ماقتاارال — ەلباسى ايتقانداي، ءوڭتۇستiكتiڭ جۇرەگi. مۇندا 300 مىڭنان استام تۇرعىن بار. ىرزىقتارىن جەر-انادان تاۋىپ جۇرگەن ماقتاارالدىقتار ەڭبەكقور ءارi ۇيىمشىل. اۋداندا ماقتا شارۋاشىلىعىمەن بiرگە ءوندiرiس ورىندارى دا قارقىندى دامىپ كەلەدi. وسى ۇلكەن اۋداندى باسقارۋعا جۋىقتا  عالىم يسمايلوۆ تاعايىندالعان بولاتىن. اۋداننىڭ تىنىس-تiرشiلiگiمەن تانىسىپ، الداعى كۇندەرگە باعىت-باعدار تۇزۋگە، جاڭا جوسپارلار جاساۋعا بۇل از مەرزiم ەمەس. جاڭا اكiمنiڭ اۋداندى الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا دامىتۋداعى قادامى قانداي بولماق؟ اڭگiمە وسى باعىتتا ءوربiدi.

— عالىم ىبىراي ۇلى، سiز وسىعان دەيiن دە اكiمدiك سالادا جۇمىس iستەدiڭiز. دەگەنمەن، قالا مەن دالا جاعدايىندا ەڭبەك ەتۋدiڭ ۇلكەن ايىرماشىلىعى بار. ارادا وتكەن از مەرزiمدە بۇرىننان شەشiمiن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەردi ايقىنداپ، العا جاڭا جوسپارلار جاساعان بولارسىز. اڭگiمەنi وسىدان باستاساق.

— جاڭا قىزمەتكە كiرiسكەندەگi العاشقى شارۋام اۋداننىڭ جەتiستiكتەرi مەن وزەكتi ماسەلەلەرiن سارالاپ، زەرتتەۋدەن باستالدى. مۇندا ەكونوميكانىڭ نەگiزگi سالاسى – اۋىل شارۋاشىلىعى جىلدان-جىلعا دامىپ كەلەدi. بiرiنشi كەزەكتە سالادا شارۋالاردىڭ جوعارى ءونiم الۋلارىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. ول ءۇشiن اعىن سۋدىڭ قاجەتتi مولشەردە جانە تۇراقتى تۇردە بەرiلۋiن قامتاماسىز ەتۋ، جەردi تيiمدi پايدالانىپ، قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ، شارۋالاردى تۇقىمدىق شيتپەن قامتاماسىز ەتۋدi شەشۋدi قولعا الدىق.

بۇل جاقتا جازدا اعىن سۋ تاپشى. «دوستىق» كانالى ارقىلى تيiستi اعىن سۋ مولشەرi بەرiلمەگەن جاعدايدا تاۋەلسiزدiكتiڭ 20 جىلدىعى اتىنداعى كانالدىڭ سۋسورعىشتارى iسكە قوسىلادى. بيىل دا شاردارا سۋ قويماسىنان اعىن سۋ الۋعا ءماجبۇر بولدىق. وسى كەمشiلiكتەردi بولدىرماۋ ماقساتىندا قازiردەن باستاپ تيiستi مەكەمەلەر ق ر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلiگi سۋ رەسۋرستارى كوميتەتi، «قازسۋشار» رمك مەملەكەتارالىق كەلiسiمشارتتاردىڭ ۋاقىتىندا ورىندالۋىن قاداعالاۋ، باقىلاۋ ءجونiندە جۇمىستار جۇرگiزiلۋدە. سونىمەن قاتار، «تاۋەلسiزدiكتiڭ 20 جىلدىعى» كانالىنىڭ سۋ وتكiزۋ قابiلەتiن سەكۋندىنا 60 تەكشە مەتردەن 80 تەكشە مەترگە جەتكiزۋ ءجونiندە مودەرنيزاسيالاۋ بويىنشا جوبالار قاراستىرىلۋدا.

اۋدان بويىنشا 137954 گەكتار جەردiڭ 60 پايىزى سورلانعان، 3540 گەكتارى يگەرiلمەي جاتىر. وسى ەگiستiك جەرلەر كولەمiنiڭ مەليوراتيۆتiك جانە يرريگاسيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا 726 تiك درەناجدى ۇڭعىمالاردى قالپىنا كەلتiرۋ قاجەت. بۇگiنگi تاڭدا «قازسۋشار» رمك جانە  «ماقتاارال تiك درەناجدى ۇڭعىمالاردى پايدالانۋ» ءوندiرiستiك ءبولiمشەسiنiڭ تەڭگەرiمiندەگi 300 سكۆاجينا جۇمىس iستەۋگە جارامدى، 210 داناسىنا سمەتالىق قۇجاتتار دايىندالىپ، 2017-2020  جىلدارى جوندەۋ،  قالپىنا كەلتiرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ماقتا سالاسىنداعى شارۋالاردى تۇقىمدىق شيتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءجونiندە اۋداندا ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ، ونىڭ قۇرامىنا قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرi، زاۋىت باسشىلارى، بەلگiلi ديقاندار، باسقا دا ماماندار كiرiپ، تيiستi جۇمىستاردى قاداعالاۋ، باقىلاپ وتىرۋ ءجونiندە iس-شارالار قابىلداندى. 2017 جىلدىڭ ءونiمi ءۇشiن 3000 توننادان استام تۇقىمدىق شيت دايىندالۋدا. بۇل جۇمىستار تولىق باقىلاۋدا.

قازiرگi تاڭدا جەر ايداۋ، سور شايۋعا دايىندىق، پال الۋ جۇمىستارى جۇرگiزiلۋدە. بۇگiنگi تاڭعا 65000 گەكتار جەر ايدالىپ، 5084 گەكتار جەردiڭ پالى الىندى.

اۋىزسۋ دا — ايماقتاعى وزەكتi ماسەلەلەردiڭ بiرi. 174 ەلدi مەكەننiڭ 73-i ءتاۋلiك بويى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتiلگەن. 166 ەلدi مەكەننiڭ 53-iندە اۋىزسۋ جۇيەسiن قايتا قۇرۋ، 32 اۋىلدىڭ جۇيەسiنە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى قاجەت.

كەڭەس وداعى كەزiندە 31 ەلدi مەكەن تابيعي گازبەن قامتىلعان ەكەن. بۇگiنگi تاڭعا 174 ەلدi مەكەننiڭ 60-ى نەمەسە 34،4 پايىزى، ال، حالىق سانىنا شاققاندا 30910 وتباسىعا نەمەسە 60 پايىزىنا گاز بەرiلگەن.  قازiرگi تاڭدا قۇجاتتارى دايىن 17 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا قارجى ءبولiنبەي تۇر. 2020 جىلعا دەيiن بارلىق ەلدi مەكەندەرگە كەزەڭ-كەزەڭiمەن تۇگەل «كوگiلدiر وتىن» قوسۋ بويىنشا جۇمىس iستەيمiز.

— اۋدانعا كەلگەن بويدا تۇرعىندارمەن جۇزدەستiڭiز. حالىق نە ءوتiنiش-تiلەك، ۇسىنىس ايتتى؟

— 24 كەزدەسۋ وتكiزiپ، تۇرعىنداردى تولعاندىرىپ وتىرعان 300 وزەكتi ماسەلەنi انىقتادىق. ونىڭ 123-i كوشە جوندەۋ، اۋىزسۋ، تابيعي گاز، ەلەكتر جارىعىنا، 60-ى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتىستى. ارنايى جوسپار دايىندالىپ، شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋدامىز. بەرiلگەن سۇراقتاردىڭ ەشقايسىسى جاۋاپسىز قالمايدى. بۇل بويىنشا اۋدان اكiمiنiڭ اپپاراتى، جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندار تيiستi جۇمىستار اتقارۋدا.

— ەرتە پiسiپ جەتiلەتiن باۋ-باقشا، جەمiس-جيدەك ءونiمدەرiن ەكسپورتقا شىعارۋ ءۇشiن زاماناۋي لوگيستيكانى جولعا قويۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى قانداي جۇمىستار قولعا الىنۋدا؟

— شارۋالاردىڭ ءونiمiن ساقتاپ، ءارi قاراي ساتۋى ءۇشiن قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا اۋداننىڭ كiرەبەرiسiندەگi «ازاتتىق» اۋىلىنان لوگيستيكالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسىنا 9 گەكتار جەر ۋچاسكەسi رەزەرۆكە الىنعان. ورتالىققا سۋ، گاز، ەلەكتر جارىعى، بايلانىس جەلiلەرiن جەتكiزۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوردان ءبولiنگەن 111 ميلليون تەڭگەگە قۇرىلىسى جۇرگiزiلۋدە. جىل سوڭىنا دەيiن اياقتالۋى تيiس. مۇندا زاماناۋي ۇلگiدەگi جەمiس-جيدەك ساقتاۋ قويمالارى، سۇرىپتاۋ، مۇزداتقىش كامەرالارى، جۇك كولiكتەرiنە ارنالعان تۇراقجاي مەن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانساسى جانە جۇكتiڭ  قاجەتتi قۇجاتتارىن رەسiمدەۋ ورتالىعى اشىلماق. وسى ماقساتتا 1 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيسيا تارتۋ كوزدەلۋدە. بۇگiنگە دەيiن وسىندا ورنالاسۋ ءۇشiن جك «باقتياروۆتىڭ» قۇنى 250 ميلليون تەڭگەلiك جوباسى ماقۇلداندى.

— اۋىل حالقى تۇراقتى جۇمىس تابىلاتىنىنا سەنەدi. ءوزiڭiز تاعايىندالعالى جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋدا قانداي شارالار قولعا الىنۋدا؟

— اۋداندا 2016 جىلدىڭ 10 ايىندا 6370 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. ونىڭ 3828-i جۇمىسسىز، 2542-i ءوزiءن-وزi جۇمىسپەن قامتىعاندار، 831-i تابىسى از ادامدار.

مۇمكiندiگi شەكتەۋلi 191 ادامعا الەۋمەتتiك قولداۋ كورسەتiلدi. ونىڭ iشiندە 67-سi الەۋمەتتiك جۇمىس ورىندارىنا، 11-i جاستار پراكتيكاسىنا، 10-ى اقىلى قوعامدىق جۇمىسقا، 82-سi دەرەكتەر قورىنداعى بوس جۇمىس ورنىنا ورنالاستى.

اۋداندا يندۋستريالدى ايماق 2015 جىلى پايدالانۋعا بەرiلدi. 24 گەكتار جەر رەزەرۆكە الىنىپ، تاماق، حيميا، جەڭiل ونەركاسiپ ينۆەستيسيالىق جوبالاردى ورنالاستىرۋ جوسپارلانۋدا. 1670 ميلليون تەڭگەنi قۇرايتىن 5 جوبا ماقۇلداندى.

— بيىل ماقتادان جاقسى ءونiم الىندى. الايدا، جىلدا ەرتە كوكتەمدە تۇقىمدىق شيت تاپشى ءارi قىمبات. وسىعان بايلانىستى قانداي جۇمىستار جۇرگiزiلۋدە؟

— بيىل وبلىس كولەمiندە ماقتا داقىلى 109،6 مىڭ گەكتار جەرگە ەگiلگەن بولسا، سونىڭ iشiندە 75،7 پايىزى بiزدiڭ اۋداننىڭ ەنشiسiندە. شيتتiڭ جەتiسپەۋiنiڭ سەبەبi تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى ازايىپ كەتۋiنەن. قازiر اۋداندا 3 تۇقىم شارۋاشىلىعى مەن «قازماقتا عزي» ج ش س جۇمىس iستەيدi. اتالعان تۇقىم شارۋاشىلىقتارى تاراپىنان بيىل 2025،8 توننا تۇقىمدىق شيت دايىندالدى. ول بiزدiڭ اۋداندا جوسپارلانعان 83 مىڭ گەكتار ماقتا القابىنا جەتپەگەندiكتەن شەت مەملەكەتتەردەن الىندى. ەندiگi كەزەكتە اۋدان اۋماعىنداعى تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانىن ناقتىلاپ، قانشا شيت كەرەكتiگiن انىقتاۋىمىز كەرەك.

كەلەسi جىلى 83،5 مىڭ گەكتار جەرگە ماقتا ەگۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىعان وراي جوعارىداعى اتالعان تۇقىم شارۋاشىلىقتارى مەن ماقتا وڭدەۋ زاۋىتتارى تاراپىنان 2017 جىلعا 3 مىڭ توننا تۇقىمدىق شيت دايىندالادى دەپ جوسپارلانۋدا. جالپى، ءوڭiرiمiزدەگi وزەكتi ماسەلەلەردi ءوزiمiز شەشۋگە تالپىنىپ جاتىرمىز.

— اڭگiمەڭiزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقاندار سابىربەك ولجاباي، ءسابيت قالدىبايەۆ، «ءوڭتۇستiك قازاقستان».