ينتەرنەت-كونفەرەنسيا قوناعى - ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالى وقىرمانداردىڭ تاراپىنان تۇسكەن سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى. راسۋل بەرەكەت ۇلى قازىرگى ۇلتشىلدىق ماسەلەسى تۋرالى: "ۇلتشىلدار ءبىر پارتياعا نەمەسە ءبىر ۇيىمعا ەنىپ، ءبىر ساپتا تۇرۋى شارت ەمەس. باستىسى - اركىم ءوز شاما-شارقىنشا، قابىلەتىنە قاراي ۇلتىنا قىزمەت ەتۋى، مەيلى ساياساتتا بولسىن، ەكونوميكادا، عىلىم مەن مادەنيەتتە، نە ونەردە بولسىن"، - دەيدى.
اسىل باقىت قىزى: ارمىسىز، اعا! وقىرمانمەن اشىق سۇحباتقا شىققانىڭىزعا كوپ راحمەت! قازىرگى قازاق ساياساتتانۋشىلارىنىڭ اراسىندا اسا زەرەك، پايىم، پاراساتى بيىك ساراپشىلاردىڭ ءبىرىسىز. ايتىڭىزشى، ءبىراز جىل ءتۇرلى ەلشىلىكتەردە، شەتەلدەردە لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان ەكەنسىز. ءتىپتى، مينيستر كومەكشىسى دە بورعانسىز.بىلايشا ايتقاندا، بيلىككە جاقىن ءجۇردىڭىز. ءبىراق، نەگە كەتىپ قالدىڭىز؟
- جىلى لەبىزىڭىزگە راحمەت! مەملەكەتتىك قىزمەتپەن قوش ايتىسقانىم جايلى بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىمدا ايتقان ەدىم. نەگىزگى سەبەپ – كوڭىلىم قالدى. ءوزىمدى دۇرىس جەردە جانە پايدالى ىسپەن اينالىسىپ وتىرمىن دەپ سەزىنە المادىم. راس، كارەرا جاقسى دامىپ كەلە جاتتى، جوعارى مانساپتار ۇسىنىلدى، الايدا ومىرلىك ماقسات بۇنىمەن شەكتەلمەسى انىق قوي.
قازاق: قازاقستاننىڭ قازىرگى ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولى دۇرىس پا؟ ءبىزدىڭ ەلدى ساياسي ماقساتى ايقىن، وزىنە سەنىمدى ەل دەپ ايتا الامىز با؟
- وكىنىشكە وراي، ولاي ايتا المايمىن. باسقاشا بولعان جاعدايدا حالقىمىز باقۋاتتى، ەكونوميكامىز باسەكەلەستىككە قابىلەتتى، تابيعاتامىز لاستانباعان، ەلىمىز ەشكىمگە دە تاۋەلدى ەمەس بولار ەدى. تىزبەلەي بەرسە سەبەپتەر دە، ولاردىڭ كەلەڭسىز سالدارى دا كوپ. ءبىراق نەگىزگىسى، مەنىڭ ويىمشا، شىنايى دەموكراتيانىڭ، ياعني حالىقتىق بيلىكتىڭ ءىس جۇزىندە سالتانات قۇرماۋى.
ابزال: قازاقستان 1994 جىلدان بەري دسۇ - عا كىرۋگە تالپىنىپ جاتىر. نەلىكتەن ءالى كۇنگە دەيىن كىرە الماي كەلەدى؟ بۇل قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ءالى دايىن ەمەس، نەمەسە تومەن دەگەندى بىلدىرە ما؟ بىزدەن تومەن قىرعىزستاننىڭ ءوزى باياعىدا-اق ەنىپ كەتكەن، ونىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
- ارينە، قانداي دا حالىقارالىق ۇيىمعا ەنۋ بەلگىلى ءبىر مۇمكىندىكتەرمەن قاتار مىندەتتەردى دە مەڭزەيدى. سوندىقتان دسۇ-مەن ارادا كەلىسسوزدەردە ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى ساقتاپ قالۋ اسا ماڭىزدى. الايدا بۇل پروسەسس شىنىندا دا تىم سوزىلىپ كەتتى. ءتيىستى شارالاردى قازاقستاننان الدەقايدا كەشە باستاعان مەملەكەتتەر اتالمىش ۇيىمعا باياعىدا كىرىپ قويدى. مەنىڭشە، ماسەلە ەكونوميكامىزدىڭ وسالدىعىندا ءيا كىشى جانە ورتا بيزنەسىمىزدىڭ دايىن ەمەستىگىندە ەمەس، ساياسي كۇش-جىگەردىڭ جەتىسپەۋىندە، قازاقستاندىق لاۋازىمدى ورىنداردىڭ قاۋقارسىزدىعى مەن كاسىبيلىگىنىڭ جەتىسپەۋىندە، كەلىسسوزدەردىڭ ءوزى قوعام نازارىنان تىس جاعدايدا جۇرگىزىلۋىندە. ال ەندى كەدەندىك وداققا كىرىپ، رەسەيگە تاۋەلدىلىگىمىز ارتقان سايىن، بۇل ۇردىسكە قوسىمشا جۇك ءتۇستى. پايىمداۋىمشا، دسۇ-عا ءبىز سول رەسەيلىكتەردىڭ ارالاسۋىمەن، ولاردىڭ تالاپتارى نەگىزىندە ەنەتىن ءتۇرىمىز بار.
دارحان: ۆاش يدەال پوليتيچەسكوگو دەياتەليا – كورول ساۋدوۆسكوي اراۆيي فەيسال. پوچەمۋ؟
بولەە پودروبنو وب ەتوي ليچنوستي موجنو ۋزنات چەرەز ينتەرنەت ليبو درۋگيە دوستۋپنىە يستوچنيكي. دليا مەنيا ليچنو كورول فەيسال ياۆلياەتسيا وليسەتۆورەنيەم چەستي، ناسيونالنوگو دوستوينستۆا، جيزنەننوي مۋدروستي، پروگرەسسيۆنىح ۆزگليادوۆ، گوسۋدارستۆەننوگو مىشلەنيا. يمەننو ون ستويال ۋ يستوكوۆ سترەميتەلنوي مودەرنيزاسيي ساۋدوۆسكوي اراۆيي پري سوحرانەنيي دۋحوۆنىح ي يستوريچەسكيح كورنەي، سوسيالنو-ەكونوميچەسكوگو پرورىۆا، دەمورافيچەسكوگو بۋما، سيۆيليزوۆاننوگو ۆوزۆراتا ۆسەح پريرودنىح رەسۋرسوۆ ۆ گوسۋدارستۆەننۋيۋ سوبستۆەننوست. ون بىل ودنيم يز نەمنوگيح ليدەروۆ، كوتورىي تۆەردو ستويال زا ارابسكۋيۋ ي مۋسۋلمانسكۋيۋ سوليدارنوست. يتوگ ەگو دەياتەلنوستي – ساۋدوۆسكايا اراۆيا، ۆسەگو پولۆەكا نازاد پرەدستاۆلياۆشايا ۆىجەننۋيۋ پۋستىنيۋ س مالوچتيسلەننىم ي رازروزنەننىم پو پلەمەنام ناسەلەنيەم، سەگودنيا پريەۆراتيلاس ۆ مونوليتنۋيۋ ي ۋۆەرەننۋيۋ ۆ سەبە ناسيۋ. سترانا ۋۆاجاەما ۆ مۋسۋلمانسكوم ميرە، پو ەكونوميكە ۆحوديت ۆ G-20. فاكتيچەسكي ساۋديتى نە زناكومى س تاكيمي پونياتيامي، كاك بەدنوست، گولود، وتسۋتستۆيە جيليا، نيششەتا، نەگراموتنوست، پرويزۆول ۆلاستەي، تۋبەركۋلەز ي ت.د.. ناسەلەنيە كوروليەۆستۆا زا ەتوت پەريود ۆىروسلو س 5 دو 30 ميلليونوۆ. ي ەتوت سپيسوك بەسكونەچەن.
اسقار: ساياسي ۇستانىمىز قانداي؟ بۇرىن بيلىككە جاقىن ءجۇردى دەگەنگە قاراعاندا قازىرگىدەي ۇلتشىل ۇستانىم كەيىن پايدا بولدى ما؟
- ۇستانىمىم ەش وزگەرگەن جوق دەپ سانايمىن. ماسەلەن، ستۋدەنتتىك كەزىمدە دە ءتۇرلى ساياسي توپتارعا، پىكىر-سايىستارعا، شەرۋلەر مەن پيكەتتەرگە قاتىستىم. بۇگىندە تىم پافوستى ەستىلۋى مۇمكىن، ءبىراق وتانىما، ونىڭ تاۋەلسىزدىگىنە شاما-شارقىمشا ۇلەس قوسقىم كەلدى. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرە سالىسىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتتى تاڭداۋىمنىڭ استارىندا كاسىبي قىزىعۋشىلىقپەن قاتار (ماماندىعىم - شىعىستانۋشى) ءدال وسى پاتريوتتىق ۇستانىم بولدى. جانە ول كەزدەگى جاستاردىڭ تالايى وسىنداي قۇلشىنىستا بولدى. ول كەزەڭدە، 1990-جىلداردىڭ باسىندا، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە، باسقا مەملەكەتتىك ورىندارعا جاستاردى بۇگىنگىدەي شەن، پۇل نە اتاق ەمەس، نەگىزىنەن اتالعان بيىك ماقساتتار جەتەلەدى. بۇگىنگىدەي اسىرە لاۋازىمدار، كوتەرىڭكى جالاقى، پونتتار، تامىر-تانىستىق سەكىلدى دۇنيەلەر بولعان جوق. وكىنىشتىسى، زامان وتە سول احۋال سايابىرسىدى، كەيىن مۇلدە عايىپ بولدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەن كەتكەنىمنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىدا جاتىر.
جارقىن: بيلىكتى دىم تۇسىنبەي-اق قويدىم. داپ-دايىن تۇرعان الاشوردا يدەياسىن نەگە مەملەكەتتىك باسقارۋعا ەنگىزبەيدى؟
- الاشوردانىڭ يدەيالارىمەن قارۋلانىپ، ولاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن سول الاش كوسەمدەرى سياقتى كەمەڭگەر، حالىقشىل، ۇلتشىل، مەملەكەتشىل بولۋ كەرەك. بالكىم، گاپ وسىدا بولار.
اقكىسى: ساۋىردە مينيستر دۇيسەنوۆا شەتەلدەن ەلگە ورالاتىن ەتنيكالىق قازاقتارعا جاسالاتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى ايتىپ، ءبىر جىلدا ازاماتتىق بەرىلەتىنىن جاريالادى. بىلتىر بارشا ب ا ق شۋلاپ جازسا دا قانداستارعا ەلدە ءتورت جىل تۇرماي ازاماتتىق بەرىلمەيتىن زاڭ قابىلدانىپ كەتكەن بولاتىن. قالاي ويلايسىز؟ ءماسىموۆ قازاقتىڭ كوڭىلىن تاپقىسى كەلدى مە، الدە ۇكىمەت قىرىم جاعدايىنان كەيىن ويلانا باستادى ما؟
-كىم بىلەدى؟ مۇمكىن قىرىمداعى جاعداي تۇرتكى بولعان شىعار، مۇمكىن ساياسي ۇپاي جيناۋ نەمەسە باسقا ءبىر جاعداي بولار. ءوز باسىم ماسەلەنىڭ وسىلاي قويىلۋىنا قارسىمىن. سەبەبى ءسوز بولىپ وتىرعانى قازاقستان ەگەمىندىگىنىڭ باستى جەمىستەرىنىڭ ءبىرى – جان-جاققا بىتىراپ كەتكەن وتانداستىرىمىزدى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناۋ سەكىلدى قاسيەتتى مىندەت. ونىمەن سالىستىرعاندا قاۋىپسىزدىك، دەموگرافيا، قازاقيلاندىرۋ ءۇردىسى، تاعىسىن تاعى – بۇنىڭ بارلىعى ەكىنشى دارەجەلى ماسەلەلەر. ال ەندى ەڭ بولماسا وسىلاي الدىڭعى جىلدارى توقتاتىلعان قازاق كوشىنىڭ جاڭعىرۋى البەتتە ءبارىمىزدى قۋانتادى. ءبىراق ازاماتتىقتى الۋ ءۇشىن قاراستىرىلعان ءبىر جىلدىڭ ءوزى تىم ۇزاق. ماسەلەن، رەسەيلىكتەر اتالعان قىرىمداعى بولسىن، وسەتياداعى، تمد، الىس شەتەلدەگى ورىستارعا ازماتتىقتى ءبىر-اق ايدىڭ ىشىندە بەرىپ جاتىر. انشەيىندە قيت ەتسە رەسەيدىڭ ىستەگەنىن قايتالاۋعا اۋەس ءبىزدىڭ قۇزىرەتتى مەكەمەلەر وسىندايدا سول بەلسەندىلىگىن تانىتسا بولار ەدى.
ءبازارالى: ءبىزدىڭ وپپوزيسيانىڭ نەگە تىرىم-تىرىمى شىقتى. كەيبىرەۋى ساياساتتان كەتسە، كەيبىرەۋى مۇلدە بوي كورسەتۋدى قويدى. ءبارى وتىرىپ الىپ فەيسبۋكتە پوست جازۋدان اسا الماي قالدى. اقوردا وپپوزيسيامەن مىقتاپ اينالىستى ما، الدە بىزدە وپپوزيسيا قالىپتاسپادى ما؟
-بىرىنشىدەن، ايتا كەتەرلىك ءجايت، وپپوزيسيا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ميىنا قۇيىلىپ قويعانداي، حالىق جاۋلارى، ەلدىڭ ءىشىن ۋلاپ، ىرىتكى سالاۋشىلار ەمەس. شىن مانىسىندە وپپوزيسيا قانداي دا دەنى ساۋ مەملەكەت ءۇشىن، ەرتەڭىن ويلايتىن ۇلت ءۇشىن اۋاداي قاجەتتى نارسە. قاتەلىكسىز پەندە بولمايدى، ءمىنسىز بيلىك بولمايدى. ال سول بيلىكتىڭ قاتەلىگىن بەتىنە باساتىن، حالقىنىڭ مۇڭىن شاعاتىن ناق سول وپپوزيسيا ەمەس پە؟ كەرەك دەسەڭىز، قازاقتىڭ كەشەگى بۇحار جىراۋ، ءسۇيىنباي، اباي سىندى بيلەرى مەن اقىندارى دا وپپوزيسيونەر بولعان. ەكىنشىدەن، وپپوزيسيادا جۇرگەن ازاماتتاردى مىنەپ سوگۋدى قولدامايمىن. ولار ءوز قاراباسىنىڭ قامى ەمەس، ەل تاعدىرى جولىندا اقىلى جەتكەنشە، قولىنان كەلگەنشە تالپىندى، تاۋەكەلگە باردى. ۇشىنشىدەن، وپپوزيسياعا، ول العا تارتاتىن قۇندىلىقتارعا كەلگەندە قازاعىمىزدىڭ بويىنداعى ۇنامسىز قاسيەت – سەن تيمەسەڭ مەن تيمەن، بادىراق كوزدىڭ كەيپى. پالەسىنەن اۋلاق، شەتتە قول قۋسىرىپ وتىرا بەرەيىن، ال مەن ءۇشىن ءادىل قوعام مەن بەرەكەلى ءومىردى باسقا بىرەۋلەر ىستەپ بەرسىن، ماعان دەسە باسىن جارسىن دەگەن سارىندا. ولاي بولسا، وپپوزيسيانىڭ السىزدىگىن وپپوزيسيانىڭ وزىنەن ءيا بيلىكتىڭ قىسىمىنان ەمەس، اركىم وزىنەن كورۋى كەرەك.
ەربول: ءماسىموۆتىڭ قايتا بيلىككە كەلۋى بىرنەشە جىل بۇرىن ويلاستىرىلعان سەناريي ما الدە توسىننان سونداي شەشىم قابىلداندى دەپ ويلايسىز با؟
- بيلىكتەگى جىل سايىن، ءتىپتى اي سايىن بولىپ تۇراتىن اۋىس-تۇيىستەردەن قانداي دا قيسىن ىزدەۋدى باياعىدا-اق قويعانمىن. كەزىندە جۇڭگو ويشىلى كونفۋسزى ايتقان ەكەن: “قاراڭعى بولمەدە ءجۇرىپ قارا مىسىقتى ىزدەۋ قيىنعا سوعادى، اسىرەسە ول بولمەدە بولماسا”. سول سياقتى بوس اۋرەشىلىكپەن اينالىسقىم كەلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە شەنەۋنىكتەر ورىندارىن اۋىستىرا بەرگەننەن جاعداي تۇزەلسە، قازاقستان باياعىدا پەيىشكە اينالار ەدى. ولاي بولماي تۇر ءبىراق.
قاراقات: كەلەسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نازاربايەۆ سايلاۋعا ءتۇسۋى مۇمكىن بە؟
- “دەنساۋلىعىم سىر بەرمەسە، تۇسەمىن” - دەپ ءوزى ايتتى عوي.
اي-شەشەك: كەشە كەلىمبەتوۆ قازاقستان رەسەيگە سالىنىپ جاتقان سانكسيالارعا الاڭدايدى دەپ جاريالادى. رەسەيگە سالىنىپ جاتقان سانكسيالار شىنىمەن دە قازاقستان ءۇشىن ءقاۋىپتى مە، جوق كەلىمبەتوۆ پۋتينگە جاعىنا سويلەدى مە؟
- رەسەي ءبىزدىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكالىق سەرىكتەسىمىز بولىپ تابىلعاندىقتان، سانكسيالاردىڭ تىكەلەي بولماسا دا جاناما اسەرى بار. الايدا ماسەلە تەك بۇدا عانا ەمەس. قاراپ وتىرسا، كەدەندىك وداق اياسىنداعى قازاقستاننىڭ بولعانى ەكى-اق وداقتاسى، رەسەي مەن بەلارۋس ارتتا قالعانى، وزبىر ساياساتتى ۇستانۋى بىلاي تۇرسىن، الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ “قارا تىزىمىنە” ەنگىزىلگەن. وسىنداي كومپانيادا ءجۇرىپ، قازاقستان دا زور پالەگە ۇرىنۋى ابدەن مۇمكىن. جانە ءىس ناسىرعا شاپسا، جاناما ەمەس، تىكەلەي سانكسيالارعا، مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا، رەسەيشىل كۇشتەردىڭ ارانداتۋلارىنا، باسقا دا كەلەڭسىزدىكتەرگە ۇشىراۋىمىز ىقتيمال.
جانالى: پرەزيدەنت بيىلعى اسسامبليانىڭ جينالىسىندا الەم ەلدەرىندەگى جەرگىلىكتى حالىققا باسقا ۇلت وكىلدەرى باسشى بولىپ كەلگەن مىسالدار كەلتىردى. پرەزيدەنت بۇنى نەگە ايتتى؟ كەلەسى پرەزيدەنت وزگە ۇلت وكىلى بولادى دەگىسى كەلدى مە؟
- سولاي دا شىعار. كەزىندە بىزدە دە كولبيندى تاعايىندادى عوي...
Gaukhar : الدا اشتىق پەن قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى كەلە جاتىر. رەسەي نەگە قازاق حالقىنان 20 عاسىردا جاساعان گەنوسيد ساياساتى ءۇشىن رەسمي كەشىرىم سۇرامايدى؟
- كسرو-نىڭ رەسمي ميراسقورى بولعاندىقتان رەسەي ادامزاتقا، ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنا قارسى جاسالعان تالاي قىلمىستارعا جاۋاپتى. الايدا، بۇگىنگى پۋتين باستاعان بيلىك سول جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستاردى مويىنداپ كەشىرىم سۇراۋدى بىلاي قويعاندا، ولارعا جاۋاپتى ستالين، بەريا سەكىلدى تاجالداردى بارىنشا ماداقتاۋدا، ماقتان تۇتۋدا. سونىسىنا قاراعاندا مەن ءۇشىن ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن جۇتقان توتاليتارلىق يمپەريانىڭ اتى وزگەرگەنىمەن، زاتى، ارام پيعىلى ەش وزگەرگەن ەمەس. دەسە دە، قىلمىس بولدى، ەرتەلى مە كەش پە، ورىستىڭ كلاسسيگى دوستويەۆسكيي جازعانداي، قايتارىمى دا، جازاسى دا بولادى. سول كۇندى جاقىنداتۋ تۇرعىسىندا كوپ نارسە وزىمىزگە بايلانىستى – ازات رۋحىمىزعا، ۇلت رەتىندە ءوزىمىزدى سەزىنۋىمىزگە، ەش كىناسىز شەيىت بولعان اتا-بابانىڭ نامىسىن قورعاي الۋىمىزعا، اقتى اق، قارانى قارا دەپ اتاۋداعى باتىلدىعىمىزعا.
قابانباي: رەسەي مەن قازاقستان شەكاراسى الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارا. 2005 جىلى تولىقتاي شەكارا بەلگىلەنگەن. بىر-ەكى اپتا بۇرىن قوستاناي وبلىسى تاراپىندا ءالى باسى اشىلماعان شەكارا بار دەگەندى وقىدىم جاڭالىقتاردان. شەكارانى ايقىنداۋ نەگە وسىنشاما ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى؟
- “شەكارانى تالقىلاۋ سوعىستى تالقالاۋمەن تەڭ” دەگەن ەكەن فرانسيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى فرانسۋا ميتتەران. ايتپاعى، شەكارانى ايقىنداۋ ماشاقاتى زور، اسا سەزىمتال دا كۇردەلى، ءقاۋىپتى ءىس. الەمدە ءالى كۇنگە شەيىن ونداعان ەلدەر ءوزارا شەكارالارى ايقىندالماعاننان سوعىس جاعدايىندا وتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى قازاقستاننىڭ كورشىلەرىمەن كەلىسىپ العانى – ۇلكەن جەتىستىك. دەسە دە حالىقارالىق كەلىسىمدەردى اسىرەسە سوڭعى جىلداردا جەكەلەگەن الىپ دەرجاۆالار ءجيى دە ورەسكەل بۇزىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، بۇنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. قوسىمشا كەپىلدىكتەر جاساقتاعان ءجون.
ساقالدى: ءبىر اي بۇرىن ساقال تۋرالى زاڭ قابىلدادىق. ساقال قازاقستان ءۇشىن قانشالىقتى ءقاۋىپتى؟ نەگە يسلامنان كوبىرەك سەپاراتيستىك استار ىزدەي بەرەمىز، ال نەگە ءتۇرلى ميسسونەرلەردىڭ ەلگە ەمىن-ەركىن كىرۋىنە جول اشىپ قويامىز؟
- ساقالعا قاتىستى زاڭدى، شىنىمدى ايتسام، تۇسىنبەدىم، تۇسىنگىم دە كەلمەيدى. نەگىزى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋسيالىق بوستاندىقتىن ارلى-بەرلى شەكتەي بەرگەن ءتۇبى جاقسىلىققا اكەلمەيدى. ال سەپاراتيستەر، لانكەستەر، ميسسيونەرلەرگە كەلسەك، ولار بويىنشا ءتيىستى قاۋىپسىزدىك ورىندارى ىس-ارەكەتتەر قابىلداۋدا. ءبىراق ولاردىڭ ۇتىمدىلىعىنا كوڭىلىم تولادى دەگەنگە اۋزىم بارمايدى.
ەرتاي: ميرزويان كوشەسىنىڭ اتىن اۋىستىرۋ ەلىمىزدە ۇلكەن اتلقىلاۋعا دەيىن باردى. قاراساڭىز كىشكەنتاي-اق ماسەلە، ۇندەمەي-اق اۋستىرا سالۋعا بولاتىن دۇنيە. قالانىڭ اتى ەمەس. ميرزوياننىڭ بيلىك باسىندا جاساعان ارەكەتتەرى دە بارشاعا ايان، نەلىكتەن ميرزويان كوشەسىنىڭ اتىن اۋستىرۋ ۇلكەن ماسەلەگە اينالدى دەپ ويلايسىز؟
- بۇل سىندى ماسەلەلەر وتە كوپ، تاريحىمىزعا ءادىل باعا بەرۋدەن باستاپ، قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە دەيىن. ال ولاردىڭ تىڭعالىتىن شەشىلمەۋى وتارلىق سانا-سەزىمنىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي، كورشى ەلگە جالتاقتاي بەرۋىمىزدىڭ كەسىرى بولار، ەڭ الدىمەن. سوندىقتان، ەسكىشە ستەرەوتيپتەردەن ادا، قانى يمپەريالىق ۆيرۋسپەن ۋلانباعان جاڭا بۋىن كەلۋ كەرەك ساياسي ساحناعا.
جۇلدىز: قازاقستان ءۇشىن كوممۋنيستەردىڭ XX عاسىردا قانشالىقتى قىلمىستار ىستەگەنى بەلگىلى. سولاي بولا تۇرا نەگە ءبىزدىڭ ەلدە كوممۋنيستىك پارتيا بار. ءتىپتى ولاردىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندا وتىرۋى قانشالىقتى زاڭ اۋقىمىندا؟
- XX عاسىردا قازاق، كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن نە وعان تۋەلدى باسقا دا حالىقتارعا جاسالعان قياناتقا جەكەلەگەن تۇلعالارمەن قاتار كوممۋنيستىك پارتيا جاۋاپتى. بۇل تاريحي شىندىق بولىپ تابىلادى. ءبىراق وسى شىندىقتى ۇعىنىپ، وعان ءادىل باعاسىن بەرۋ بار دا، بولعانى بولدى، وتكەندى قازبالاي بەرىپ قايتەمىز دەگەن دە ۇستانىم بار. تيىسىنشە شىعىس ەۋروپانىڭ ءبىرقاتار ەلىندە، پريبالتيكا رەسپۋبليكالارىندا كوممۋنيستىك پارتياعا تىيىم سالىنعان. ودان الگى ەلدەردىڭ العا باسقانى، ءبىلىم مەن عىلىم، وركەنيەت پەن شىنايى دەموكراتيا جولىنا تۇسكەنى بولماسا، جەڭىلگەن تۇستارى مۇلدە جوق. جانە كەرىسىنشە. ويلانتارلىق ءجايت.
وكسانا: الدىڭعى اپتادا ABAI.KZ سايتىندا قازاقستاندا تۇراتىن 129 ۇلتتىڭ ءتىزىمى جاريالاندى. ول تىزىمدە سانى 10 ادامعا جەتپەيتىن بىرنەشە ۇلت ءجۇر. ءبىر ادام عانا بولىپ جۇرگەن ۇلتتار دا بار. سونداي-اق امەريكاندىقتار، يتالياندىقتار، افريكالىقتار دەگەن دە ۇلتتار ءجۇر تىزىمدە. ءسىز الەم ارالاپ جۇرگەن ادامسىز عوي، سونداي ۇلتتار بار دەپ ەستىدىڭىز بە ومىردە. سوڭعى كەزدە اۋەلى كەيبىرەۋلەر 140 ۇلتپىز دەپ سوعىپ ءجۇر. بىزگە كوپ ۇلتتى بولۋ ماقتان ءۇشىن كەرەك پە نەمەنە؟ XX عاسىردا قازاقستان تۇتقىنداردىڭ تۇرمەسى بولدى عوي. نەگە ءبىزدىڭ مەملەكەت ەلدە ءومىر سۇرەتىن ۇلتتاردىڭ ءتىزىمىن قايتا قارامايدى؟
- الەمدە 200-گە تارتا مەملەكەت بار. جانە ءسىز ايتقان كريتەرييمەن سانار بولساق، سايىپ كەلگەندە ولاردىڭ بارلىعى كوپۇلتتى. ءبىراق كىم دە كىم، جاپونيا، مالايزيا، رەسەي، كۋۆەيت، فرانسيا، تاعىسىن تاعىلار ءبىز كوپۇلتتى مەملەكەتپىز دەپ كەۋدەسىن سوققان بىرەۋىن دە كورمەپپىن. قايتا سول ەلدەر ازاماتتارىن مەملەكەتقۇراۋشى حالىقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى، تاريحى مەن ءداستۇرى نەگىزىندە شاشىراڭقى قالىپتان ءبىرتۇتاس قوعام دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە تالپىنۋدا. ءوز باسىم بۇنى وڭ ءۇردىس رەتىندە باعالايمىن. سەبەبى ناتيجەسىندە، ايتالىق، فرانسيادا ءتول تۇرعىندارمەن قاتار ارابتار، ۇندىلەر، افريكالىقتار، يراندىقتار، قىتايلار، ەۆرەيلەر، الباندار تۇرۋى مۇمكىن. الايدا فرانسۋز ءتىلىنىڭ، مادەنيەتىنىڭ، وركەنيەتىنىڭ ارقاسىندا، جەرگىلىكتى زاڭداردى قۇرمەتتەۋ نەگىزىندە بارلىعى وزدەرىن فرانسۋز دەپ اتايدى جانە ءدال سولاي سەزىنەدى، ءسوز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە ەلىنە بىرەلىگەن، وتانسۇيگىش ازاماتتارعا اينالعان. ياعني، بۇل مەملەكەت ءۇشىن، ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى العىشارت. ال ەندى باسقاشا بولعان جاعدايدا، ءار دياسپورا، ءار ەتنوس ءوز الدىنا قوجايىن بوپ قالا بەرسە، ارتى قانداي سۇمدىققا اكەلەتىنىن قازىرگى ۋكراينا كورسەتىپ وتىر. تالاي جىلدار بۇل ەلدە تۇرسا دا، كوپتەگەن ازاماتتارى ۋكراين ءتىلىن مەڭگەرۋگە، مادەنيەتىنەن سۋسىنداۋعا، اتا زاڭىن قاستەرلەۋگە قۇلشىنبادى، ءتىپتى قارسىلىق تانىتتى. بيلىك تە بۇعان كوز جۇما قارادى. ناتيجەسى ايانىشتى – ءدال سول بوگدەلەر ەلدى بولشەكتەپ، ىدىراتىپ بىت-شىتىن شىعاردى. ولاي بولسا، قازاق ءتىلىن دارىپتەۋ، قازاقستاندا ۇلتتىق سانا-سەزىمدى قالىپتاستىرىپ اسقاقتاتۋ بۇل تەك قازاققا عانا ەمەس، ەل بولام دەگەن بار ۇلتقا قاجەت.
تالاپ: "اڭىز ادام" مۇقاباسىنا جاريالانعان گيتلەر سۋرەتى ءساۋىردىڭ ۇلكەن داۋى بولدى. بىزگە كورشىمىز نوتا جىبەرىپ تە ۇلگەردى، بىزدىكىلەر جاپپاي جارىلقاپتى قارالادى كەلىپ. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ ليمونوۆ، جيرينوۆسكيي سياقتى وتارلىق پيعىل تانىتقان رەسەي دەپۋتاتتارىنىڭ سوزىنە قارسى جىبەرگەن نوتامىز جاۋاپسىز قالدى. قالاي ويلايسىز، شىندىعىندا جوعارعى جاققا گيتلەر ۇنامادى ما، الدە جارىلقاپ ۇنامادى ما؟
- بۇل دۇنيەدە گيتلەر جايلى كىم جازبادى، كىم كىتاپ شىعارمادى نەمەسە كينو تۇسىرمەدى؟ ءتىپتى رەسەيلىكتەردىڭ وزدەرى ونداي دۇنيەلەردى توپەلەتتى. ال قازاقتار ول قانىشەر جايلى جۋرنال شىعارعان ەكەن، دۇرسە باس سالدى. سول باياعى وتارلاۋشى ساياساتتىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەي نەمەنە. مۇنداعى رەسەيلىكتەردىڭ جىنىنا تيگەنى ءتىپتى گيتلەردىڭ ءوزى ەمەس، ونى پۋتينمەن سالىستىرۋ بولدى دەپ ويلايمىن. ءبىراق وسى سىقىلدى تەڭەۋلەردى بۇگىندە كۇللى الەم جاساپ جاتىر عوي، ماسەلەن ەۋروپا مەن امەريكا، ارابتار مەن ەۆرەيلەر، كوپتەگەن تمد ەلدەرى، ءتىپتى رەسەيدىڭ ءوز ىشىندە وندايلار كوپتەپ تابىلادى. سوندىقتان رەسەيلىكتەردىڭ الدىندا اقتالۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. كەرىسىنشە، جاۋىزدىعىمەن گيتلەردەن اسىپ تۇسەتىن ءستاليندى ماداقتاپ وتىرعان بۇگىنگى رەسەي بيلىگىنە “بۇلارىڭ نە؟” دەپ سۇراۋدان جاسقانباۋ، الگى جيرينوۆسكيي مەن ليمونوۆتاردىڭ ارانداتۋىنا نەمكەتتى قاراماۋ كەرەك. بۇعا بەرسەڭ، سۇعا بەرەدى دەمەكشى، نامىسىمىزدى جوعالتپاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى، نامىسىن جوعالتقان ۇلت ءتۇبى مەملەكەتتىگىنەن دە ايرىلادى.
اقساۋلە: مارچەنكو كەتتى قازاق ءتىلى ماعان كەرەك ەمەس دەپ اشىق ايتىپ، الشاڭداي باسىپ، اقشانى تولتىرىپ قالتاسىنا. قازاقستان وعان تۇك تە ىستەي العان جوق. مارچەنكو سونشاما كۇشتى قايدان الدى؟ ءبىز ونى ۇمىتىپ بارامىز اۋەلى.
- بۇگىنگى بيلىك الدىندا ءدال وسى مارچەنكو قۇساعانداردىڭ باعى جانىپ تۇر عوي. سوندىقتان مەنىڭ ويىم، گاپتى مارچەنكودان ەمەس، ونىڭ تايراڭداتىپ قويعانداردان ىزدەگەن دۇرىس.
مۇراتبەك: اعا، ءقازىر قىتايداعى قازاقتارعا يسلام ءدىنىنىڭ ءتۇرلى تارماقتارى تارالىپ جاتىر. بۇرىن ونداي جوق بولاتىن. وسى ماسەلەگە كەيبىر قازاقستانداعى تانىمال تۇلعالاردىڭ اسەرى بار سياقتى. بۇعان نە ايتاسىز؟
- شىنىمدى ايتسام، بۇل جايلى حابارىم جوق. ال نەگىزى ءدىن ماسەلەسىنە كەلگەندە باسقا حالىقتاردىڭ ەمەس، ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ بايىرعى زاماننان ۇلىقتاعان ءداستۇرلى يسلامدى ۇستانعانىمىزدى ءجون كورەمىن. قانداي دا ءدىن، ونىڭ ىشىندە يسلام ەلدى بولشەكتەپ، ارلى-بەرلى تارتقىلاۋعا ەمەس، بىرىگۋگە، ۇيىمشىلدىققا، باۋىرلاستىققا شاقىرماي ما؟ ولاي بولسا، ءتۇرلى مازحابتارعا، سەكتالارعا، توپتارعا ىدىراماي، كورىنگەن كەلىمسەكتەردىڭ جەتەگىندە جۇرمەگەنىمىز ابزال.
اسان: سىزدەردىڭ قاتارداعى ۇلتشىلدار كىمدەر؟ باستارىڭىز قوسىلا ما؟
- مەنىڭ پايىمىمشا، ەلى مەن جەرىنىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن قانداي دا ازامات ۇلتشىل. ال ۇلتشىلداردىڭ بەلسەندىلەرىنە كەلەر بولساق، ولاردىڭ بارلىعى ءبىر پارتياعا نەمەسە ءبىر ۇيىمعا ەنىپ، ءبىر ساپتا تۇرۋى شارت ەمەس. باستىسى - اركىم ءوز شاما-شارقىنشا، قابىلەتىنە قاراي ۇلتىنا قىزمەت ەتۋى، مەيلى ساياساتتا بولسىن، ەكونوميكادا، عىلىم مەن مادەنيەتتە، نە ونەردە بولسىن.
قۇرمەتحان تۇردىبەك: اسسالامالەيكۋم، راسۋل اعا! قازىرگى ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتتىڭ جاعادايى قالاي؟ بۇرىنعى كەڭەستىك كوز قاراستان قالىپتاسقان اقش-نان ءقاۋىپ كۇتىپ رەسەيدى دوس ساناپ جانىمىزداعى رەسەي مەن قىتايعا كىرىپ كەتبەدىك پە؟ بىزگە اقش-قا قاراعاندا جۇڭگو مەن رەسەيدىڭ ءقاۋىپتى ەكەنىن حالىققا قالاي جەتكىزۋگە بولادى؟
- ءسىزدىڭ بەرگەن باعاڭىزبەن كەلىسەمىن. ال وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىنا كەلەر بولساق، مەنىڭ ويىمشا، بىرىنشىدەن، ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر، ونىڭ ىشىندە سىرتقى ساياساتتا، حالىقپەن ساناسپاي، جابىق ەسىك جاعدايىندا قابىلدانباۋى كەرەك. كورىپ وتىرعانىمىزداي، ونداي شەشىمدەردىڭ، مەيلى كەدەندىك وداققا نەمەسە شەتەلدىكتەرگە جالعا جەر بەرۋگە، مۇنايىمىزدى يەلەنۋگە قاتىستى بولسىن، بارلىعى ۇلتتىق مۇددەگە نۇقسان كەلتىرۋدە. ارينە، بۇل تالاپ وزدىگىنەن ورىندالا سالمايدى. ول ءۇشىن بەلسەندى ازاماتتىق قوعام قاجەت، حالقىمىزدىڭ سانا-سەزىمىن وياتۋ، ساياسي ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ، سەن ساياساتپەن اينالىسپاساڭ، تۇبىندە ساياسات سەنىمەن اينالىسادى دەگەن ۇعىمدى تۇيسىگىنە جەتكىزۋ كەرەك. باسقا مۇمكىندىكتەردى كورىپ تۇرعانىم جوق.
قۇرمەتحان تۇردىبەك: بىلتىر مۇحتار اعانىڭ باستاۋىمەن 31- مامىر قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن وتە جاقسى ۇيىمداستىرىپ ەدىڭىزدەر، مىنە سول كۇنگەدە تاياپ قالدى، ەشكىم ءۇنسىز وتىر. وسى جولى بىلتىرعى سشارانى ودان ارى جانداندىرۋعا قالاي قارايسىزدار؟ سىزدەردەي اعالار باستاماسا باسقا “ۇلى وتانىن” اڭساپ، سونىڭ شەڭبەرىنەن ءالى شىعالماي جۇرگەندەردىڭ ويىنا ول كەلەر ەمەس.
-قانداي دا تاريحي، ساياسي، تانىمدىق، باسقا دا قوعام ءۇشىن ماڭىزدى شارالار ۇيىمداستىرۋ جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ عانا شارۋاسى دەگەن جاڭساق پىكىردەن ارىلار شاق باياعىدا كەلىپ جەتتى دەپ سانايمىن. الدەبىرەۋ جاساپ بەرسىن، مەنىڭ شاتاعىم جوق دەپ كوپشىلىك وتىرا بەرسە، تاسىمىز ورگە دومالامايتىنى انىق.
اسىل: ۇلتتىق سانانى كوتەرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قازىرگى قازاقتار ىشكەن اسىنا ءماز بولىپ ەرتەڭىن ويلايتىندار ازايدى. سولاردىڭ ساناسىن قالاي وياتامىز؟
- بىرىنشىدەن، كەڭ اۋقىمدا شالعاي اۋداندارعا دەيىن جەتەتىن ناسيحات، شىنايى اقپارات قاجەت جانە ۇيىمشىلدىق. ەكىنشىدەن، ءاربىر ازامات ءوز سالاسىندا بيىكتەردەن كورىنۋگە، سول ارقىلى ىقپالىن ارتتىرۋعا تالپىنسا يگى. ۇشىنشىدەن، حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ جۇرگەن ازاماتتاردى تىرناق استىنان كىر ىزدەپ مىنەي بەرگەنشە، بارىنشا قولعابىس جاساۋ دەر ەدىم.
اسقار: ەۋرازيالىق وداق قۇرىلعان سوڭ قازاقستاننىڭ ارى قارايعى بولاشاعى قانداي بولادى؟قازاقتىڭ كۇنى نە بولماق؟
- بۇعان دەيىنگى كەدەندىك وداق كەسىرىنەن تالاي زارداپقا دۋشار بولدىق. بۇنى رەسەيمەن ينتەگراسيانىڭ سىنشىلارى، تاۋەلسىز ماماندار عانا ەمەس، رەسمي وكىلدەردىڭ ءوزى دە سان مارتە مويىندادى. ەندى مىنە سول ولقىلىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ ورنىنا جىعىلىعانعا - جۇدىرىق دەمەكشى ودان تەرەڭ ورعا قۇلدىراپ بارامىز. قىنجىلتاتىنى – ەكونوميكالىق نە قارجىلىق شىعىندارمەن قاتار جاڭا وداق ساياسي مۇددەلەرىمىزگە دە، مەملەكەتتىك تاۋەلسىزىدىگىمزگە دە نۇقسان كەلتىرەتىنى ابدەن مۇمكىن. ءدال وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا، ارتى نە بولارىن ويلاعىم دا كەلمەيدى.
تالاپبەك: ءسىز باسقاراتىن "ەكسكليۋزيۆ" دەپ اتالاتىن جۋرنال نەسيمەن ەرەكشەلەنەدى؟ نە تۋرالى جازاسىزدار؟ بايقاۋىمشا كوبىنە ورىسشا جازاسىزدار نەگە ؟
- بۇل جۋرنال نەگىزىنەن جانە ءاۋ باستان ساراپتامالىق باعىتتاعى باسىلىم بولىپ تابىلادى، سونىمەن بىرگە تەك ساياسات قانا ەمەس، ەكونوميكالىق، شارۋاشىلىق، عىلىمي، مادەني، باسقا دا تاقىرىپتاردى قامتۋعا تىرىسادى. وتكەن جىلدان باستاپ ءوزىنىڭ جەكە سايتىندا (Exclusive.kz) ۆيدەو- سۇحباتتار، قوعامدىق پىكىردى انىقتاۋ، ءتۇرلى رەيتينگتەردى قۇرۋ سەكىلدى تىڭ جوبالار دا قولعا الىندى. تانىسساڭىز بولادى. ال جۋرنالدىڭ ورىس تىلىندە بولۋى ونىڭ قۇرىلعان 2000-جىلدان باستاپ وسى ورىس تىلىندە شىعۋىنا بايلانىستى. دەسە دە سوڭعى كەزدەرى، اسىرەسە اتالمىش سايتتا، ءبىرقاتار ماتەريالدار مەن سۇحباتتاردى قازاق تىلىندە دە شىعارىپ جاتىرمىز.
اسىل باقىت قىزى: راسۋل مىرزا، قازاق عالامتورى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ قازنەتتىڭ قازىرگى اياق الىسى قانداي؟ قازاق جۋرناليستيكاسىنا قالاي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ نەلىكتەن جۋرناليستەر ايتقان ماسەلەلەر تەك سول عالامتوردىڭ عانا شەڭبەرىندە قالىپ قويادى؟ بارىمىزگە بەلگىلى، بيلىك قازاقتىلدىگە قاراعاندا، ورىس ءتىلدى باق-تىڭ ءسوزىن كوپ تىڭدايدى. قازاق باسىلىمدارىنا وسى دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن نە كەرەك؟ نە جەتىسپەيدى ؟ قازاق جۋرناليستەرىنە قانداي تالاپ قويار ەدىڭىز ؟
-قازاق ءباسپاسوزىنىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلدى ينتەرنەتتىڭ بۇگىنگى اياق الىسى جامان ەمەس دەپ سانايمىن. ويلاعانداي قارقىندى بولماسا دا، ساپاسى، تالعامى ءوستى، تيىسىنشە قازاقي وقىرمانداردىڭ سانى ارتىپ، ۇلتتىق سانا-سەزىمى كۇن سايىن كۇشەيىپ كەلەدى. راس، بيلىك وكىلدەرى كوبىنە ءورىستىلدى باق-تاردى جاقتاپ تۇرادى. ءبىراق بۇنىڭ ءوزى ۋاقىتشا دەپ بىلەمىن. قازاقي باسپا ءسوز بەن ينتەرنەت ءوز دەگەنىن ءبارىبىر الادى، بۇل تابيعي زاڭدىلىق، ال ونىمەن ساناسپايتىندارعا ايتارىم، ءوز وبالى وزىنە.
