قىرعىز وپپوزيسياسىنىڭ جەتەكشى ساياساتكەرى كونستيتۋسيانى وزگەرتۋگە نەگە قارسى ەكەنى جايلى، مۇحتار ءابليازوۆتىڭ «قىرعىزستانداعى توڭكەرىستى قارجىلاندىردىم» دەگەن مالىمدەمەسى مەن قازاقستان-قىرعىزستان قاتىناستارى تۋرالى پىكىرىن ايتتى دەپ حابارلايدى azattyq.org
جەلتوقساننىڭ 11-ىندە قىرعىزستاندا كونستيتۋسيالىق رەفورما تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتتى. رەسمي مالىمەت بويىنشا، داۋىس بەرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى پرەزيدەنت وكىلەتىن كۇشەيتۋ، پرەمەر-مينيستردىڭ وكىلەتى ارقىلى بيلىكتى ورتالىقتاندىرۋدى جاقتاعان. جاڭا وزگەرىستەرگە سايكەس جەرگىلىكتى كەڭەستەر سايلاپ كەلگەن اكىمدەردى پرەمەر-مينيستر تاعايىندايدى. بۇل – قىرعىزستاندا 2010 جىلعى ساۋىردەگى ريەۆوليۋسيادان كەيىن قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋسياعا ەنگىزىلگەن العاشقى وزگەرىستەر.
پرەزيدەنت المازبەك اتامبايەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن باستالعان كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەردى رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا وپپوزيسيالىق «اتامەكەن» پارتياسى قارسى بولعان.
ومۋربەك تەكەبايەۆ 2005 جىلى سول كەزدەگى قىرعىزستان پرەزيدەنتى اسقار اقايەۆ پەن 2010 جىلى قۇرمانبەك باكييەۆ قىزمەتتەرىنەن كەتكەن كەزدە بەلسەندى ارەكەت ەتكەن قىرعىز ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. 2010 جىلى شىلدەدە قىرعىزستان ۋاقىتشا ۇكىمەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالىپ، كونستيتۋسيالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە جاۋاپتى كونستيتۋسيالىق كەڭەس ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارعان. كەيىننەن قىرعىزستاننىڭ سوت جۇيەسىن ءارى قاراي رەفورمالاۋ بويىنشا كوميسسيانى باسقارعان. 2015 جىلى «اتامەكەن» پارتياسىنىڭ تىزىمىمەن پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان.
- رەفەرەندۋم وتكىزۋگە نە سەبەپتەن قارسى بولدىڭىز؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: كونستيتۋسيا – توڭكەرىستەن كەيىن ۋاقىتشا ۇكىمەت قابىلداعان تاريحي جانە ساياسي قۇجات. ەكى توڭكەرىستەن كەيىن ەل قالاۋىمەن جاڭا ساياسي جۇيەگە كوشەتىنىمىزدى انىقتادىق، باسقاشا شەشىم مۇمكىن ەمەس ەدى. نەگىزگى ماقساتىمىز جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاستىرۋ، جاڭا ازامات، جاڭا سايلاۋشى قالىپتاستىرۋ بولاتىن. سول ءۇشىن كونستيتۋسيا ون جىلعا دەيىن وزگەرتىلمەسىن دەپ كەلىسكەنبىز. ويتكەنى جاڭا ءداستۇر ءبىر كۇندە پايدا بولمايدى. قيىنشىلىقتى جەڭىپ، شىداۋ كەرەك. بۇل ءبىز ءۇشىن ساياسي-مورالدىق ۇلكەن ساتى ءارى سىن ەدى. ءبىراق پرەزيدەنت اتامبايەۆ ون جىلدى كۇتپەي كونستيتۋسيانى وزگەرتۋگە ارەكەتتەندى. ەكىنشىدەن، كونستيتۋسيانى وزگەرتۋدىڭ جازىلعان جانە جازىلماعان ەرەجەلەرى بار. كونستيتۋسياعا كىرگەن وزگەرتۋلەرگە ەل مۇقتاج بولۋى كەرەك. ونى ەل ىشىندە اشىق تالقىلاعاندا وزگەرىستىڭ دە لەگيتيمدىلىگى پايدا بولادى. وكىنىشكە قاراي، اتامبايەۆ بۇل وزگەرىستى كۋلۋاردا جاساپ، دەپۋتاتتارعا قىسىم جاساۋ جولىمەن جوگوركۋ كەنەشكە (پارلامەنتكە – رەد.) ەنگىزدى. كەيبىرەۋلەر قانداي وزگەرىستەر ەكەنىن دە بىلمەيدى. بۇل وزگەرىستەر ساياسي جۇيەنى دامىتۋ ءۇشىن ەمەس، ەسكى جولدى قايىرا ەنگىزۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت بولدى. ەندى پرەزيدەنت اتامبايەۆ قىزمەتىنەن كەتسە دە، ءوزىنىڭ ساياسي ىقپالىن قالدىرىپ، پارتياسى ارقىلى قىرعىزستاندى باسقارا بەرۋىنە مۇمكىندىك الادى.
- اتامبايەۆ كەيىن قايتادان پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋى مۇمكىن بە؟ قىرعىزستان پرەزيدەنتى مۇنداي بولجامداردى جوققا شىعاردى ەمەس پە؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: مەنىڭ ويىمشا، بىر-ەكى جىلدان كەيىن پرەمەر-مينيستر بولىپ كەلىپ، 2020 جىلى پارلامەنت سايلاۋىنان كەيىن تاعى دا بەس جىلعا پرەمەر-مينيستر بولىپ قالعىسى كەلەتىن سەكىلدى. بۇل - پۋتين-مەدۆەديەۆتىڭ قىرعىزشا نۇسقاسى.
- كونستيتۋسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەن سوڭ پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتى كۇشەيە مە؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: - پرەمەر-مينيستر مەن پرەزيدەنتتىڭ بيلىگى كۇشەيەدى. ەندى پرەمەر-مينيستر اكىمدەردى ءوزى تاعايىندايدى، قىزمەتتەن ءوزى بوساتادى. بۇرىن ول جەرگىلىكتى دەپۋتاتتاردىڭ قۇزىرىندا بولاتىن. پرەزيدەنت قورعانىس ءمينيسترى مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءمينيسترىن ءوزى تاعايىندايدى. وعان پرەمەر-مينيستر ارالاسا المايدى. ءسويتىپ پرەزيدەنت پرەمەردىڭ ەسەبىنەن ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتتى. كۇشتىك قۇرىلىمدار پرەمەرگە باعىنباۋى – بولاشاقتا كونفليكتىگە سوقتىراتىن ءقاۋىپتى جايت. ەندى سوت بيلىگى دە تاۋەلدى بولادى. پرەزيدەنت تارتىپتىك كوميسسيا ارقىلى سۋديالاردى قىزمەتتەن بوساتا الادى.
- كونستيتۋسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەن سوڭ پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتى كۇشەيە مە؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: - پرەمەر-مينيستر مەن پرەزيدەنتتىڭ بيلىگى كۇشەيەدى. ەندى پرەمەر-مينيستر اكىمدەردى ءوزى تاعايىندايدى، قىزمەتتەن ءوزى بوساتادى. بۇرىن ول جەرگىلىكتى دەپۋتاتتاردىڭ قۇزىرىندا بولاتىن. پرەزيدەنت قورعانىس ءمينيسترى مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءمينيسترىن ءوزى تاعايىندايدى. وعان پرەمەر-مينيستر ارالاسا المايدى. ءسويتىپ پرەزيدەنت پرەمەردىڭ ەسەبىنەن ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتتى. كۇشتىك قۇرىلىمدار پرەمەرگە باعىنباۋى – بولاشاقتا كونفليكتىگە سوقتىراتىن ءقاۋىپتى جايت. ەندى سوت بيلىگى دە تاۋەلدى بولادى. پرەزيدەنت تارتىپتىك كوميسسيا ارقىلى سۋديالاردى قىزمەتتەن بوساتا الادى.
- قىرعىزستاندا بيلىك پەن وپپوزيسيانىڭ قاتىناسى قانداي؟ وپپوزيسيا قۋعىندالا ما؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: - مۇمكىندىگى جەتكەنشە قۋعىنداۋعا تىرىسادى، قۋعىندالعاندار دا، قامالعاندار دا بار. بۇكىل مەملەكەتتىك رەسۋرستار جۇمىلادى كەيدە. ءبىراق بىزدە وپپوزيسيا مەن ازاماتتىق قوعام باسقا كورشىلەس ەلدەرگە قاراعاندا كۇشتىرەك. قىرعىزستانداعى وپپوزيسيانى شەكتەۋگە پرەزيدەنت اتامبايەۆتىڭ ۋاقىتى جەتپەيدى دەپ ويلايمىن.
- پرەزيدەنت اتامبايەۆ تاياۋدا «نازاربايەۆ پەن پۋتين تاعى ءبىر مەرزىمگە قال دەپ ايتتى، مەن قالمايمىن» دەدى. بۇل پىكىرگە قالاي قارايسىز؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: - اتامبايەۆتىڭ ويلانباي ايتقان ءسوزى دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنى الدەبىر ساياساتكەرلەر، دەپۋتاتتار، ساياسي ساراپشىلار ايتسا، بالكىم بولاتىن شىعار. تىعىز قارىم-قاتىناستاعى ەل باسشىلارىنىڭ نامىسىنا ءتيۋى مۇمكىن سوزدەردى دۇرىس بولسا دا، ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇددەسىنە زيان كەلتىرمەسە دە، پرەزيدەنت ايتپاۋى ءتيىس ەدى. اتامبايەۆ ءالى ءبىر جىل بولسا دا، سول پرەزيدەنتتەرمەن جۇمىس ىستەيدى، سوندىقتان ول ءسوز ەلارالىق قارىم-قاتىناسقا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
- قازاقستان وپپوزيسياسىمەن بايلانىستارىڭىز بار ما؟ ولاردىڭ قانداي جاعدايدا ەكەنىن بىلەسىز بە؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: - بۇرىن سوسيال-دەموكراتيالىق پارتيامەن قارىم-قاتىناسىمىز بولعان. وكىنىشكە قاراي، سوڭعى بىرنەشە جىلدا بايلانىسىمىز ازايدى. بالكىم ءبىزدىڭ قىزىعۋىمىز ازايدى ما ەكەن؟ ونىڭ ۇستىنە قازاقستان وپپوزيسياسى دا ساپالىق وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ولار دا ەل ارالىق مامىلەلەرگە، قىرعىز تاجىريبەسىنە قىزىقپاي قالدى.
- ءبىرقاتار حالىقارالىق جانە جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋشىلار مەن ساراپشىلار، ساياساتكەرلەر قازاقستاندى «اۆتوكراتيالىق باسقارۋ جۇيەسى ورنىققان ەل» دەپ سيپاتتايدى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: - 2010 جىلى ءبىز ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرعاندا شەكارا جابىلىپ ەكونوميكالىق بلوكاداعا الىندىق. قىرعىزستان تاجىريبەسىن اقپارات قۇرالدارى اقىلى ديسكرەديتاسيا جاساۋعا تىرىستى. كەيبىر مەملەكەت باسشىلارى بىزدەگى ساياسي رەفورمالارعا قارسى شىقتى. سول كەزدە جۇڭگو ەلشىسى «بۇل – سىزدەردىڭ ىشكى ىستەرىڭىز، ءبىز كەز-كەلگەن رەجيممەن جۇمىس ىستەسەمىز» دەدى. قوڭسى مەملەكەتتەر وسىنداي ۇستانىمدا بولۋى كەرەك. ساياساتكەر تۇرعىسىنان ايتسام، قازاقستاندا قانداي رەجيم بولسا داعى قىرعىزستان ءۇشىن پايدالى بولسا، ول رەجيممەن جۇمىس ىستەسەم، جامان نە جاقسى دەپ ايتپايمىن. بۇل – ەلدىڭ تاعدىرى، ەلدىڭ شەشىمى. ال ادامي تۇرعىدان ايتسام، البەتتە قازاقتار دا بىزدەي نامىستى ەل. ەركىندىكتى بىزدەي سۇيەدى، ولارعا دا دەموكراتيا جاراسادى. دەموكراتيالىق رەجيم بولسا ساۋدا كەلىسىمدەرى، ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر جەكە ادامنىڭ ۇستانىمدارىنا تاۋەلدى بولمايدى.
- قۋعىنداعى قازاقستاندىق بانكير، وپپوزيسيالىق وليگارح مۇحتار ءابليازوۆ جۋىردا فرانسيالىق «ليبەراسون» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «2005 جىلى قىرعىزستانداعى رەجيمدى قۇلاتۋ ءۇشىن وپپوزيسياسىن قارجىلاندىردىم. پوست-سوۆەتتىك رەسپۋبليكالاردىڭ بىرىندە بولسىن پروسەستىڭ باستالعانى، دۇرىس رەفورمالار جۇرگىزگەنى مەن ءۇشىن ماڭىزدى ەدى» دەپتى. بۇل ءسوز شىندىققا ساي كەلە مە؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: - بىرىنشىدەن، ەشقانداي ريەۆوليۋسيا اقشامەن جاسالمايدى. ريەۆوليۋسيا بولۋ ءۇشىن وبەكتيۆتى شارتتار كەرەك. قىرعىزستانداعى ەكى ريەۆوليۋسياعا دا قاتىسقان اداممىن. سىرتتان دا، ىشتەن دە ۇلكەن قارجىلاي قولداۋ بولعان ەمەس. ەلدىڭ ءوز باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان وقيعانى بىرەۋلەر ءوز بەدەلىنە پايدالانعىسى كەلەتىنى بايقالادى.
- دەگەنمەن، ءابليازوۆ مۇلدەم قارجىلاي كومەكتەسپەگەن دەۋگە بولا ما؟
ومۋربەك تەكەبايەۆ: - ونى ناقتى ايتا المايمىن. قىرعىزستاندا «بتا بانكتىڭ» اكسيونەرى، ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى دانيار ۇسەنوۆ (قۇرمانبەك باكييەۆ كەزەڭىندەگى قىرعىزستاننىڭ پرەمەر-مينيسترى – رەد.) دەگەن جىگىت بولعان. بالكىم سونىمەن مامىلە جاساعان شىعار. ءبىراق ريەۆوليۋسياعا ءابليازوۆتىڭ ەشقانداي قارجىلاي دا، ساياسي دا اسەرى بولعان ەمەس.
