ۇلتتىق مەملەكەت جايىن ويلايتىن ۋاقىت جەتتى
شەت ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ وتانىنا ورالۋىنىڭ توقتاتىلۋى، ەۆرازيالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى، قازاق جەرىن شەت ەلدىك كومپانيالارعا جالعا بەرىلە باستاۋى شىنايى ۇلتتىق ساياساتقا قاجەتتىلىكتى تۋىنداتىپ وتىر. بۇگىنگى قازاقستان بيلىگى مەملەكەتتىڭ 70 پايىزىن قۇرايتىن قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىنە مۇلدە قايشى ساياسات جۇرگىزۋدە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق دەموكراتيالىق قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى شىن مانىندە تۋىندادى.
وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، حالىق وكىلدەرىنىڭ قۇرىلتايى ءبىر اۋىزدان قابىلداعان «ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن» تاعى ءبىر تالقى تارازىسىنان وتكىزە وتىرىپ، ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوسپارىن، باعدارلاماسىن جاساۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءۇن قوسىپ، ۇسىنىس بىلدىرىڭىزدەر. بارشامىز بىرلەسە وتىرىپ، ۇلتتىق قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋعا ات سالىسايىق.
قازاق ۇلتتىق كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ماقسات ءىلياس ۇلى
حالىق وكىلدەرىنىڭ 2003 جىلعى 23-قاراشادا وتكەن قۇرىلتايىندا بەكىتىلگەن
ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ تۇجىرىمداماسى
ءسوزباسى
مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ بiردەن-بiر باستاۋى – حالىق. بيلىك قاشاندا حالىققا تاۋەلدى بولۋى كەرەك. بۇل باستى قاعيدات قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋسياسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنەن تۋىندايدى. ەگەر مەملەكەت ۇستانىپ وتىرعان ساياسات قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن بولسا، مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت سول ساياساتتى ءوز مۇددەسىنە قاراي باعىتتاۋدىڭ بارلىق وركەنيەتتى مۇمكىندىكتەرى مەن تەتىكتەرىن پايدالانۋعا قۇقىلى.
ەلىمىزدە قالىپتاسقان ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، رۋحاني جاعداي ۇلتتىق-دەموكراتيالىق ساياسات جۇرگىزۋدىڭ، ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ اسا قاجەتتىگىن ايقىنداپ وتىر.
ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت دەگەنىمىز نە؟
دەموكراتيا – جالپى حالىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ساياسي رەجيم. تەك دەموكراتيالىق مەملەكەتتە حالىق قۇقىعى تولىققاندى ىسكە اسىرىلادى، ازاماتتاردىڭ ەلدى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋى قامتاماسىز ەتىلەدى، تاۋەلسىزدىك، ادىلدىك پەن اقيقاتقا نەگىزدەلگەن ءسوز بەن ابىروي بوستاندىعى ساقتالادى. دەموكراتيالىق رەجيمنىڭ باستى بەلگىسى – ادال جانە ادىلەتتى سايلاۋ. دەموكراتيانىڭ نەگىزگى بەلگىسىنىڭ ءبىرى – كوپشىلىك سايلاۋشىلاردىڭ تاڭداۋى، ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بۇل قازاق حالقىنىڭ تالاپ-تىلەگى. قازاق جەرىندە ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ باستى قۇرالى تەك دەموكراتيا بولا الادى.
تاريحي قازاق جەرى اۋماعى، ەكونوميكاسى، ءتىلى مەن ۇلتتىق مادەنيەتى ورتاق قوعامدا قالىپتاسقان، مۇنداي مەملەكەتتىڭ باستى قۇرالى – تەك دەموكراتيا بولا الادى، جالپى ۇلتتىق مۇددە نەگىزىندە دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرىلادى. ساياسي جانە ەتنيكالىق شەكارانىڭ قالىپتاسۋى قازاقتى ۇلت رەتىندە ۇيىستىردى. مەملەكەت قۇرا ءبىلۋى ساياسي ۇلتقا اينالدىردى.
مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت مارتەبەسى قازاققا مەملەكەتتى دامىتۋدا، زاماناۋي قازاقستان جەرىندە قوعام قالىپتاستىرۋدا باسىمدىق بەرەدى. «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بايىرعى تۇرعىنداردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى دەكلاراسياسىنىڭ» 32-بابىنا سايكەس «بايىرعى تۇرعىندار باسىمدىلىقتاردى انىقتاۋعا جانە ءوز جەرى نەمەسە ونىڭ اۋماعىن جانە باسقا دا رەسۋرستاردى يگەرۋ نە پايدالانۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە قۇقىلى». دەموكراتيا زاڭى بويىنشا ۇلتتىق-دەموكراتيالىق قازاق رەسپۋبليكاسىندا بارلىق ەتنوستاردىڭ وركەنيەتتى جانە زاڭدى مۇددەلەرى ەسكەرىلەتىن بولادى!
ۇلتتىق دەموكراتيا – وتارلىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاراتىن مەملەكەت يدەولوگياسى. ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت – بايىرعى ۇلتتىڭ مۇددەلەرىن دەموكراتيالىق جولمەن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن ساياسي ينستيتۋت. ۇلتتىق-دەموكراتيزم قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ كەزىندە تۋىنداعان ماسەلەلەردى بەيبىت، وركەنيەتتى جولمەن شەشۋگە شاقىرادى.
قازاق جەرى قازاق حالقى مەن ونى مەكەندەيتىن دياسپورالاردىڭ ورتاق ۇيىنە اينالعانى تاريحي شىندىق. دياسپورالار مەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قازاق حالقىنىڭ اينالاسىنا شوعىرلانىپ، قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ كەلەشەگىنە بىرگە قىزمەت ەتەدى.
ۇلتتىق-دەموكراتيالىق يدەيا قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتتارى
جاس قازاق مەملەكەتىندە وتارسىزداندىرۋ ۇدەرىسى جۇرگەن جوق. سوندىقتان قوعامدا كەڭەستىك كەزەڭدەگى ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى ءالى كۇنگە جالعاسىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا كورشى رەسەي فەدەراسياسىنىڭ ىقپالى جىلدان جىلعا كۇشەيىپ كەلەدى. ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ جوقتىعىنان قازاقستان كەدەندىك وداق سياقتى ەكونوميكالىق بوداندىقتان قۇتىلۋدىڭ ورنىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ جەلەۋىمەن رەسەيدىڭ ساياسي بوداندىق تورىنا ءتۇسىپ بارادى.
قازاقستاننىڭ زاماناۋي بانكتىك جۇيەسى باتىستىڭ قارجىلىق ينستيتۋتتارىنىڭ دوللارلىق كرەديتتەرىن قايتا ساتۋمەن عانا اينالىسىپ كەلەدى. ەلىمىز دوللار باسىپ شىعاراتىن ستانوكقا تاۋەلدى جانە ءتۇرلى مافيا قۇرالىپتاس حالىقارالىق كۇشتەردىڭ اينالىسىندا جۇرگەن ەلدەردىڭ قاتارىنان ورىن الدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋعا نيەتتى ەمەس.
قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن قازاقتار وتە كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى باسىنان وتكىزۋدە جانە ءوزىنىڭ اتا قونىسىندا قۇقىعى تاپتالعان ەتنوسقا اينالدى. جالپى العاندا، مەملەكەتتىڭ، قازاق مەملەكەتىندەگى باسقا دا ەتنوستاردىڭ بەرەكەسى مەملەكەت قۇراۋشى حالىقتىڭ ماتەريالدىق جاعدايىمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى ءتيىس. وسى ماسەلەنىڭ بوي كوتەرۋىنىڭ ءوزى قازىرگى بيلىكتىڭ قازاق حالقىن قانداي دەڭگەيگە جەتكىزگەنىن كورسەتسە كەرەك.
سونىمەن قاتار، بۇگىنگى تاڭدا قازاقتار ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر، وعان بيلىكتىڭ جانە باسقا دا كۇشتەردىڭ «قازاقستاندىقتار» دەگەن جاڭا ۇلت قۇرۋعا دەگەن تالپىنىسى سەبەپ بولۋدا. مەملەكەتىمىزدە تولىققاندى دەموكراتيانىڭ سالتانات قۇرماۋى وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ پايدا بولۋىنا جاعداي جاسادى. مەملەكەت قۇرۋشى حالىقتىڭ – مەملەكەتىمىزدەگى نەگىزگى ۇلت بولىپ سانالاتىن قازاقتىڭ مۇددەسىن قازىرگى بيلىك قاپەرىنە دە ىلمەيدى. بيلىكتەگى ۇكىمەت جاڭا تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماگيسترالىن؛ قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ جانە ىسكە اسىرۋدىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن قالاي المادى.
وسىلايشا، ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ بارلىق العىشارتتارى قالىپتاستى.
بىرىنشىدەن، جاڭا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ءقاۋىپ تونگەنى انىق بايقالادى.
ەكىنشىدەن، قازىرگى مەملەكەتتىك ساياسات مەملەكەت قۇرۋشى حالىقتىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، رۋحاني مۇددەلەرىنە قايشى كەلەدى.
ۇشىنشىدەن، جوعارىدا اتالعان بارلىق ماسەلەلەردى تۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن «قازاق رەسپۋبليكاسى» ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەتىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. بۇل ۇستانىم قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە كەرەعار «قازاقستاندىقتار» دەگەن ۇعىمدى تۇبەگەيلى جويادى.
وسىنداي تىعىرىققا تىرەلگەن ساتتەردە حالىق ءوزىن ءوزى ساقتاپ قالۋ جولدارىن ىزدەستىرە باستايدى. قوعامدا ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىن يدەيالارعا سۇرانىس تۋىندايدى. ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى ناق وسى يدەيا بولىپ تابىلادى، ول مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ مادەنيەتىن، رۋحاني بىرلىگىن ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا، ونىڭ مۇددەسىن دەموكراتيالىق جولمەن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇلتتىق-دەموكراتيزمنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى
دەموكراتيا سوناۋ قازاق حاندىعىنان باستاۋ الاتىن قوعام مەن مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن ەجەلگى ساياسي ينستيتۋت بولىپ قالىپتاسقان. قازاق حاندىعىنىڭ دەموكراتيالىق ۇستانىمدارىن بارلىق عىلىمي قاۋىمداستىق مويىنداعان جانە ول «دالا دەموكراتياسى»، «اسكەري دەموكراتيا» دەگەن اتاۋلارمەن تانىس بولعان. العاشقى حاندارىمىزدى حالىقتىڭ بەدەلدى وكىلدەرى سايلاعان. باستاپقى قازاق مەملەكەتىنىڭ ومىرىندەگى ماڭىزدى، ستراتەگيالىق ماسەلەلەر جالپىحالىقتىق جينالىس – قۇرىلتايلاردا شەشىلىپ وتىرعان.
قازاق حاندىعىنىڭ باستاۋىندا «دالا ەركىندىگى» دەموكراتيالىق ساياسي يدەياسىنىڭ ىرگەتاسى تۇر. ناق وسى تاۋەلسىز بولۋ جانە ءوز قوعامى مەن مەملەكەتىنىڭ ماسەلەلەرىن ءوز قالاۋىمەن شەشۋگە تىرىسۋ ءبىرقاتار رۋلار مەن تايپالاردىڭ «قازاق» دەپ اتالاتىن بىرەگەي ساياسي ۇلتقا اينالۋىنا نەگىز بولدى.
دالا ەركىندىگى يدەياسى وسىلايشا، ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىنىڭ باستى ساياسي تىرەگى بولدى. سوندىقتان، ساياسي بوستاندىققا يە بولۋ جولىنداعى قوزعالىس پەن «قازاق» ۇلتىنىڭ قۇرىلۋىن تاريحتاعى قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ قاينار كوزى دەپ باعالاعان ءجون. وسىدان بارىپ، قازاق حاندىعىن ۇلتتىق-دەموكراتيالىق قاعيداتقا نەگىزدەلگەن العاشقى قازاق مەملەكەتى دەپ قاراستىرۋعا بولادى. بۇل تۇرعىدا ۇلت دەموكراتتارىنىڭ بۇگىنگى قۇرىلتايىن العاشقى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ساياسي نەگىزىنىڭ تاريحي مۇراگەرى دەپ اتاۋعا بولادى.
قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق-دەموكراتيالىق قوزعالىسى «الاش» پارتياسىنىڭ نەگىزگى يدەيالارىن ۇستاناتىن بولادى. 1917 جىلعى شىلدە-تامىز ايلارىنىڭ ءولىاراسىندا جالپىقازاقتىق ءى قۇرىلتاي شاقىرىلىپ، «الاش» پارتياسى تاريح ساحناسىنا شىقتى. «الاش» پارتياسىنىڭ ۇلتتىق ۇستانىمى بەس ءتۇرلى تۇجىرىمعا نەگىزدەلدى.
ءبىرىنشى ۇستانىم: جەر، جەر جانە جەر. جەرسىز وتان جوق. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا: «قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان قازاقتار ءوز بەتىنشە عىلىم مەن تەحنيكاعا سۇيەنىپ تولىق يگەرمەيىنشە، جەر جەكە مەنشىككە دە، قونىستانۋشىلارعا دا بەرىلمەيدى».
ياعني، بۇل ۇستانىم: جەر – وتان، ال، وتاندى ساتۋعا دا، شەتەلدىكتەرگە جەكە مەنشىككە بەرۋگە دە بولمايدى. سول جەر ءۇشىن ءار قازاقتىڭ نامىسى جىرتىلىپ، ول جەرگە ءار قازاقتىڭ تەرى مەن قانى توگىلگەن – دەگەن تۇجىرىمعا سايادى.
ەكىنشى ۇستانىم: جەردىڭ استىنداعى، ۇستىندەگى، اسپانىنداعى بارلىق يگىلىك قازاق مەملەكەتىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. ءا.بوكەيحانوۆتىڭ ايتۋىنشا: «ونىڭ ءار ءبىر ءتۇيىر تاسى ءار قازاقتىڭ وڭىرىنە تۇيمە بولىپ قادالۋ كەرەك» بولاتىن. ياعني، بۇل – ءوز جەرىنىڭ يگىلىگىن – اۋەلى ءوز ەلى يگىلىگىنە اينالدىرسىن، ودان اسسا عانا جاتقا سالاۋات – دەگەن ەمەۋىرىندى تانىتادى.
ءۇشىنشى ۇستانىم: ءا.بوكەيحانوۆتىڭ جوباسى بويىنشا، «قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن «ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ كيىلۋى» كەرەك، ياعني، تولىقتاي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك پەن بىرلىككە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋى ءتيىس ەدى.
ءتورتىنشى ۇستانىم: قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءتىل، ءدىن، ءدىل ۇستەمدىگى بولۋى كەرەك، ياعني، ح.دوسمۇحامەدوۆتىڭ پايىمداۋىنا جۇگىنسەك، «ۇلتتىق مادەنيەت ۇستەمدىگى ساقتالۋى» ءتيىس بولاتىن.
بەسىنشى ۇستانىم: تۇپكى ماقسات - تاۋەلسىز عىلىمعا، ۇلتتىق سالت، داستۇرگە نەگىزدەلگەن زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ، الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ الەمدىك تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ.
ۇلتتىق دامۋ مەن تۇتاستىقتىڭ نەگىزى -
كونستيتۋسيالىق مارتەبە، ءتىل، ءدىن، جەر جانە ەكونوميكا.
قازاقستانداعى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ – قازاق حالقىنىڭ كونستيتۋسيالىق مارتەبەسىن رەسمي تۇردە قايتارۋ، ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ باعىتىنا بەت بۇرۋ باستى ماسەلە.
ءتىل. تاۋەلسىزدىك العان جيىرما ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ءتىل مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالا المادى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ دارمەنسىزدىگى جانە قۇلىقسىزدىعى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ونى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتقا دەگەن قيانات دەپ باعالاۋعا بولادى. «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ ورىندالماۋى، مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇمىس ىستەمەۋى، مەملەكەت ساياساتىنىڭ ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنىڭ مۇددەسىن اشىق قورعاۋى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋى مەن قولدانىس اياسىنىڭ تارىلۋىنا الىپ كەلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنىڭ ورىندالماۋى ونىڭ جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزۋ مەرزىمىن كەيىن شەگەرە بەردى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاق ءتىلى ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالىنان شىعا الماۋىمەن قاتار اعىلشىن ءتىلىنىڭ بوداۋىنا اينالىپ بارادى. ءتىلى ءالى شىقپاعان بالاعا بالا باقشادان، ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ – قازاق ءتىلىنىڭ جويىلۋىنا اپاراتىن توتە جول. وعان كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايدى.
ءدىن. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ تاريحي ءدىنى – يسلام. قازىرگى تاڭدا قازاق جەرىندەگى يسلامنىڭ تۇراقتىلىعىنا ءقاۋىپ ءتونىپ وتىر. كەيبىر الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ بۇكىل الەمدىك گەوساياساتتاعى ورنى مەن ۇستانعان ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە يسلام ءدىنى تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ باستاۋى رەتىندە قاراستىرىلاتىن بولدى. تەرروريزم، ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەس تابيعي قازبا بايلىقتارى مول مەملەكەتتەردى وتارلاۋ مەن ءوز ىقپالىنا كوندىرۋ قۇرالىنا اينالدى. يمپەرياليستىك دەموكراتيانى دامۋشى، ءالسىز مەملەكەتتەرگە تىقپالاۋ ارقىلى ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا يە بولۋ ساياساتى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. دامۋشى مەملەكەتتەرگە قىسىم جاساۋ مەن سوعىس اشۋدىڭ ءبىر جولى – ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەس سىلتاۋى. بۇل گەوساياسي تاسقىن جولىندا تۇرعان دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءدىني، سەنىم-نانىم بوستاندىعىنا وراسان زور وزبىرلىعىن اكەلۋدە.
قازاقتاردىڭ ءتۇرلى ءدىني باعىتقا بوي الدىرۋى، ونىڭ ىشىندە يسلام ءدىنىن ۇستاناتىنداردىڭ بولشەكتەنىپ، بىر-بىرىنە قارسى بولۋى ۇلكەن ءقاۋىپتى تۋعىزادى. سوندىقتان قازاقتار ءۇشىن يسلامنىڭ حانافيت مازحابىنىڭ ءداستۇرلى ۇستانىمدارى نەگىزىندە ءبىرىڭعاي مۇسىلمان قاۋىمداستىعىن قۇرۋعا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك.
جەر. جەر مەن جەردىڭ استى، ۇستىندەگى بايلىق سول جەرگە يە مەملەكەتتىڭ ساياسي دا، ەكونوميكالىق تا تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلى. جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ – «قازاق رەسپۋبليكاسى» ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋدىڭ ەڭ نەگىزگى العى شارتى. مەملەكەتتىڭ قازبا بايلىقتارىن شەت مەملەكەتتەردىڭ جانە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ باقىلاۋعا الۋى – سول مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىنە، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن تىكەلەي ءقاۋىپ. ۇلتتىق-دەموكراتيالىق يدەيا بۇل ماسەلەدە سولقىلداقتىقتى كوتەرمەيدى.
ەكونوميكا. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە رەسۋرستارىمىزدى شەتەلدىك كومپانيالارعا ساتۋ جانە قايتا ساتۋدان تۇراتىن ساۋداگەرلىك ەكونوميكالىق ساياسات بەلەڭ الىپ وتىر. بيلىكتەگى جانە بيلىكتىڭ اينالاسىنداعى توپتار حالىق بايلىعى ەسەبىنەن پايداعا كەنەلىپ جانە ونى مەملەكەتتەن تىس جەرلەرگە تاسىپ كەتۋدە. ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى؛ ەل ونەركاسىبىنىڭ شيكىزات ەكسپورتتاۋعا باعىتتالۋى؛ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتەگى ەكى تاراپ ستاندارتتاردىڭ ورىن الۋى وتاندىق ءونىم شىعارۋشىلار، كىشى جانە ورتا بيزنەستى قۇردىمعا جىبەرىپ وتىر.
مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى، ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
وسىلايشا، قازىرگى قازاق جەرىنىڭ كۇردەلى تۇيىندەرىن شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق دەموكراتيا يدەولوگياسىن پايدالانۋ كەرەك. مەملەكەتتىك ساياسات ۇلتتىق-دەموكراتيالىق ماعىناعا ۇلاسۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا قوعام، ناقتى ايتساق، ۇلت زيالىلارى، قوعام بەلسەندىلەرى، ۇلت دەموكراتتارى بىرىگىپ، ۇلكەن ساياسي كۇشكە اينالۋى قاجەت.
ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت
ورناتۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟
مەملەكەتتىك بيلىك.
قازاق ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەتى باسقارۋ فورماسى بويىنشا – رەسپۋبليكا.
باسقارۋدىڭ رەسپۋبليكالىق فورماسى جالپىعا ورتاق، تەڭ، تۋراشىل، ءادىل سايلاۋ؛ بيلىكتى ءبولىسىپ اتقارۋ؛ ساياسي دەموكراتيالىق رەجيم دەگەندى بىلدىرەدى.
مەملەكەتتىك قۇرىلىم – ۋنيتارلى، ياعني، ءبىرتۇتاس جانە اجىراماس اۋماعى بار ءبىرىڭعاي مەملەكەت. رەسپۋبليكالىق باسقارۋ پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك ارالاس فورمادا ىسكە اسۋى كەرەك. حالىق جانە مەملەكەت اتىنان سويلەۋ قۇقىعى پرەزيدەنت پەن پارلامەنتكە بەرىلەدى، ءارى ولاردىڭ كونستيتۋسيالىق قۇزىرەتىنىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ولاردىڭ ەشقايسىسى دا ءوز قالاۋىنشا ارەكەت ەتە المايدى، تەك كونستيتۋسيا مەن زاڭدار شەڭبەرىندە قىزمەت ەتۋگە قۇقىلى. مەملەكەتتىك بيلىك پرەزيدەنتتىك، زاڭنامالىق، اتقارۋ جانە سوت بيلىگىنە بولىنە وتىرىپ، ءبىرتۇتاس بولۋى كەرەك.
بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنت ءبىر قولعا شوعىرلاندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىر.
حالىق تاڭداپ، سايلاعان پرەزيدەنت پەن پارلامەنت بيلىكتىڭ جوعارى ورگانى رەتىندە قارىم قاتىناس ورناتىپ، بيلىكتىڭ ءبىر جاققا قاراي اۋىپ كەتۋىن بولدىرماس ءۇشىن پاراساتتى تاباندىلىق پەن قايشىلىقتار جۇيەسىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگىنەن تۇرۋى ءتيىس.
پرەزيدەنت – مەملەكەت باسشىسى، ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىقتايدى. كونستيتۋسيا نورمالارىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى جانە ساياسي پارتيا مۇشەسى بولا المايدى.
پارلامەنت – جوعارى وكىلەتتىلىك جانە باقىلاۋشى قۇزىرەتى بار جالعىز زاڭ شىعارۋشى ورگان بولۋى ءتيىس. پارلامەنت دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ءبىر مانداتتى وكرۋگتاعى ماجوريتارلى جۇيە بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
ۇكىمەت جوعارى اتقارۋشى ورگان بولۋى كەرەك. ۇكىمەت قۇرامىن پارلامەنت قالىپتاستىرادى. ۇكىمەت پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى جانە پرەزيدەنتكە ەسەپ بەرەدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى ساياسي پارتيالارعا مۇشە بولا المايدى.
كونستيتۋسيالىق كەڭەس كونستيتۋسيانىڭ ساقتالۋىن باقىلايتىن جوعارى ورگان بولۋى جانە كونستيتۋسيالىق سوت ءىسىن ءوز بەتىنشە قورعاۋ قۇقىعى بار كونستيتۋسيالىق سوتقا اينالۋى ءتيىس. كونستيتۋسيالىق سوتقا ءوتىنىش بەرۋ سۋبەكتىلەرى كەڭ اۋقىمدى بولادى.
سوت بيلىگى شىن مانىندە تاۋەلسىز جانە تەك كونستيتۋسيا مەن زاڭدارعا باعىنادى.
ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى باقىلاۋ جانە اكىمگە سەنىمسىزدىك ۆوتۋمىن تانىتۋ قۇقىعىنا يە بولادى.
وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىن رەسپۋبليكانىڭ پرەمەر-مينيسترى تاعايىندايدى، ونىڭ الدىندا جاۋاپتى بولادى، حالىق پەن پرەزيدەنتكە ەسەپ بەرەدى جانە ساياسي پارتيالارعا مۇشە بولۋعا قۇقىق بەرىلمەيدى.
اۋداندار مەن باسقا دا دەڭگەيدەگى اكىمدەردى ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەگى حالىق سايلايدى. سايلاۋشىلار الدىندا جاۋاپتى جانە وڭىرلىك اكىمدەرگە ەسەپ بەرەدى، ساياسي پارتيالارعا كىرە المايدى.
جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قارجى بولىنە وتىرىپ، ناقتى قۇزىرەتتىلىك بەرىلەدى.
قوعامدىق بىرلەستىكتەر زاڭ الدىندا تەڭ دارەجەدە، قوعامدىق ۇيىمدار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىسىنە ارالاسپايدى، مەملەكەت قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپايدى، مەملەكەت ىسىنە ارالاسۋى ولارعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكسياسىن ارتۋ بولىپ سانالادى.
ءتىل جانە مادەنيەت
قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلi. مەملەكەتتiك ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردە، جەرگiلiكتi ءوزiءن-وزi باسقارۋ ورگاندارىندا تەك مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىلۋى ءتيىس.
بالا باقشالارداعى تاربيە جۇمىستارى مەن جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ ىسىندە باستاۋىش سىنىپتا ءبىلىم بەرۋ تەك مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى. جوعارى سىنىپ، جوعارى ءبىلىم بەرۋ جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋدە عانا شەتەل تىلدەرى وقىتىلادى.
قازاق رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ، ونەردىڭ، باسقا دا رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق قۇندىلىقتاردىڭ دامۋىنا جاعداي جاسالادى.
شەتەلدىك اقپاراتىق ەكسپانسياعا توسقاۋىل قويادى. تەلە-راديو ارنالاردىڭ، كينو جانە مۋزىكا كومپانيالارىنىڭ شەت ەلدىك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ يەلىك ەتۋىنە نەمەسە باسقارۋعا الۋىنا جول بەرىلمەيدى.
مەملەكەت قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى دياسپورالارعا ءوزىنىڭ ءتىلىن، مادەنيەتىن، ونەرىن دامىتۋعا جاعداي جاسايدى. قازاق رەسپۋبليكاسىندا ادامدار مەن ازاماتتاردىڭ مادەني جانە تىلدىك ايىرماشىلىعى بويىنشا قۇقىعىنا قول سۇعۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى.
ءدىن جانە رۋحانيات
قازاق رەسپۋبليكاسىندا ار-وجدان جانە ءدىني سەنىم بوستاندىعى قامتاماسىز ەتىلەدى، تاريحي، ءداستۇرلى دىندەردىڭ دامۋىنا جاعداي جاسالادى. تاريحي، ءداستۇرلى دىندەرگە جاتپايتىن ءدىني سەكتالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تيىم سالىنادى.
ءدىني الاۋىزدىق تۋعىزۋعا، ءدىني ەكسترەميزمگە تيىم سالىنادى –ونداي ارەكەتتەر زاڭمەن قۋدالانادى.
قازاق رەسپۋبليكاسى ۇرپاق تاربيەسىندە تاريحي-ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە، بالالار مەن جاستاردىڭ بويىندا ۇلتتىق رۋح، نامىس، يمان، ىزگىلىك جانە اتانى سىيلاۋ، انانى قۇرمەتتەۋ سياقتى باعىتتاردى ۇستانادى. بالا تاربيەسىندە اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە ۇلكەن تالاپ قويىلادى.
قازاق رەسپۋبليكاسىندا «اتا وسيەتى، اجە تاربيەسى» دوكتريناسىنىڭ دامۋىنا كۇش سالادى، ونى بالا جانە وتباسىن تاربيەلەۋدىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە قاراستىرادى.
قازاق رەسپۋبليكاسىندا مورالدىق-ونەگەلىك سالانى دامىتۋ ءبىزدىڭ وتكەنىمىز بەن الەمدىك مادەنيەتتىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. مورالدىق تۇرعىدان ازعىنداعان «جوعارى تاپ»، «اقسۇيەك» وكىلدەرىنىڭ، جەكەلەگەن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ مۇددەسىنە، ءۇمىتى مەن سۇرانىسىنا سالعىرت قاراۋىنىڭ دامىپ كەلە جاتقان ءۇردىسىن جويۋ قاجەت. مورالدىق-ونەگەلىك تازارۋ ۇدەرىسىنە تەك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن تارتىپ قانا قويماي، بارلىق قوعامدى، ونىڭ ىشىندە بيزنەس-قۇرىلىمدار مەن مەملەكەتتىك ۇيىمداردى جۇمىلدىرۋ كەرەك.
جەر جانە جەر قويناۋىنىڭ بايلىقتارى
جەر مەملەكەتتىڭ جانە قازاق رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ مەنشىگىندە بولادى. وزگە ەلدىڭ زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارىنا، ازاماتتىعى جوق ادامدارعا جەر ساتىلمايدى.
جەردىڭ استىنداعى، ۇستىندەگى، اسپانىنداعى بارلىق يگىلىك قازاق ۇلتىنا جانە قازاق رەسپۋبليكاسىنا قىزمەت ەتەدى. قازاق جەرىنىڭ جەر قويناۋى مەن تابيعي رەسۋرستارىن ساۋداعا سالۋ ساياساتىن توقتاتۋ قاجەت.
شەت ەلدىك زاڭدى نەمەسە جەكە تۇلعالارعا جەر ون بەس جىلدان اسپايتىن مەرزىمگە عانا جالعا بەرىلەدى. جەردى جالعا بەرۋ، ونىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ نەمەسە ۇزارتپاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ پارلامەنتتىڭ قۇزىرەتىندە بولادى.
جەر استى قازبا بايلىقتارىن يگەرۋ مەن ەكسپورتتاۋدى مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى.
قازاق جەرى ارال مەن سەمەيدەگى الاپات اپاتتاردىڭ سالدارىن تارتتى. حالقىمىزدىڭ بىرنەشە بۋىن ۇرپاعى ارال مەن سەمەيدىڭ اينالاسىنداعى ەكولوگيالىق اپاتتاردان زارداپ شەكتى. رەسپۋبليكامىزدىڭ باسقا دا وڭىرلەرى ەكولوگيالىق اپات سالدارىن از تارتقان جوق. وسى زۇلماتتىڭ قازاق جەرىنە جايىلۋىن توقتاتاتىن ۋاقىت جەتتى!
ەكونوميكا، قارجى جانە كاسىپكەرلىك
قازاق رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ ەڭ نەگىزگى ۇستانىمى الەۋمەتتىك باي، قۋاتتى قوعام قۇرۋ بولىپ تابىلادى. وسى ماقساتقا جەتۋدىڭ باستى ەكونوميكالىق قۇرالى: مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن، ولاردىڭ قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىن جوعارى دەڭگەيدە دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ؛ قۇرىلىمدالعان ەكونوميكا (ەكونوميكانىڭ ناقتى بولىكتەرىن دامىتۋ شارالارى، مۇناي جانە باسقا دا شيكىزاتتاردى ءوندىرۋ تاۋەلدىلىگىنەن ارىلۋ)؛ جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن جانە دايارلاۋ، قايتا دايارلاۋ كۋرستارىن ەنگىزۋ نەگىزىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ؛ عىلىمي نەگىزى بار، جوعارى تەحنولوگيالى جانە باسقا دا قاجەتتى العاشقى جوبالارعا، شاعىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندڭرەتىن كاسىپورىندارعا پايىزسىز نەسيە بەرۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتۋ؛ ەكونوميكانىڭ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شىنايى سەكتورلارى شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارى ءۇشىن تومەنگى پايىزبەن نەسيەلەر ءبولۋ.
ەكونوميكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات وتاندىق جانە ۇلتتىق ءىرى، ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
وتاندىق جانە ۇلتتىق بيزنەس، ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى.
قالا قۇراۋشى، ءىرى كاسىپورىنداردىڭ (مۇناي، گاز، قارا جانە ءتۇستى مەتال، ۋران ءوندىرۋشى) شەت ەلدىك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ يەلىك ەتۋىنە، باسقارۋعا الۋىنا تىيىم سالىنادى. بۇرىن شەت ەلدىك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ يەلىك ەتۋىنە، باسقارۋىنا بەرىلگەن كاسىپورىندار مەملەكەتكە قايتارىلادى.
شەت ەلدىك جۇمىسشى كۇشىن پايدالانۋ ۇكىمەتتىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولادى جانە شەت ەلدىك جۇمىسشىلارعا وتاندىق جۇمىسشىلارعا قاراعاندا قانداي دا ءبىر ارتىقشىلىقتار بەرۋگە (جالاقىسىنىڭ جوعارى بولۋىنا، الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ مەن قولداۋ ىسىندە) تيىم سالىنادى.
اۋىل شارۋاشىلىق كەشەنىن دامىتۋ، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى قولداۋ ۇلتتىق مەملەكەتتىك ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى سالاسى بولىپ تابىلادى. بۇل ەكونوميكالىق ساياسات قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعامىنىڭ التىن بەسىگى – اۋىلدى جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ ەسەبىنەن ءبىز قازاقستاننىڭ اۋىلداعى تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن ەلەۋلى تۇردە جاقسارتا الامىز.
اۋىل شارۋاشىلىق كەشەنىن دامىتۋشى، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا سالىقتىق، قارجىلىق، اكىمشىلىك-ۇيىمداستىرۋشىلىق مەملەكەتتىك قولداۋلار كورسەتىلەدى.
قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى قارجى ينستيتۋتتارىن شەت ەلدىك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ يەلىك ەتۋىنە، باسقارۋعا الۋىنا تيىم سالىنادى.
قازاق رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ شەت ەلدەردە قارجى ساقتاۋىنا، شەت ەلدەردە جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن مۇلىكتەر ۇستاۋىنا شەكتەۋ قويىلادى.
ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا، ۇلتتىق مۇددەگە ساي كەلمەيتىن قانداي دا ءبىر حالىقارالىق، مەملەكەتارالىق ەكونوميكالىق وداقتارعا، ۇيىمدارعا مۇشە بولۋعا جول بەرىلمەيدى.
ۇستەمەمەن نەسيە بەرۋگە شەكتەۋلەر قويىلادى. ۇلتتىق قارجى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا يسلام قارجى جۇيەسى ەنگىزىلەدى.
ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ورتا توپتى دامىتۋ جانە ورتا توپ دەڭگەيىندەگى ءومىردى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەڭبەك مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى جاعدايلار جاساۋ ارقىلى ءوزىن ءوزى ەڭبەكپەن قامتۋ ساياساتىنان ارىلاتىن بولادى. وسىعان وراي مەملەكەت بارلىق قاجەتتى العىشارتتاردى جاسايدى: جاڭا وندىرىستەر اشۋ؛ اقىسىز كاسىبي دايىندىق، قالاۋى بارلاردى جانە كتۋ وقۋىن تولەي المايتىنداردى ارنايى كۋرستاردا جانە ت.ب. قايتا دايارلاۋ.
سىرتقى ساياسات
قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتى بەيبىتشىلىك، تاتۋلىق، ءوزارا كەلىسىم نەگىزدەرىنە باعىتتالادى. قانداي دا ءبىر مەملەكەتتەرمەن، حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدا، حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويۋدا ۇلتتىق مۇددەنىڭ ساقتالۋىنا جانە قورعالۋىنا باسىمدىلىق بەرەدى.
قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا ورتا ازيا ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني ىقپالداستىق ورناتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. قازاق رەسپۋبليكاسى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەرمەن تىعىز ساياسي، ەكونوميكالىق، مادەني، رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋ بويىنشا وتە كوپ كۇش جۇمساۋى كەرەك.
قازاق رەسپۋبليكاسى شەت ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا بارلىق جاعداي جاسايدى، قولداۋ كورسەتەدى.
دەموگرافيا جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ
قازاق مەملەكەتىنىڭ تابيعي نەگىزى بولىپ تابىلاتىن قازاق ۇلتىنىڭ سانىن ارتىرۋ قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق ساياساتىندا باستى باسىمدىققا يە بولادى. بۇل مىندەت قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ ەسەپتەلەدى. سولاي دەسەك تە قازىرگى بيلىكتىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ شەتەلدەگى قانشاما قانداستارىمىز ەكى جىلدان بەرى ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا قايتا الماي ءجۇر.
قازاق رەسپۋبليكاسىندا كوپ بالالى انالارعا رۋحاني-مورالدىق جانە ماتەريالدىق كومەك، قولداۋلار مەن كوتەرمەلەۋلەر تۇراقتى جۇرگىزىلەدى. بالا تۋىلۋىنا بايلانىستى تولەنەتىن تولەم قۇنى ارتاتىن بولادى، وتباسىندا 4 بالا دۇنيەگە كەلسە يپوتەكالىق نەسيەنى جويۋ ەنگىزىلەدى، الەۋمەتتىك از قامتىلعان جاس جانە كوپ بالالى وتباسىلار تەگىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
جاستارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا جوبالارعا قاراجات قۇياتىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن سالىق تولەۋ كەزىندە جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلاتىن بولادى.
الەۋمەتتىك ادىلدىك قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ كوممۋنيستىك جۇيەسىندە ورىن العانداي، سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ مولشەرىنە قاراماي، كىرىستى تەڭەستىرىپ ءبولۋ ساياساتىنا اينالىپ كەتپەۋى كەرەك. ادامداردىڭ ەڭبەكتەگى، بيزنەستەگى جەتىستىگى ەشقانداي جاعدايدا دا قايتا قارالمايدى جانە ەكسپروپرياسيالانبايدى – زاڭدى جەكە مەنشىك، جەكە ەڭبەك جەتىستىگىنە قول سۇعىلمايدى.
بارلىق جەكە، بيۋدجەتتىك ۇيىمدار، مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە باسقا دا قۇقىقتارىن شەكتەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى.
ۇلتتىق-دەموكراتيالىق قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەشقانداي شەكتەۋسىز بارلىق ازاماتتارعا ەليتارلى ورتا جانە جوعارى ءبىلىم ساپاسى مەن ستاندارتتارىنا قول جەتىمدى بولادى. وسى ورايدا ءبىلىم الۋعا ىنتالى دارىندى ازاماتتارعا ەرەكشە باسىمدىلىق بەرىلەدى. ءبىلىم دەڭگەيى بويىنشا قاشىقتىق ايىرماشىلىعى، حالىق توبىنىڭ باي مەن كەدەي اراسىنداعى قۇقىقتى قورعاۋ ساياساتى مەن يدەولوگياسى مۇلتىكسىز ساقتالاتىن بولادى.
