24-25 قازاندا، مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىنە رەسمي ساپارى بولىپ ءوتتى. ساپارى بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان بەن ابدەل ءازيز ءال ساۋدپەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. وسى جولعى ساپارىندا ەلباسى قىتايعا نەمەسە ەۋروپا ەلدەرىنە ساپارىنداعىداي وراسان كەلىسىمدەر جاسامادى. قوماقتى ينۆەستيسيالار تارتىلمادى. ميللياردتاعان دوللار ينۆەستيسيا نەمەسە ۇزاق مەرزىمىدى قارىز الىپ كەلەتىن ەلباسى بۇل جولى ەنەرگە­تيكا، تاۋ-كەن سالاسى، اۋىل شارۋا­شى­لىعى، ساۋدا-سات­تىق­قا قاتىستى جالپى قۇنى 60 ملرد تەڭگە­دەن اسا­تىن ءبىرقاتار كەلىسىمگە قول قويدى. شىن مانىندە بۇل ۇلكەن قارجى ەمەس، 200 ميلليونعا دا جەتپەيتىن دوللار. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇنايعا ەڭ باي ەلدەردىڭ بىرىنە جاساعان وسى ساپارىنىڭ باسقاشا سىرى بار ما؟ «قامشى» ءتىلشىسى ىزدەنىپ كوردى.

اراب ەلدەرى اراسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ءبىرىنشى بولىپ تانىعان مەملەكەت – ساۋد ارابياسى كورولدىگى. سونداي-اق اتالمىش مەملەكەت يسلام ءدىنى باستاۋ العان توپىراقتىڭ دا يەسى. يسلامنىڭ ءسۇنني جانە شييتتىك ەڭ ۇلكەن ەكى اعىمى بار ەكەنىن بىلەمىز. 90 پايىز مۇسىلمان ءسۇنني بولىپ سانالادى. قالعان شيتتەر ۇلەسىنىڭ نەگىزىگى بولىگى وسى اراب تۇبەگىندە، ساۋد ارابياسىندا عۇمىر كەشەدى. ال، ءبىز قازاقستان مۇسىلماندىقتىڭ ءسۇنني تارماعىندامىز. سۇننيلەر اراسىنان سەكتالار شىقپادى. بارىنشا بەيبىت عۇمىرعا جاقىن بولدى. ال، شيتتەردىڭ بۇلىكشىل تارماق ەكەنىن يسلام تاريحىنا قانىقتار جاقسى بىلەدى. بۇل تارماقتان كوپتەگەن سەكتا شىقتى. ۋاحابيزم مەن سالافيزم تىكەلەي شيتتەر اراسىنان تۋىندادى.

نازاربايەۆتىڭ اراب تۇبەگىنە ساپارى تۇسىندا رەسمي اقوردا العاش رەت ەلباسىنىڭ قاجىلىققا بارعان كەزىنەن فوتو-ۆيدەو ماتەريالدار جاريالادى. سونداي-اق، 1994 جىلعى ساۋد ارابياسىنا العاشقى ساپارى كەزىندەگى سۋرەتتەر دە بەرىلدى. ەلباسى ارابيادا جۇرگەن 25 قازان كۇنى، پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورى ەرلان قارين دە «سالافيزمگە ءبىرجولا نۇكتە قويۋ» تۋرالى سۇحبات بەردى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ وسى جولعى ساپارىنداعى اقوردا ارەكەتىنەن دە حالىققا «ءدىنىمىزدى دۇرىس ۇستانۋ» تۋرالى، قايدان ۇيرەنۋ، ۇيرەنبەۋ تۋرالى «سيگنال» بەرىلگەنىن بايقاۋعا بولادى. ەلباسى ساۋد ارابياعا كەتكەنگە دەيىن «سالفيزمگە تيىم سالۋ» زاڭى قابىلدانىپ ۇلگەرمەگەن بولاتىن.

ەستەرىڭىزدە بولسا، ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترى ەرمەكبايەۆ، مەملەكەتتىڭ سالافيزمگە قاتىستى پوزيسياسىن «قابىلداۋعا كەلمەيتىن بۇلىكشى ءدىنىي اعىم» دەپ اتاپ، اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ سالافيزمگە زاڭمەن تيىم سالۋ باعىتىندا ەمەس، سالافيزم ليتەراتۋراسىن الشاقتاتۋعا، ءتۇرلى باق-تاعى، ينتەرنەت سايتتارداعى ارانداتۋشى يدەولوگياسىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالاتىنىن ايتقان بولاتىن. بۇعان بايلانىستى 25 قازان كۇنى TENGRINEWS-كە بەرگەن سۇحباتىندا قسزي ديرەكتورى ەرلان قارين «سالافيزم ماسەلەسى جاعدايى باتىل قيمىلدار تالاپ ەتەدى» دەپ اتاپ ايتتى. ول، سالفيزمگە تيىم سالۋ تالقىسى ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەنىن ايتادى.

قارين سۇحباتىندا، «سالافيزمگە تيىم سالۋ ماسەلەسىنىڭ بىرنەشە ايدان بەرى تالقىلانىپ جاتقانىن، مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى، ءدىنتانۋشىلار، ساراپشىلار مەن زاڭگەرلەر ءارتۇرلى پىكىرلەر ۇسىنعانىن» ايتتى. ونىڭ وينىشا، پىكىرلەر ەكىتۇرلى كوزقاراس توڭىرەگىندە توقايلاسادى. ءبىرىنشى، زاڭ دەڭگەيىندە تيىم سالۋ. ال، ەكىنشى تاراپ بولسا «سالافيزمگە تيىم سالۋ مۇمكىن ەمەستىگىن، تيىمنىڭ قۇقىقتىق تۇرعىدا وزىندىك قيىندىقتارى بار ەكەنىن» ايتادى.

قاريننىڭ وينىنشا، «سالافيزم» ماسەلەسىنىڭ» ۇزاق «تالقىلانۋى» ونىڭ ايقىن تۇردە شەشىم تابۋىنا كومەكتەسپەيدى. كەرىسىنشە قوعام نازارىن باسقا جاققا بۇرىپ اكەتەدى. سوندىقتان، ماسەلەگە باسقا قىرىنان كەلۋدى ايتقان قسزي باسشىسى، ماسەلەنى «قوعام كۇتكەن تالپاقا ساي شەشۋ» جولىن ۇسىنادى. «وڭىرلەرگە ءجيى ساپارعا بارامىن، قاراپايىم تۇرعىندارمەن، ءدىن ۇستانۋشىلارمەن، اقساقالدارمەن، جاستارمەن كەزدەسەمىن، ولاردىڭ مەملەكەتتەن تالاپ ەتىپ وتىرعانى بيلىكتىڭ «سالافيزمگە ناقتى جانە انىق شارا قولدانۋى». كەزدەسۋشىلەرىم ىلعي دا «مەملەكەت سالافيزمدى تۇبىرىمەن جويا الماي ما؟» دەپ سۇراق قويادى دەيدى قارين. ول، ماسەلەنى شەشۋدە  زاڭدى جانە باسقا اسپەكتلەردى عانا ەمەس، قوعامنىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن، تالابىن ەسكەرۋ كەرەك ەكەندىگىن باسا ايتادى. ول سونداي-اق، كوشەلەردەن، ينتەرنەت پورتالداردان سالافيزم ناسيحاتى ماتەريالدارى وڭاي تابىلاتىنىن ايتا كەلىپ، وسى تالقىعا نۇكتە قويۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى، ادامدارعا انىق ۇعىندىرۋ قاجەت دەيدى سۇحباتىندا.

ەستەرىڭىزدە بولسا، بيىل اقتوبە مەن الماتىدا تەرراكت بولىپ، بيلىك سالافيتتەردىڭ قاتىسى بار ەكەنىن انىقتادى. ال، بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن قازاقستان قوعامى، يسلام اتىن جامىلىپ، ساياسي ءدىتىن ىشىنە بۇككەن «سالافيزم» يدەولوگياسى تامىرىنا ءبىر جولا بالتا شابۋدى سۇراپ وتىر.

نۇرعالي نۇرتاي