبەپتى نۇر دەگەن قانداي جاقسى اتاۋ بولسا مۇباراك دەگەن دە سونداي جاقسى اتاۋ. ءار جۇمادا مۇسىلماندار «جۇما مۇباراك بولسىن» نەمەسە           «ايت مۇباراك بولسىن» دەپ جاتادى. جالپى مۇباراك ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى «باراكا». بەرەكەلى، كيەلى دەگەندى بىلدىرەدى. ەندەشە نۇرلى دا بەرەكەلى كيەلى جەر بولسىن دەپ قويعان قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتاۋىنىڭ «بەرەكەسىن» قاشىرعانىن ءوز باسىم جاقتىرمايمىن. ءبىز ونىڭ اتاۋىنا ەمەس سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بولاشاعىنا كوڭىل بولگەنىمىز ابزال. كەشەگى اتالارىمىز ءتارىزدى سول جەردەن بۇگىنگىنىڭ سىعناقي، كەردەري ءتارىزدى عۇلامالارىن شىعارۋ جولدارىن ويلاۋىمىز كەرەك. ءالى ەسىمدە وقۋ ورنى العاش اشىلعاندا ءبىر شاكىرتىمىز ءتۇس كورىپتى. تۇسىندە وسى وقۋ ورنىنا ءۇش پايعامبار كەلىپ ءۇش اسا تاياعىن تاستاپ كەتىپتى. سوندا بىزدەر شاماسى وسى جەر بەرەكەلى بولادى نەمەسە قازاقتان الەمگە تانىمال ءۇش عۇلاما شىعاتىن بولار دەپ جورامالداعانىمىز بار. ءيا، اللا سوعان جازسىن

  ەرەن:  بۇگىنگى قازاق جاستارىنىڭ ءدىنتانۋ عىلىمىنا بەت تۇرىسى قالاي؟

- ءيا، ەلىمىزدە ءدىنتانۋ عىلىمىنا دەگەن ءبىر ەرەكشەلىك بايقالادى. ءدىنتانۋ كوپ جەرلەردە اشىلعان. ءبىراق ماسەلە سول ءدىنتانۋ ءپانىن كوبەيتكەندەگى ماقسات نە؟ الدىمەن سوعان كەلگەنىمىز ءجون ءتارىزدى. مىسالى مەكتەپتەردە ءدىنتانۋ ءپانىن اشتىق. ءبىراق سوعان ءدىنتانۋشىلار قانشالىقتى پايدالى بولۋدا؟ ءارى ەلىمىزدە سەكتالار كوپ. سولاردىڭ اق قاراسىن اجىراتۋدا قانشالىقتى ءرول اتقارۋدا؟ ال، يسلامتانۋ عىلىمىنا كەلسەك ول ءدىنتانۋدان بولەك نارسە. وزىمىزدە يسلامتانۋدان دوكتورانتۋراعا دەيىن عىلىم الىپ جۇرگەندەر بار. ايتسە دە عىلىمنان قاراعاندا لاۋازىم الۋ ماقساتىمەن قورعاۋشىلىر باسىمىراراق ءتارىزدى. ەگەر ءبىز عىلىمعا ەمەس لاۋازىمعا قىزمەت ەتەتىن بولساق وندا ءالى تۇيتكىل ماسەلەلەرىمىز كوپ دەگەن ءسوز.

  كەرىم:   كەيدە جاقسى تۇستەر ادامعا ءۇمىت سىيلايدى، قالاي ويلايسىز ادام بالاسى جاقسى ءتۇس كورسە وعان جاراتۋشى يەدەن الدە قانداي ءبىر جاقسىلىقتىڭ الدىن الا جىبەرىلگەن حابارى بولۋى مۇمكىن بە؟ يسلامدا ءتۇس تۋرالى ناقتى قانداي قۇراني ءفاتۋالار بار؟

  -     ءتۇس دەگەن ول اقيقات. ول اللاھ تاعالانىڭ جاراتقان جەكە ءبىر «ميسال» الەمى. شىنايى ءتۇس كورگەن ادام تاڭەرتەڭ تۇرعاندا ءوزىنىڭ حاقيقي ءتۇس الەمىندە بولعانىن سەزەدى. ويتكەنى شىنايى ءتۇس كورگەن ادامنىڭ بويى سەرىگىپ، رۋحى جەڭىلدەپ، جانى جادىراپ، جۇرەگى شاتتىققا تولىپ، بولەكشە سەزىمگە بولەنىپ تولىقسىپ تۇرادى. ول ءتىپتى وسى ءتۇسىن ءارى قاراي جالعاسا بەرۋىن تىلەپ، قيماي كوزىن جۇمىپ ۇيىقتاماق بولادى. ءارى ول ءتۇستىڭ ەڭ قىزىق جەرىنە كەلگەندە بىرەۋدىڭ ياكي ءبىر سىلدىردىڭ وياتىپ جىبەرگەنىنە قاتتى نارازى بولىپ تۇرادى. ءھام وسى كورگەن ءتۇسىن ۇمىتىپ قالمايىن دەپ ءجيى-جيى ويىنان وتكىزىپ، ساناسىنا بەكىتە باستايدى. كۇنى بويى وسى ءتۇسىن ەسىنە الىپ الدە ءبىر تىلسىم سەزىمگە بولەنىپ جۇرەدى. وسىدان سوڭ ول مۇنى ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن ادامىنا ايتقىسى  كەلىپ اسىعا باستايدى. مىنە، پەندەنى مۇنداي الابوتەن سەزىمگە بولەيتىن تاڭعاجايىپ، سىرلى تۇستەردى – «شىنايى»، «حاقيقي» ءتۇس دەپ اتايمىز.

يسلام عۇلامالارى ادامنىڭ ءتۇسىن بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرعان. ءبىرىنشىسى: شىنايى (ساحيح) ءتۇس. بۇعان پايعامبارلاردىڭ جانە سونداي ۇلىق ماقساتتى ۇستانعان ساليحالى مۇسىلمانداردىڭ تۇستەرى جاتادى. دىنىمىزدە ءتۇس تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا اقىلعا قۇرانداعى حازىرەتى ءجۇسىپ پايعامباردىڭ كورگەن تۇستەرى، ونىڭ ءتۇس جورۋشىلىق قاسيەتتەرى ورالادى. ءبىراق،  بۇل رۋحقا قاتىستى قۇبىلىس بولعاندىقتان شىنايى ءتۇستى مۇسىلمان ەمەس جاندار دا كورۋى ابدەن مۇمكىن. ءجۇسىپ پايعامباردىڭ زامانىندا مىسىر پاتشاسى قۇرعاقشىلىق جايلى شىنايى ءتۇس كورگەن.

ەكىنشىسى: قۇران كارىمدەگى «شىم-شىتىرىق تۇستەر» دەپ اتالعان تۇستەر. بۇل شايتان مەن جىنداردىڭ ۇيىقتاعان ادامعا تيىسۋىنەن، اۋرۋ-سىرقاتتان، شەكتەن تىس ويلانۋدان جانە وتكەن نارسەنىڭ سانادا قايتا جاڭعىرىعىنان تۋىنداعان جايتتار. قازاقتىڭ «ءتۇس تۇلكىنىڭ تەزەگى» دەيتىنى وسى. پايعامبارىمىز «ءتۇس ۇشكە بولىنەدى. ءبىرى ساليحالى ءتۇس. بۇل اللاھتىڭ ءسۇيىنشىسى. ەكىنشىسى شايتاننىڭ سالعان ۋايىمى. ءۇشىنشىسى، وز-وزىمەن سويلەگەن سوزدەرىنەن تۋىنداعان ءتۇس. كىمدە-كىم جامان ءبىر ءتۇس كورسە دەرەۋ تۇرىپ ناماز وقىسىن. جانە ونداي ءتۇستى ەشكىمگە ايتپاسىن» دەيدى (مۋسليم، رۋيا).

ساحابالار تۇستەرىن پايعامبارىمىزعا ايتاتىن. وسىعان بايلانىستى پايعامبارىمىزدىڭ «كىمدە-كىم ءتۇس كورگەن بولسا ماعان ايتسىن. مەن ونى جورىپ بەرەيىن» دەگەن ءحاديسى دە بار. اللاھ ەلشىسى تاڭ نامازىن وقىپ بولعان سوڭ كوپشىلىكتەن: «ارالارىڭدا بۇگىن ءتۇس كورگەندەر بار ما؟» دەپ سۇرايتىن.

اسىلىندا ءتۇستى كىم كورىنگەنگە جورىتۋعا بولمايدى. بۇعان پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.): «كىمدە-كىم ءتۇس كورەتىن بولسا ونى دۇرىس جوري الاتىن جانعا ايتسىن. ول دا ءتۇستى جاقسىلىققا جورىسىن» دەگەن ءسوزى دالەل. جانە ءبىر حاديستە: «جاقسى كورەتىن اقىلدى ءبىر ادامعا ياكي ابىرويلى ادامعا جورىتسىن» دەلىنگەن.

بۇل شاعىن كىتاپشادا ءبىز يسلامي ەڭبەكتەردىڭ قاينار كوزدەرىنە سۇيەندىك. دەي تۇرعانمەن بۇدان ءتۇستىڭ بايانى ءدال وسى كىتاپتا ايتىلعانداي جورىلادى دەگەن تۇسىنىك پايدا بولماۋ كەرەك. بۇل وسى تاقىرىپ جايلى باعىت‑باعدار، تانىمدىق كومەكشى قۇرال عانا. ءتۇس ماسەلەسىندە ەشقانداي ءبىرجاقتى، قاساڭ قاعيدالار جوق. سول سەبەپتى دە ىزگى ءتۇس كورسەڭىز ونى پاراسات‑پايىمى بيىك جانعا جورىتىپ، ال ەگەر جايسىز ءتۇس كورسەڭىز ەشكىمگە سىر شاشپاي ساداقا بەرىپ، جاراتقاننان ونىڭ ارتىنىڭ قايىرلى بولۋىن تىلەڭىز!

شىرت ۇيقىعا كەتىپ، كۇندەلىكتى پەندەۋي كۇيكى تىرشىلىكتىڭ تاۋقىمەتىنەن ارىلعان ساتتە، قۇپيا-عايىپ الەمدەرگە جۇرەكتىڭ رۋحاني تۇڭلىگى اشىلادى. وسى تۇڭلىكتەن جۇرەككە جازمىشتا جازىلعان، كەلەر كۇندەردىڭ بايانى ساۋلە بولىپ قۇيىلا باستايدى. مۇنداي تىلسىم مالىمەتتەر بىردە اپ‑انىق، ايقىن، تايعا تاڭبا باسقانداي بولسا، كەيدە بۇلدىر ساعىمداي، ەمىس‑ەمىس بولىپ كەلەدى.

ءتۇس – كوبىنە، ونى كورەتىن ادامنىڭ بولمىسىنا دا بايلانىستى. جانى تازا، ادالنيەتتى جاندار الدىن الا بولار جايتتاردى ءتۇس الەمىندە كورىپ تاماشالاۋ مۇمكىندىگىنە يە. نيەتى بۇزىق، اقىلى تاياز ادامدار دا ءوز دەڭگەيلەرىندە كەيبىر جايتتاردى الدىن‑الا كورە الادى. الايدا، ولار وزدەرىنىڭ نيەتتەرىنە قاراي، شىتىرمان، شايتاني تۇستەر كورەدى...

ءيا، ءتۇس – ادامدى ماڭگىلىككە جەتەلەر تاڭعاجايىپ تىلسىم الەم. ءتۇس –   پەندەنىڭ تىرشىلىك تاۋقىمەتىنەن ءبىر مەزەت الىستاپ، شىنايى جان تىنىشتىعىن سەزىنۋ الەمى. اسىلىندا، بۇكىل ءىلىم – ءبىر اللاعا عانا ايان!

  الماتىدان:   اعا، سوپىلىق تۋرالى نە ايتاسىز؟ قازىرگى قازاقتار اراسىندا جۇرگەن سوپىلار دۇرىس پا،؟ باعىتتارى، ۇستانعان دىندەرى قانشالىقتى شاريعات زاڭدارىمەن ۇيلەسەدى؟

-يسلامي ىلىمدەر تاريحىنا قاراي العاشقى كەزەڭدەردە شاريعات ۇكىمدەرى جازىلماعان ەدى. بۇل ۇكىمدەردىڭ (سەنىم) يعتيقاد، عيبادات، قارىم-قاتىناسقا ءتيىستى بولىمدەرى كوپ قايتالانۋى جانە ىس-ارەكەت ارقىلى جۇزەگە اسۋى ارقاسىندا كوپشىلىكتىڭ جادىندا ساقتاۋلى بولدى. وسى تۇرعىدان العاندا شاريعاتتىق ۇكىمدەردىڭ جينالۋىندا اسا قيىندىق تۋمادى. سوندىقتان دا كوپ ۇزاماي‑اق ءدىننىڭ زاڭدىلىقتارى قولعا الىنىپ، ءار بولىمگە قاتىستى كىتاپ پەن تراكتاتتار جازىپ، ءتادۋين كەزەڭى باستالدى. فاقيھتار قۇقىقتى كىتاپقا توگىپ، حاديسشىلەر سۇننەتتىڭ ساقتالۋىن، كالامشىلار اقايد ياعني، سەنىم  ماسەلەلەرىن تاپسىرشىلەر قۇران مەن قۇراننىڭ ىلىمدەرىن جازۋمەن اينالىسىپ يسلام ءدىنىنىڭ اقيقاتتارىن شاشاۋ شىعارماي تولىقتاي جينادى. وسى كەزدە پايعامبارىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىنە ماڭىزدى كوڭىل بولگەن مۇتاساۋۋىپتار دا سول قاينار كوزدەردى پايدالانىپ تاساۋۋىپقا قاتىستى اقيقاتتاردى زەرتتەپ، ادامنىڭ ماڭىزى، بولمىستىڭ نەگىزى، ادامزات پەن عالامزاتتىڭ ىشكى ديناميكالىق كۇشتەرى ءتارىزدى تاقىرىپتاردى نازارعا الىپ، زاتتىڭ سىرتقى دۇنيەسىن ءتارجىمالاۋعا تىرىستى. ياعني حاديسشىلەر، فاقيھشىلار، كالامشىلاردىڭ قۇران مەن سۇننەت ارقىلى قويعان تاسىلدەرى ءتارىزدى بۇلار دا سول قاينار كوزدەر ارقىلى جۇرەككە تەرەڭ بويلاۋ، ءناپسىنى تازارتۋ، رۋحاني ومىرگە قاتىستى قىسقاسى ءدىندى تەرەڭ ءتۇسىنىپ، سەزىنۋ تاسىلدەرىن قويدى. مىسالى نامازدى ءاربىر مۇسىلمان وقىعانمەن وعان تەرەڭ بويلاپ، اللاھ تاعالانى كورىپ تۇرعانداي وقي المايدى. الايدا پايعامبارىمىز «يحسان» شىڭىن: «يحسان – اللاھ تاعالانى كورىپ تۇرعانداي قۇلشىلىق قىلۋىڭ، سەن ونى كورمەسەڭ دە ول سەنى كورۋدە تۇسىنىگىنە يە بولۋ» دەپ تۇسىندىرگەن. مىنە تاساۋۋىپشىلار وزدەرىن ياكي حالىقتى وسى دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن قۇران جانە حاديستەردەن شىعارىلعان ءار ءتۇرلى ۇستانىمدار نەگىزىندە مەكتەپ قۇردى. بۇل مەكتەپ سوپىلىق مەكتەبى ەدى.

سوپىلىق ءىلىم حاقىندا روجەر گارۋدي پايعامبارىمىزدىڭ ونەگىلىك ۇستانىمىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەي كەلە تاريحتىڭ اكەسى اتالعان يبن حالدۋننىڭ «مۋقادديماسىنداعى» تاساۋۋىپتىڭ يسلام ىشىندەگى ورنىن بىلاي باياندايدى:

«تاسساۋىپ يسلام ىشىنەن شىققان شاريعاتتىق ىلىمدەردىڭ ءبىرى. قاينارى مىناۋ: سوپىلاردىڭ جۇرگەن جولدارى نەگىزىندە ساحابا، تابيعين جانە ودان كەيىنگى ۇستانعان اقيقات جولىنان باسقا وزگە ءبىر جول ەمەس. قۇلشىلىققا ءمان بەرۋ، تۇگەلدەي اللاھ تاعالاعا بەت بۇرىپ، دۇنيەنىڭ كۇيكى تىرشىلىگىنەن بويىن اۋلاق ۇستاۋ، اركىمنىڭ ارتىنان جۇگىرگەن ءلاززات، قۇمارلىق، بايلىقتارعا جانە دە مانساپقا كوڭىل اۋدارماۋ، ەلدەن وقشاۋلانىپ قۇلشىلىق قىلۋ وسى جولدىڭ نەگىزىن قالايدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ساحابا مەن العاشقى زامان مۇسىلماندارىنىڭ ياعني سالافيلەردىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان ەدى. كەيىنگى  ەكى عاسىردا وسى ءفاني دۇنيەنىڭ نىعمەتتەرىنە قۇمارلىق ارتىپ، ادامدار سول دۇنيەنىڭ قۇمارلىعىنا كوپ كوڭىل اۋدارا باستادى. مىنە وسى زاماندا دۇنيەلىك قۇمارلىقتارىن تارك ەتە العان ادامدار سوپى دەپ اتالدى. سوپىلار ءزۇھد ءومىر ءسۇرىپ، دۇنيەدەن باس تارتىپ تاقۋالىق شىڭعا كوتەرىلدى. ارتىنان كەلگەندەرى وسى تاقۋالىق جولعا ارنايى ءتاسىل جاسادى. تاساۋۋىپقا جاڭا كىرگەن ادام ءتاۋحيدتىڭ تاجىربەسىنە جەتكەنشە دەيىن ءبىر ساتىدان كەلەسى ساتىعا قاراي ءجۇردى».

سول سەبەپتى سوپىلىق تەرميننىڭ «ءاھلى سۋففادەن» شىققان دەگەن دە ۇعىم بار. ياعني ءاھلى ءسۋففا پايعامبارىمىزدىڭ مەشىتىنىڭ جانىندا قۇرما اعاشتارىنان جاسالعان باسپانادا ءومىر سۇرگەن ساحابالارعا ايتىلادى. ولار پايعامبارىمىزدىڭ جۇرگەن-تۇرعانىن، سوزدەرىن تۇگەلدەي جاتتاپ، ومىرلەرىن سودان ءىلىم الۋعا ارناعان جاندار.

سوندىقتان دا تاساۋۋىپتىڭ نەگىزى ءدىننىڭ نەگىزدەرىن مىقتى ۇستانىپ، ءامىر مەن تيىم سالعاندارىنا دا اسا قاتاڭ تيانىقتىلىقپەن قاراپ، شاماسى كەلگەنشە ناپسىلەرىن ءلاززاتتىق سەزىمدەردەن اۋلاق سالۋ.

تاساۋۋىپتىڭ نەگىزگى ماقساتى ادامدى جىلى جۇرەكپەن رۋحاني شىڭعا شىعارۋ، جۇرەكتىڭ تازارۋى جانە ادامنىڭ ىشكى رۋحاني نازىك سەزىمدەرىن بيىك دارەجەگە كوتەرۋ بولسا، تاساۋۋىپتىڭ تۇپكى نەگىزى قۇلشىلىقتى جالعاستىرىپ، سانانى يمانمەن تاربيەلەۋ، دۇنيە ىسىنەن اۋلاقتاۋ ياعني حاق تاعالانىڭ كوركەم ەسىمدەرىنە قاراي ويانۋ بولماق.

بۇلار كوبىنە يلاھي ماقساتتى ءوز ماقساتتارىنا نەگىز ەتىپ، ومىرلەرىن «ءفانافيللاھ»، «ءباقافيللاھ» شىڭىندا وتكىزۋگە تىرىسادى، اتقارار ءىسىن  حاق تاعالاعا باعىتتاپ جۇرەدى. وزگەدەن بولەك تاعى ءبىر قاسيەتى ادامنىڭ  اجارىنا قاراپ جۇرەگىن ءتۇسىنىپ، ىشكى سەزىمدەرىن تۇسىنە الادى. سونداي-اق عازيز عۇمىرىن دىنگە قىزمەت ەتۋگە ارناپ،  كۇللى ادامزاتقا حاق تاعالانى جەتكىزۋ جولىندا ايانباي قىزمەت ەتەتىن جاندار ماحابباتى. وسى ماحاببات ماحابباتتىڭ شىڭى بولماق. بالكىم مۇنان دا بيىك شىڭى بولۋى مۇمكىن. ول پايعامبارلارعا ءناسىپ ەتىلگەن بولسا كەرەك.

ال سوپىلىق دەگەنىمىز بۇل ايتىلعان ماحابباتتاردان الشاق جاتقان جەكە ءبىر ءدىن ەمەس. ونىڭ تۇپكى نەگىزى تاقۋالىقتا جاتىر. ءبىز ايتقان، بىزدەن بۇرىنعىلار ايتقان (باستان كەشكەن) يماندا جاتىر.

ءبىراق جالپى يسلام الەمىندە تاساۋۋىپشىلاردىڭ باعىتىنىڭ ءبارى دۇرىس بولدى ما؟ جوق ارينە. يسلام فاقيھشىلارى، كالامشىلارى ءتىپتى تاپسىرشىلەرى اراسىندا بۇرىس ءتاسىل مەن قاتە جولدى ۇستانعان اعىمدار بولعانى ءتارىزدى تاساۋۋىپشىلارداردىڭ اراسىندا بۇرىس باعىتتا بولعان سوپىلىق اعىمدار بولدى. ياعني بۇرىس ءمازھاب نەمەسە ءمازھاپتى جوققا شىعارعاندار بولعانى ءتارىزدى سوپىلىق ءىلىمدى تۇگەلدەي جوققا شىعارعان ياكي بۇرىس قولدانعان اعىمداردىڭ دا تاريحتا كەزدەسكەنى ءمالىم.

مىنەكەي ەندەشە بىزدەر بۇگىنگى تاڭدا سوپىلىق ءىلىمدى كەيبىر بۇرىس اعىمدار ۇستاندى دەپ تۇگەلدەي جوققا شىعارۋعا اسىقپاي سوپىلىق ءىلىمنىڭ نە ەكەنىن جاقسىلاپ بىلگەنىمىز ءجون. سوپىلىق ءىلىمنىڭ ەڭ الدىمەن قاينار كوزى، كاۋسار بۇلاعى – شاريعاتتا جاتىر. شاريعات ءسۇت بولسا سوپىلىق سونىڭ قايماعى ءتارىزدى. سول سەبەپتى تاساۋۋىپ الدىمەن ءتاۋحيدتى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان. ياعني ول ورىن تەرەڭ يمانمەن ولشەنبەك. تەرەڭ يمانى بولماعان ادام سوپىلىق مەدرەسسەسىنىڭ بوساعاسىنان اتتاي الماق ەمەس.

شىن سوپى قوجا-احمەت ياسساۋي تەرەڭ يمان جايلى  79-حيكمەتىندە بىلاي دەپ شىن ءسوزىن توگەدى:

«تاريقاتقا شاريعاتسىز كيرگانلارني،

شايتان كەليپ يمانىن الۋر ەرميش»،

ياعني،

«تاريقاتقا شاريعاتسىز كىرگەندەردىڭ،

شايتان كەلىپ يمانىن الادى ەكەن».

وسىعان قاراپ-اق سوپىنىڭ قانداي جان ەكەنىن اڭعارۋعا بولاتىنداي.

 ارحالىق: قازىرگى كوبەيىپ كەتكەن جات اعىمدار قايدان پايدا بولىپ جاتىر؟  ولاردىڭ ۇستاناتىن دىندەرىندە مۇسىلماندىققا ءتان قاسيەتتەر بار ما؟

-بۇل ساۋالدان مەن يسلام اتىن جامىلعان جات اعىمداردى ءتۇسىنىپ تۇرمىن. ادامي قاسيەتتەرىن جوعالتقانداردا قايداعى مۇسىلماندىق قاسيەتتەر بولسىن. بۇگىندە بۇلاردى «يسلامي ەكسترەميستتىك توپتار» دەپ اتاپ ءجۇر. ءوز باسىم بۇعان مۇلدە قارسىمىن. يسلام ءدىنى بەيبىتشىلىك ءدىنى بولسا ول قالاي سودىرشىل بولۋى كەرەك. ءبىر نارسە ءارى اق، ءارى قارا بولمايدى عوي. مەنىڭشە بىزدەگى وسىنداي جات اعىمدارداعىلاردى توقتاتۋ ءۇشىن الدىمەن ەڭ نەگىزگى جاعىن توقتاتقان ءجون دەپ ويلايمىن. ياعني بۇگىنگى تاڭدا «يسلامي ەكسترەميستتىك توپتار» دەگەندى ۇعىمدى مۇلدە جويىپ، مۇنداي سەناريدى جازۋشىلار تۋرالى ءسوز قوزعاعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە مۇنىڭ ەكونوميكالىق، ساياسي اسكەري ت.ب. تۇپكى ماقساتتارى مەن قانداي ويلارى بولعانىن تەكسەرۋ كەرەك. ويتكەنى قانداي ءبىر الپاۋىت ءبىر ەل ءوز ساياساتىن ءبىر ەلگە جۇرگىزگىسى كەلسە كوبىنەسە ءوز ەلىنەن ەمەس باسقا ءبىر ەلدەر ارقىلى جۇرگىزەدى. سوندىقتان مۇنداي لاڭكەستىك ۇيىمدار اراب پەن پارسى ەلدەرىنەن كەلگەنمەن ونىڭ نەگىزگى تۇتقاسى، تىزگىن مەن ءپۋلتتى ۇستاۋشىسى ارينە ول جاقتا ەمەس. ولار بار بولعانى سول جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋدا ات سالىسقاندار.

ياعني بۇل جەردە ءۇش نارسە بار. ءبىرى جوسپاردى جاساۋشىلار، ەكىنشى سونى جۇزەگە اسىرىپ ساحنا دايىنداۋشى پروديۋسەرلەر. ءۇشىنشى سول ساحنادا ويناۋشىلار. ءبىزدىڭ ەلدەگى سولارعا قۇرال بولعان ساحناداعى ارتىستەر. جۇماققا تەز بارامىن دەگەن وبرازدى ويناۋشىلار. ەندەشە بۇل جەردە پۋلت كىمنىڭ قولىندا جانە نە ءۇشىن مۇنداي جوسپار مەن ساحنانى قازاق دالاسىندا قۇرۋدا دەگەنگە كوڭىل اۋدارىپ سونىڭ ءمانىسىن ىزدەپ تاۋىپ، سوعان ۆاكسينا ىزدەگەن دۇرىس. سوندا عانا بۇل توقتايدى. سوندا عانا ەكسترەميزمنىڭ ءتۇيىنى شەشىلەدى.

 ال يسلام دىنىنەن بولەك جات اعىم، سەكتالارعا كەلسەك ولاردىڭ دا وسى يسلام اتىن جامىلعان جات اعىمداردىڭ دا شىعىپ جاتقان قاينارى كوزى ءبىر دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى تۇپكى ماقساتتارى ءبىر. ەل ىشىندە ىرىتكى سالۋ، ەلدى ەكىگە جارۋ. ءبولىپ ال دا بيلەي بەردىڭ جاڭا ءبىر كورىنىسى. نە جەردى ءبول، نە ەلدى ءبول.

شارمان:   كەڭەس ۇكىمەتى جەتپىس جىل ۇستەمدىك قۇرعان تۇستا قازاق ۇلتى يسلام دىنىنەن تولىققا جۋىق اجىراپ قالدى. تەك جۇڭگو قازاقتارىندا ءدىن داستۇرمەن بىرگە ساقتالدى. بۇگىنگى تاڭدا قىتايدا دىنگە قىسىم بولىپ جاتقانىنا قاراماستان ونداعى قازاقتارعا دا ءدىننىڭ الاۋىزدىعى جەتىپ ۇلگەرىپتى. ءتۇرلى اعىمدارمەن توپتارعا ءبولىنۋ پايدا بولعان، ءبىزدىڭ ەلدە جات اعىمدار كەلۋىنە جول اشىق، ال قىتايدا قىسىم بولا تۇرا بولشەكتەنە ءدىن ۇستاۋدىڭ پايدا بولۋىنا نە دەيسىز؟

 - حالىقتىڭ بولشەكتەنۋىنە قىتايدىڭ قورعانى دا بوگەت بولا المايدى. اۋەلى ول جەردە ءبولىنىپ جاتقان قازاقتار. ال بيلىككە دە كەرەگى سول ەمەس پە؟ ءارى جۇڭگو قازاقتىڭ سەنىمدەرىنە ارالاسپايدى عوي دەپ ويلايمىن. قازاق قالايشا جۇزگە بولىنسە ءدال سولاي اعىم ءبولىنۋى تابيعي نارسە. ءتىپتى ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە بولادى، سەنىمى ءار ءتۇرلى قازاقتىڭ باسىن ەلگە جاۋ شاپسا دا بىرىكتىرە المايسىز. سەنىم ۇلتشىلدىقتان، رۋشىلدىقتان، تۋىسشىلدىقتان الدە قايدا بيىك تۇرادى. اۋەلى ول جاقتا بىزدەگىدەي سەكىلدى اراب، پارسى، تۇركى ەلدەرىنەن وقىپ كەلگەن جاستار بار. ءتىپتى ەۋروپا ەلدەرى دە بۇعان قاتىستى. سول جەردەگى ۇيرەنگەن ءدىني سەنىمدەرىن ولار ەلگە بارىپ ەل ىشىندە تاراتا بەرەدى. وعان ەشكىم بوگەت بولا المايدى. ەكىنشىدەن بۇل كۇندە عالامتور جەلىسى دەگەن نارسە بار. بۇل كۇندە بۇرىنعىداي كوشەنى ارالاپ ءدىن تاراتپايدى. جەردىڭ انا بۇرىشىندا وتىرىپ كەلەسى بۇرىشىنداعىلارعا پىكىرىن تاراتا بەرەدى. ەندەشە بىزدەگى جات اعىمدار سايتى ولاردا دا بار. ءدال وسىنداي جاعداي موڭعۇل قازاقتارىندا دا بار.

  ابزال : ءدىن مەن ءداستۇر ساباقتاستىعى تۋرالى كوپتەگەن ماسەلەلەر تۋىندايدى. كەيبىر داستۇرلەر دىنگە قايشى دەپ جاتادى. دىنگە قايشى دەپ قازاقتىڭ قاي ءداستۇرىن ايتار ەدىڭىز؟

- قازاقتىڭ داستۇرلەرى يسلام دىنىنە قايشى بولۋى ءۇشىن الدىمەن ءبىز «قازاق حالقى سوۆەت ۇكىمەتى ىدىراعانعا دەيىن مۇسىلمان بولماعان» دەگەن پايىمعا بارۋىمىز قاجەت. ال قازاقتىڭ قازاق ەلى بولماي تۇرىپ جەتى ءجۇزداي بۇرىن مۇسىلمان بولعان ەل  ەكەنىن ەسكەرسەك، قازاق ەلى بولعاندا دا بۇكىل حاندارى مەن بيلەرى، كوسەمدەرى مەن شەشەندەرى، دانالارى مەن ىزگىلەرىنىڭ ءبارى جانە دە حالقىنىڭ ءومىر سالتى تىرشىلىگىنىڭ سول يسلام دىنىنە بەيىمدەلگەنىن ەسكەرسەك وندا ونىڭ قاي ءسالت-داستۇرى دىنگە قايشى كەلۋى مۇمكىن. دىنگە ەمەس حانافي ءمازھابىنا تىس ءمازحابتاردىڭ ءفاتۋالارى داستۇرگە قايشى كەلۋى مۇمكىن. مىسالى كەيبىر ءمازھابتا تۇلكىنىڭ ەتى حالال. ال قازاق داستۇرىندە ول جەلىنبەيدى. بۇل حانافي ءمازھابىنا قاتىستى فاتۋا داستۇرگە اينالعان. سونداي اق مىسالى جەتى اتادان قىز الۋ ماسەلەسى. بۇل ءتىپتى جالپى ءحانافيدىڭ ەمەس قازاق حالقىنىڭ ءوز ىشىندەگى ءفاتۋاسى. وسى ءفاتۋا بۇل كۇندە داستۇرگە اينالعان. ءتىپتى وسى ءبىر ءداستۇر قازاقتىڭ قازىرگى داستۇرىنە تەرىس. ياعني اتام قازاقتا جەتى اتادان قىز الماۋ دەگەن ءداستۇر بار. ال قازىرگى قازاقتارداعى تۇسىنىك ءداستۇرى سول داستۇرگە قايشى. ويتكەنى بۇل كۇندە قازاق قىزدى جەتى اتادان اسىپ كەتسە دە «جاقىنىم» دەپ المايدى. بۇعان دىندە رۇقسات بار، اتام قازاقتىڭ قويعان جەتى اتا بابىندا دا رۇقسات بار. ەندەشە بۇلار داستۇرگە قايشى. سونداي قازاقتا قىزدى قىرىق ۇيدەن تىيۋ دەگەن ءداستۇر بار. وسى ءبىر ءداستۇرى كوپ جەردە ورىندالماي ءجۇر. ءارى قازاقتا قىز بالانىڭ باسىن اسىرەسە وسكەندە، كەلىن بولعاندا باسىن جابۋ دەگەن ءداستۇر بار. ياعني يسلامنان كەلگەن. ءبىراق بۇل كۇندە سوعان كوپ قازاق قارسى شىعادى. سونداياق مىسالى قازاقتا اراق ىشپەۋ ءداستۇرى بار. ءبىراق مىنا قازاق سوعان قايشى. ت.ب تولىپ جاتىر.

قاراقات:   سىزگە قويار سۇراعىم: يسلام ءدىنى ايەلدەردەن قاراعاندا ەركەكتەردىڭ مۇددەسىنە كوبىرەك جۇمىس ىستەيتىن سياقتى، ولاي دەيتىنىم ەر ازاماتتار ۋاعىز ايىتقاندا ءجانناتتاعى قور قىزدارى تۋرالى اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتادى، ءارى ءجانناتتاعى قور قىزدارىنىڭ قاسىندا بۇل دۇنيەدەگى ەڭ سۇلۋ دەگەن قىز قۇر باقا بولىپ قالادى دەيدى. قالاي ويلايسىز، ءجانناتتىڭ قور قىزدارى تۋرالى سيپاتتاۋ ەركەكتەردىڭ ناپسىسىنەن عانا تۋعان جوق پا، سونداي- اق قور قىزدارىنىڭ سۇلۋلىعىن سيپاتتايمىن دەپ بۇل دۇنيەدەگى ايەلدەردى كەمسىتۋ ورىندى ما؟ سوسىن كوپتەگەن ەركەكتەر ءتورت ايەل الۋ دەگەندى ناپسىسىنە پايدالانىپ كەتەتىن كورىنەدى. كوبىنە جاعدايى جوق كىسىلەردىڭ جاس قىزدارىن ايەلدىككە الىپ الادى دەپ ەستىپ ءجۇرمىن. ولار نەگە شىن عارىپ كۇيدەگى جەتىم جەسىرلەردەن ەكىنشى، ءۇشىنشى جارلارىن المايدى؟

-  قاراقات، قاراعىم سۇراعىڭ ورىندى. ءبىراق ءبىر نارسەنى بىلمەك كەرەك. يسلام ءدىنى باسقا نارسە، سونى ۇستانعاندار بولەك نارسە. ياعني ءدىندى تۋرا ۇستانباعان كەي مۇسىلمانعا قاراپ يسلام ءدىنى وسىلاي دەپ ۇعىنۋعا بولمايدى. مىسالى ءبىر بيلىكتە ءبىر باسشى پارامەن ۇستالسا بيلىكتىڭ ءبارى سونداي دەگەن ۇعىمدا بولا المايسىز. ال يسلام دىنىنە كەلسەك ول ەركەكتىڭ بەدەلىن كوتەرىپ ءدىندى ەرلەردىڭ ءدىنى ەتپەيدى، ايەلدىڭ بەدەلىن كوتەرىپ فەمونيستتىك ەتپەيدى. يسلام ءدىنى جالپى ادامعا بىردەي ادام دەپ قاراپ ءار ءبىرىنىڭ ءوزىنىڭ ورنىن بەلگىلەيدى. ءبىر ەر كىسىلەر شىعىپ ءوز جىنىسىنا قاراي اۋىپ كەتە بەرەتىن بولسا ۋاعىزىندا ول يسلام ءدىنىن دۇرىس تۇسىنبەگىنىنەن تۋىنداعان نارسە. ايەلدىڭ ورنى تومەن دەپ ايتا المايسىز. اللانىڭ الدىندا ەر دە ايەل دە «قۇل» بولماق. ءتىپتى يسلام دىنىندە ەردەن قاراعاندا ايەلدىڭ زاتىنىڭ نازىكتىگىنە قاراي وعان كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر جاسالعان. مىسالى «جۇماق ايەلدەردىڭ اياعىنىڭ استىندا» دەپ ايتىلادى. ال ەرلەر ءۇشىن  مۇنداي جەڭىلدىك جوق. ايەلدەرگە جۇما پارىز ەمەس. ول سول ساۋاپتى بالاسىن ءبىر قۇشاقتاعاننان-اق تاۋىپ الادى. ال ەر بايقۇس قىستىڭ قاقاعان ايازىندا ءزارۋ جاعدايدا قار ۇستىندە ناماز وقۋىنا تۋرا كەلەدى جۇمادا. ايەل بالاسىنىڭ ومىرىندە ناماز وقىمايتىن كۇندەرى كوپ. ال ەرگە مۇنداي جەڭىلدىك جوق. اۋىرىپ جاتسا دا وقۋى ءتيىس. ايەلگە ناپاقا ىزدەۋ پارىز ەمەس ەرگە پارىز. ءتىپتى ايەل ءۇشىن ەرىنىڭ كيىمىن جۋۋ، تاماعىن ىستەۋ ءتىپتى ءۇيىن تازالاۋ دا پارىز ەمەس. ءتىپتى ايەل ءوز بالاسىن ەمىزبەۋگە دە «پراۆاسى» بار. ونداي جاعدايدا ەر ءوز تاماعىن ءوزى ىستەپ ىشەدى، كيىمىن ءوزى جۋادى، بالاسىنا باسقا ءبىر ءسۇت انا ىزدەپ ەمىزدىرەدى. ەندەشە ءدىن كىمگە جەڭىلدىك جاساعان ءسىز ايتىڭىزشى؟ ءتىپتى عۇلامالار ەرى تۇندەلەتىپ جۇمىستان كەشىگىپ كەلىپ ەسىكتى قاققان كەزدە ايەلى بۇل كىم دەپ قورقىپ قالاتىن بولسا قيامەتتە ەرى سول ءۇشىن ەسەپكە تارتىلادى دەيدى. اللا ەلشىسى دە ايەلدى ۇرماڭدار دەپ تيىم سالعان. ۇرۋ تۇرماق قورقىپ سەكەم الۋدىڭ ءوزى بولمايدى.

 ەكىنشى ماسەلە ءيا قور قىزدارى بۇل دۇنيەنىڭ قىزدارىنان سۇلۋ. ال ءبىراق بۇل دۇنيەنىڭ قىزدارى سىناق الەمىندە بولعاندىقتان بۇل دۇنيەدە سۇلۋلىق جاعىنان قالىپ قويعانمەن يماندىلىق، سىناققا توزىمدىلىك سۇلۋلىعىنا جاعىنان ولاردان الدە قايدا ارۋ كەلەدى. ءارى قۇراندا «ادام بالاسىن ەڭ كوركەم بەينەدە، ياعني ەرىن سىمباتتى، قىزىن ارۋ بەينەدە جاراتتىق» دەپ ايتىلادى. ەندەشە قور قىزدارى وسى اياتتىڭ قالتارىسىندا قالىپ قويادى. ءيا، بىلايشا العاندا قور قىزدارى مىنا دۇنيەنىڭ قىزدارىنا سۇلۋ. ءبىراق بۇل دۇنيەنىڭ قىزدارى قارتايىپ قايتىس بولسا دا جۇماقتا قايتا جاس جاعىنداعى قىزعا اينالىپ جۇماقتىڭ ەڭ ارۋىنا اينالادى. بۇكىل قور قىزدارى سول كەزدە جۇماققا بارعان قىزدىڭ سۇلۋلىعىنىڭ ءبىر تال شاشىنا تاتىمايتىن بولادى. اللا ەلشىسى ءالايھيس-سالاتۋ ءۋاس ءسالام بىردە: «ەگەر جۇماققا كىرگەن ايەل بۇل دۇنيەدە ءقازىر كورىنەتىن بولسا جەر بەتى نۇرعا تولاتىن ەدى. ول ايەلدىڭ ءبىر ورامالانىڭ ءوزى جەر بەتىنىڭ بارلىق اسىل زاتتارىنان ارتىق بولار ەدى» دەيدى. سوندىقتان ايەلدىڭ سۇلۋلىعى ونىڭ يمانىندا جاسىرۋلى. ەرىنە جۇماقتا قانشا قور قىزدارى بەرىلسە دە ءبارىبىر وعان ءوزىنىڭ ايەلى بارىنەن جوعارى ارۋ بولىپ كۇن سايىن جاڭا كورگەندەي سۇيىسپەنشىلىگى ارتا بەرەدى. قىسقاسى ءوز ايەلىن كۇندە عاشىق بولماق. ويتكەنى ايەلدىڭ سۇلۋلىعى ول جەردە بۇل دۇنيەدەگىدەي ەمەس كۇن سايىن ارتا بەرەدى ارتا بەرەدى ماڭگى باقي.

 ءيا ءسوز اقىرى ءدىن ەرلەرگە عانا ەمەس. ءارى ەرلەر ايەلدەردەن ۇستەم ەمەس. وعان دالەلىم مىناۋ. دىنگە ەڭ ءبىرىنشى كىرگەن كىم؟ ءوزىڭىز جاۋاپ بەردىڭىز دەپ ويلايمىن. حازىرەتى حاديشا. ەندەشە يسلام ءدىنى كەلگەندە ەڭ ءبىرىنشى ايەل كىرگەن ودان كەيىن سونىڭ ارتىنان ەرىپ ءبىر جاس بالا، ءبىر قۇل ودان كەيىن بارىپ ءابۋ باكىردەي ەر ازامات كىرگەن. ەندەشە دىندە كىمنى بەدەلى جوعارى ەكەنىن ءسىز ايتىڭىز؟

ابەۋ:  جىگىتتەردىڭ اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەم ەدى، ءابۋ ناسىر ءال فارابي عۇلاما عالىم بولعان عوي، سول كىسى كوپ سالالى عىلىمداردى زەرتتەي كەلىپ، ەڭ سوڭىندا قۇداي قايدان شىقتى دەپ زەرتتەپتى-مىس. سوسىن ول كىسى ولگەن كەزدە قارا جەر قابىلداماي قويعان دەيدى، ءسىز نە دەيسىز، ەستۋىڭىزدە بارما؟

- ءيا، ءال-فارابيدىڭ گرەك ءپالساپاسىن وقىعان سوڭ كەيبىر دىنگە قايشى ويلارى بولعان. ءبىراق كىم ءبىلسىن ول ويدان قارتايعان شاعىندا قايتقان دا بولۋى مۇمكىن. سول ويلارى ءۇشىن كەيبىر عۇلامالار وعان «كاپىر» دەگەن باعا بەرگەندەر دە بولعان. ايتسە دە كوپشىلىك مۇسىلمان وعان مۇسىلمان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن سولاي باعا بەرەدى. ال كىمنىڭ يماندى يمانسىز بولىپ كەتكەنىن اللا عانا بىلەدى. ال جەر قابىلماپتى دەگەنىن ەستىمەدىم. ول شاماسى جاي اڭگىمە بولسا كەرەك.

  ەرنۇر:   قارا جەر دەگەننەن شىعادى، اڭىز اڭگىمەلەردە اۋليەلەر ولگەندە ولاردىڭ ءتانىن پەرىشتەلەر الىس جاققا الىپ كەتەدى دەپ كوپ نۇسقادا ەستيمىن. مىسالى قابان (قابىليسا) جىراۋ قايتىس بولعاندا ول كىسىنىڭ ءتانىن پەرىشتەلەر الىپ كەتكەن دەگەن اڭگىمە بار. ياعني ءقابىر ازابىن كورمەيتىن، ومىردە كۇناسى بولماعانداردى سولاي ەتەدى دەيدى. بۇل اڭگىمەگە ءدىنني-عىلىمي نەگىزدە نە ايتا الاسىز؟

-  اللا ەلشىسى ءالايھيس-سالاتۋ ءۋاس-سالام: «قۇراننىڭ زاھيري سىرتقى جانە باتيني ىشكى ماعىناسى بار» دەيدى. ەندەشە قۇراننىڭ ءبىز بىلمەيتىن ماعىنالارى كوپ. شاريعاتتا سىرتقى نارسە ءسوز ەتىلەدى دە باتيني ايتىلمايدى. ال ءباتينيدى تاقۋالىق ماسەلەلەردە ايتىلىپ جاتادى. ياعني شاريعات ءاۋلينىڭ كەرەمەتى بار ەكەنى ايتادى ءبىراق وعان قاراي امال ەتپەيدى. ەندەشە مۇنداي اڭگىمەلەردى باتينيدان ىزدەگەن ءجون. ءبىراق سول باتيني شاريعاتقا تەرىس تۇسپەۋى قاجەت. ەندەشە عۇلامالار اراسىندا مىناداي باتيني ءبىر اڭگىمە بار. بىردە ءبىر ادام ءماديناعا بارادى. سول جەردە جانناتۋل-باقي دەگەن مازارات بار. سول مازاراتقا سول جەردە قايتىس بولعاندار جەرلەنەدى. سىرتتاي قاراعانعا سول جەردە كومىلۋ ارمان. الگى ادام دا سول جەردە كومىلۋى ءدى ارمان ەتسە كەرەك. قاس قارايىپ ءتۇن ورتاسى بولعان شاقتا الگى اۋليە كىسى سول جەرگە قايتا بارسا پەرىشتەلەردىڭ قابىردە كۇندىز قايتىس بولعانداردىڭ كەيبىرەۋلەرىن جانازا تاندەرىن الىپ باسقا جاققا الىپ كەتىپ جاتقاندارىن بايقايدى. ءارى باسقا ۇزاق جاقتا قايتىس بولعان كەيبىر ادامداردىڭ جانازالارىن الىپ كەلىپ الگىلەردىڭ ورنىنا قويىپ جاتقانىن كورەدى. سويتسە باسقا جاقتا ءجۇرىپ ءمادينانى پايعامباردى ارمان ەتىپ ولگەندەر ياعني اۋليەلەردىڭ جانازاسىن وسى جەرگە كومىپ، ال ءمادينادا جۇرسە دە پايعامبارعا جاقىن بولا الماعاندار نەمەسە جامان ادامداردىڭ مۇردەلەرىن ياعني توزاقتىقتاردىڭ دانەلەرىن باسقا جاققا الىپ كەتىپ جاتىر ەكەن. عۇلامالار وسى اڭگىمەنى مويىندايدى. ارينە قازىرگى «عۇلامالداردى» ايتپايمىن... ەندەشە اللا قالاپ قابان جىراۋدىڭ دا دەنەسى سول كومىلگەندەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. اللا بىلەدى...

  گۇلىم:  دارىن مۇباروۆتىڭ ءىلىمىن ءدىنتانۋشى رەتىندە قالاي باعالايسىز، ول شىنىمەن دە تەرەڭ ءبىلىمى بار ءدىندارما الدە اداسىپ جۇرمە؟

- ءدىنتانۋشى ەكەنىن بىلمەيمىن، ءبىراق مۇسىلمان قازاق ەكەنىن بىلەمىن. ال ءدىنتانۋشى بولسا ەڭبەگى بولادى. جازعان ەڭبەكتەرىن ءوز باسىم قاراپ كورگەن ەمەسپىن. ال تەكسەرۋ جاعىنا كەلسەك ول جاعىن ساراپتاماشىلار بىلەدى. ءتيىستى ءدىني باسقارما ءتارىزدى ورىندار بار. ازىرگە ونداي قۇقىق بەرىلگەن جوق. ءار كىم ءوز جۇمىسىمەن اينالسۋ قاجەت. مەن ءمۇعالىممىن. بالا وقىتامىن. ومىردە ەكى نارسەنى ماقسۇت تۇتتىم. ءبىرى بالا وقىتۋ، ءبىرى كىتاپ جازۋ.

جاقسىلىق: ەلدىڭ اۋزىندا وقىپ الىپتى، سىيقىرلاپ تاستاپتى دەيتىن اڭگىمەلەر كوپ جۇرەدى. نەمەسە ءبىر دۇعا وقىپ اۋرۋىن جازىپ جىبەرىپتى، ءدۇعالاپ جولىن اشىپ بەرىپتى دەپ جاتادى. دۇعا وقۋ ارقىلى جاڭبىر جاۋعىزۋعا بولادى دەيدى. ءتىپتى بۇرىن سونداي كەرەمەت كۇشكە يە دۇعالار جازىلعان كىتاپتار بولعان دەسەدى، ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە قۇراننان ۇلكەن قۇدىرەتتى كىتاپ جوق. قاسيەتتى دۇعالر قۇراننا الىناما؟ الدە وقۋ، سىيقىرلاۋ دەگەندەر وتىرىك پە؟

- سيقىر قۇراندا بار. حازىرەتى سۇلەيمەن پايعامباردى ەۆرەيلەر «سيقىرشى» دەپ اتاعان. ءبىراق اللا قارسىلىق كورسەتىپ ونىڭ پايعامبار ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان ومىردە سيقىر بار. ءبىراق قۇراندا ونىڭ اللانىڭ قالاۋىمەن بولاتىنىن ايتادى. ياعني ءار جاساعان سيقىر اسەر ەتە بەرەدى دەگەن ءسوز ەمەس.  ءبىراق ونىڭ تۇرلەرى كوپ. بۇگىنگى تاڭدا ەڭ كوپ سيقىر شايتاني  نەمەسە كاپىر جىندار ارقىلى جاسالادى. ال ولاردى قايتاراتىن يسلامدا ارنايى قۇراننان الىنعان، حاديستەن الىنعان دۇعالار بار. سولاردى وقىپ قايتارۋعا بولادى. ءتىپتى كوپ جامان اۋرۋلار دا سولار ارقىلى ومىردە بولىپ جاتادى. وتكەن زامانداردا بۇحارا جەرلەرىندە «قۇجىرا» دەگەن مەدرەسەلەر بولعان. ول جەردە جەتى جىلداي وسى سيقىر ءىلىمىن وقىتاتىن بولعان. سول ءىلىمدى العان قازاقتار ەلگە كەلگەندە سونى پايدالانىپ حالىققا كومەكتەسەتىن بولعان. شايان، جىلان شاققاندا سول دۇعالاردى وقىپ قايتاراتىن بولعان. نەبىر بايلانعان جىندانعانداردى وقىپ قايتاراتىن بولعان. ءتىپتى «سۋدى تەرىس اعىزۋ» دا سول قۇجىرى ءىلىمى ارقىلى جاساعان. اققان سۋدى قايتارىپ، تاسىعان وزەندى توقتاتىپ، جورتقان الىپ قۇيىندارمەن تىلدەسىپ، سولارعا مىنگەسىپ مىسالى ءبىر مالدىڭ باس سۇيەگىن ءمىنىپ ۇشاتىن بولعان. سۋ بەتىندە قالقىپ باتپايتىن بولعان. مىنە وسىنىڭ ءبارى سول قۇجىرا ىلىمىنەن العان نارسەلەرى. ءتىپتى ولار قايتىس بولعاندا قازاق حالقى ولاردىڭ باسىنا كەسەنە سالىپ ەل ىشىندە «اۋليە» اتالىپ كەتكەن. ارۋاعى اق تۇيەگە ءمىنىپ كەلىپ كورىنىپتى، ارۋىاعى جولبارىس نە بارىس ەكەن ت.ب نارسەلەرگە كەلسەك سول ءىلىم ارقىلى جىندارمەن بايلانىسقانى. ياعني سيقىرعا قارسى جىن مۇسىلمانداردى پايدالانعان. سىرتتاي ءبىراق بۇلار كەرەمەت بولىپ كورىنگەن. ارينە بۇل جەردە مىنانى ايتا كەتۋ كەرەك. بۇلاردان باسقا نەمەسە وسىلارىدىڭ اراسىندا راسىندا اۋليلەر دە ەلىمىزدە كوپ بولعان. ءبىراق سولاردىڭ اراسىنا اجىراتا ءبىلۋ كەرەك.

 نۇرجان:  ۋاحابيزم دەگەندى ەكى سويلەممەن ءتۇسىندىرىڭىزشى، اعا…

- دىندەگى قاتتىلىق.

الاڭ:   مۇحيتدين مىرزا، ءبىز ءسىزدى ءدىن سالاسىنداعى بىلىكتى مامان دەپ بىلەمىز. وسى كۇندە ءبىر بايقاعانىم كەيبىر ءدىني توپتار جۇرت اراسىندا ۇرەي تۋدىرىپ، ولاردى رۋحاني قۇلدىقتا ۇستاعىسى كەلەتىن سياقتى. ويتپە، بۇيتپە، ايۋ كەلە جاتىر دەگەن سياقتى. ءسىز نە دەيسىز؟

- يسلامدا ۇرەي تۋدىرۋعا قاتاڭ تيىم سالادى. اللا ەلشىس ءالايھيس-سالاتۋ ءۋاس-سالام «ۇرەيلەندىرمەڭدەر قۋاندىرىڭدار، سۇيىنشىلەڭدەر» دەيدى. سوسىن جالپى دىندە ادام ءدىندى ءوز ەركى مەن قالاۋى ارقىلى ءبىلىپ، اللانىڭ جان كوڭىلىمەن جاقسى كورۋى كەرەك. قورقىتىپ،ۇركىتىپ، الداپ، ارباپ، اقشا بەرىپ، مانساپ بەرىپ قىسقاسى ادامنىڭ ەركىنە تۇساۋ سالۋ ارقىلى يمانعاشاقىرۋعا بولمايدى. ونداي جاعدايدا جات اعىم، سەكتا بولادى.

 ەرلىك:   مەنىڭشە، ماسەلە بەكبولات تىلەۋحاندا، مۇحامەتجان تازابەكتە نەمەسە دارىن ءمۇباروۆتا تۇرعان جوق. ماسەلە، وزىمىزدە. وزىندىك ۇستانىمى، ومىردەن تۇيگەنى، از-كەم وقىعانى بار ازامات ءتيىستى جولدى تاڭداي الادى. وعان جوعارىداعى ازاماتتار كىنالى ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان تيتۋلدى ۇلتتىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ، ول بارلىق ەل كولەمىندە اشىق، جاريالى جۇرگىزىلۋى كەرەك سياقتى. وسىعان نە دەيسىز؟

-  «سياقتى» دەگەنىڭىز ارتىق دەپ ويلامىن. سولاي بولۋى ءتيىس. مەملەكەت قالاي ەكونميكاعا كوڭىل بولسە دىنگە دە سولاي كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ەكونميكانىڭ مىقتى دامىعانىن قايتەيىن ازعانداي قازاعىم قىرىق پىشاق بولىپ قىرقىسىپ رۋعا بولىنگەن ازداي ءار ءتۇرلى دىنگە ءبولىنىپ جاتسا ونىڭ نەسى جاقسى. سوندىقتان بيلىك دىنگە ەڭ ءبىرىنشى كەزەك كۇتتەرمەس ماسەلە رەتىندە قاراۋى قاجەت. بولماسا كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە سول بيلىك پەن سەناتورلاردىڭ ورنىندا ۇلتى قازاق ءبىراق ءدىنى بولەك باسقا بىرەۋلەر وتىرىپ جاتسا ماڭگىلىك ەمەس ەل بولىپ قالۋ ارمانعا اينالادى

  ايگەرىم:  ءابدۋاقاپ قارا مىرزا وسى “قامشى” سايتىندا بولعان ينتەرنەت-كونفەرەنسياسىندا “قازاقستاندا ءدىنتانۋشى بار، ءبىراق يسلامتانۋشى جوق” دەپ ەدى. وسى پىكىرمەن كەلىسەسىز بە؟

- ءابدۋاقاپ دەگەن مىرزانىڭ كىم ەكەنىن تانىمايمىن جانە قانداي ءدىنتانۋشى بار ەكەنىن دە بىلمەيمىن ءبىراق ەلىمىزدە يسلامتانۋشىلار بار ەكەنىن بىلەمىن. مىسالى باس ءمۇفتي يسلام تانۋشى ەمەس پە؟ سونداي-اق جەتى، ون قىراعاتتى ءبىتىرىپ كەلگەندەر بار. سولاردىڭ ءبارىن كورمەۋ ەلدەگى يسلامتانۋشى عالىمداردى عانا ەمەس مۇسىلماندى كورمەۋمەن تەڭ.

باسقا دا ءبىراز ساۋالدار بار ەكەن. ونىڭ ءبىرازىنا جاۋاپ بەرگەن ساۋالدار اراسىندا جاۋاپ بەرىپ كەتتىم دەپ ويلايمىن. مەنى «ءمۇعالىم» دەپ باعالاپ ساۋال قويعاندارىڭىزعا اللا ساۋاپتان جازسىن. «قامشىعا» اللا ريزا بولسىن، ىستەرى قارقىندى بولسىن دەگىم كەلەدى.