تۇركياداعى رەسەيلىك ديپلومات اندرەي كارلوۆتىڭ  سۇمدىق  ءولىمى بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. ەجەلگى زاماننان ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرلەرگە قاستاندىق جاساۋ ءسوزسىز قاتاڭ جازالانىپ، ءتىپتى سوعىسىپ جاتقان ەكى جاق تا مۇنداي تاۋەكەلگە بارمايتىن. مۇنداي ءىس-شارالاردان تيەتىن زيان كوپ، جۇزدەگەن جىلدار بويى بۇل تابۋ (تىيىم) بولىپ سانالدى. سوندىقتان، ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ءولىمى وتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. كەزدەسكەن جاعدايدا بارلىعىن تاڭقالدىراتىن وقيعاعا اينالادى. سەبەبى، بۇل جازىلعان جانە جازىلماعان بارلىق زاڭدار مەن داستۇرلەردىڭ بەل ورتاسىنان بۇزىلىپ، قورلانعان ءتۇرى.

رەسەي تاريحىندا ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ قاراپايىم قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل جاسالعان كەزدەرى بولدى( سوڭعىسى يراكتا 10 جىل بۇرىن بولعان)، ءبىراق، كەشەگى كۇنگە دەيىن سولاردىڭ اراسىنداعى ەلشىلەرگە قاستاندىق جاسالعان تەك ءۇش جاعداي عانا بەلگىلى. وسىدان 90 جىل بۇرىن پولشاداعى بۇرىنعى كەڭەس ەلشىسى پەتر ۆويكوۆ ەميگرانت بوريس كوۆەردانىڭ قولىنان قازا تاپقان ەدى. ءبىر عاسىر دەرلىك ۋاقىت بۇرىن بولعان اتىشۋلى جاعدايدىڭ ءمان-جايىن لايف پورتالى ەسكە الىپ، نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.  

ءپوتر ۆويكوۆ

ۆويكوۆ -20 جىلدارداعى قاراپايىم كەڭەستىك ديپلومات. ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى بولماعان ول، ەميگرانتتىق ەڭبەك ءوتىلى بولعانى ءۇشىن جۇمىسقا ورنالاسادى. ەۋروپادا وتكىزگەن 10 جىل ىشىندە ۆويكوۆ تىلدەردى ۇيرەنەدى. ول جىلدارى وسىنداي بىلىكتىلىگى بار ادامنىڭ  ديپلوماتيالىق لاۋازىمعا تاعايىندالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى، سەبەبى، ەسكى ديپلوماتيالىق كورپۋس بىتىرىپ كەتكەن بولاتىن.

ۆويكوۆ ەشقاشان بولشيەۆيك بولماعان، ريەۆوليۋسياعا دەيىن مەنشيەۆيكتەرمەن قوسىلعان. زاڭعا قاراما-قايشى ارەكەتتەرى ءۇشىن ەۋروپاعا كەتكەن (ول مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەرگە قارسى بىرنەشە ءساتسىز لاڭكەستىك ۇيىمداستىرۋلارعا قاتىسقان)، پولياكتىڭ باي كوپەسىنىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ، بوگەمالىق ءومىر سالتىن اكەلدى، ەميگرانتتارعا ارنالعان باسىلىمداردا جاريالانىپ وتىردى.

اقپان ريەۆوليۋسياسىنان كەيىن ۆويكوۆ بىردەن وتباسىلىق ءومىرىن تاستاپ (ول ۋاقىتتا ونىڭ ۇلى دۇنيەگە كەلگەن ەدى)، مەنشيەۆيكتەر كوشباسشىسى مارتوۆپەن بىرگە جابىق، مورلەنگەن پويىزدا رەسەيگە كەتىپ قالادى. ريەۆوليۋسيالىق رەسەيدە ونى ورالعا اتتاندىرادى. ول جەردە ول مەنشيەۆيكتەردەن بولشيەۆيكتەرگە قاشىپ، قازان توڭكەرىسىنەن  كەيىن ەكاتەرينبۋرگتىڭ باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. ەكاتەرينبۋرگ شالعايداعى شاعىن قالا بولعان (گۋبەرنيالىق قالا پەرم)، ۆويكوۆتىڭ بۇل تاعايىندالۋى، اشىعىن ايتقاندا، ماعىناسىز، ەلەۋسىز ەدى.  

وسى كۇنگە دەيىن ۆويكوۆتىڭ پاتشا وتباسىنىڭ ولىمىنە قاتىسى بار نە جوق ەكەندىگى داۋلى سۇراق بولىپ وتىر. يمپەراتوردى ءولىم جازاسىنا كەسىلۋىنە داۋىس بەرگەنى انىق (بارلىق وتباسى مۇشەلەرىن ءولىم جازاسىنا كەسۋ تۋرالى سۇراق كوتەرىلمەگەن)،  الايدا كەڭەس پەرەبەجچيگى بەسەدوۆسكييدىڭ ايتۋىنشا، ۆويكوۆ وعان اتۋ جازاسىنا قاتىسقانى جايلى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ بەرگەن. ەكىنشى جاعىنان، اتۋ جازاسىنا قاتىسقان ادامدار ءوز  ەستەلىكتەرىندە ۆويكوۆتىڭ بولعانىن ايتپاعان. سول سەبەپتى، جازالاۋ بارىسىنا ول قاتىسپاعان دەپ سانالادى.

ازاماتتىق سوعىس اياقتالعان ساتتە ۆويكوۆ ىنتىماقتاستىق جولىندا ءبىراز ۋاقىت جۇمىس ىستەپ،سودان كەيىن ول كانادادا ركفسر ۋاكىلەتتى وكىلى بولىپ جىبەرىلدى. الايدا، كانادالىقتار ونى پاتشا وتباسىنىڭ ولىمىنە قاتىسى بار دەپ قابىلداۋدان باس تارتقان.

1924 جىلى ول ورىس ەميگرانتتارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان، پولشادان كەلىسىم الىپ، قىزمەتىنە كىرىسەدى. 

بوريس كوۆەردا

قازان توڭكەرىسى مەن ازاماتتىق سوعىس كەزىندە بوريس كوۆەردا نەبارى 10 جاستا ەدى. ۆيلنو قالاسىنىڭ تۋماسى بولسا دا، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە نەمىستەردىڭ كەلۋىنە بايلانىستى ونىڭ وتباسىن ساماراعا ءقاۋىپسىز جەرگە كوشىرەدى. جاس بولعانىنا قاراماستان، كوۆەردا ازاماتتىق سوعىس كەزىندەگى تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ كۋاسى بولادى. ونىڭ نەمەرە اعاسى بولشيەۆيكتەر قولىنان مەرت بولىپ، وتباسىنىڭ دوسى بولعان ءدىني قىزمەتكەردىڭ ولىمىنە كۋا بولادى. 11 جاسار بوريستىڭ كوزىنشە ونى  اتىپ تاستايدى. سول سەبەپتەن، كەڭەس بيلىگىنە دەگەن جاقسى كوزقاراستىڭ بولماعانى تاڭقالارلىق نارسە ەمەس.

كوۆەردا ەميگرانت بولماعان، ءبىراق ازاماتتىق سوعىس كەزىندە ەلىنە ورالعان ول، ۆيلنو قالاسىنىڭ پولشا قۇرامىنا كىرگەنىن ەستىپ، ەرىكسىز ەميگرانت اتانادى.

پولشادا كوۆەردا  قاراپايىم تىرشىلىك ەتىپ، بەلارۋس تىلىندە جارىققا شىعاتىن گازەتتە كوررەكتور بولىپ جۇمىس اتقارادى. سونىمەن قاتار، جەرگىلىكتى ورىس گيمنازياسىندا ءبىلىم الۋعا تىرىسقان، ءبىراق وقۋ اقىسىن تولەمەگەنى ءۇشىن ونى وقۋدان شىعارىپ جىبەرەدى. گيمنازيادا ونى سابىرلى ءارى سەزىمتال جاس جىگىت رەتىندە سيپاتتادى.

وقۋدان شىعىپ كەتكەن كوۆەردا ويلانا باستايدى. رەسەيگە زاڭدى-زاڭسىز ورالىپ، انتيبولشيەۆيستىك توپتارمەن بىرىگىپ، سولارمەن بىرگە كۇرەسۋدى ءجون كورەدى. الايدا، بۇل يدەياسىن ىسكە اسىرا الماعان ول، ءوز بەتىنشە كەك الۋدى كوزدەيدى. ماقساتى –پولشادا جوعارى لاۋازىمدى كەڭەستىك قىزمەتكەرلەردىڭ بىرەۋىن ءولتىرۋ.

ول گازەت بەتتەرىنەن ۆويكوۆتىڭ كەلبەتىن جاقسى تانيتىن. قاستاندىق جاساۋعا ونى ۆويكوۆتىڭ پولياك گازەتتەرىنىڭ بىرىندەگى جازباسى يتەرمەلەيدى. ۆويكوۆ ۆارشاۆادان ماسكەۋگە بەت الادى. كوۆەردا پويىزداردىڭ كەستەسىن جاقسى بىلگەندىكتەن، كەڭەس ەلشىسىن قاشان ۇستايتىنىن ويلاستىرادى. ءبىر قىزىعى، ۆويكوۆتىڭ  جازباسىندا قاتە كەتكەن بولىپ شىعادى. شىن مانىسىندە، كەڭەس قىزمەتكەرى ۆارشاۆادان كەتۋدى جوسپارلاماعان. ول لوندوننان ماسكەۋگە بەت الىپ، پولشا استاناسىندا ايالداما جاساعان كەڭەستىڭ باسقا ەلشىسى روزەنگولستى قارسى الۋعا بارعان ەدى.

شابۋىل

1927 جىل 7 شىلدە. تاڭەرتەڭ بوريس كوۆەردا ۆارشاۆا تەمىر جولىنا كەلەدى. تاڭعى 9-دار شاماسىندا ۆويكوۆتىڭ كولىگى كەلىپ توقتايدى. ونىڭ جانىندا ەلشىلىك قىزمەتكەرى گريگوروۆيچ بار.

ۆويكوۆ گريگوروۆيچتى كولىكتە قالدىرىپ، ءوزى روزەنگولسپەن كەزدەسۋگە كەتەدى. پويىز ورنىنان قوزعالعانعا دەيىن، ۆويكوۆ ارىپتەسىن ۆاگونعا دەيىن شىعارىپ سالادى. ءدال وسى مەزەتتە كوۆەردا كەڭەس ديپلوماتتارىن تانىپ، سوڭدارىنان ەرەدى. روزەنگولس پويىزعا مىنە بەرگەندە، كوۆەردا تاپانشاسىن الىپ، اتقىلاي باستايدى.

ايتا كەتەرلىگى، ۆويكوۆ وتە جاقسى شىنىققان ادام، جاس كەزىندە پوليسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بولعان قاقتىعىستارعا قاتىسقان. ونىڭ ۇستىنە، ۆويكوۆتىڭ دا، روزەنگولستىڭ دا تاپانشالارى بولعان. روزەنگولستىڭ قارۋمەن قولدانا المايتىندىعى وعان بوگەت بولدى. كوۆەرداعا قارسى وق اتقانمەن، نىساناسىنا تيگىزە المايدى. ۆويكوۆ تا كوۆەرداعا قارسى وق جاۋدىرىپ، ەلدى دۇرلىكتىرەدى. ناتيجەسىندە ۆويكوۆ كوۆەرداعا بىردە-بىر رەت وق تيگىزە المادى، ال كوۆەردانىڭ التى وعىنىڭ ەكەۋى ۆويكوۆتى جاراقاتتايدى.

ۆويكوۆ اۋىر جاراقاتتانىپ، اۋرۋحانادا قايتىس بولادى. كوۆەردا بىردەن پوليسياعا بەرىلەدى. تۇتقىندالعان كەزىندە ول ۆويكوۆقا ديپلومات بولعانى ءۇشىن ەمەس، كومينتەرن اگەنتى بولعانى ءۇشىن جانە كەك الۋ ءۇشىن جاساعانىن ايتادى.

سوت

كوۆەردا ىسىنە بايلانىستى سوت تەز ءوتىپ كەتەدى. پولشا كسرو-مەن قارىم-قاتىناستىڭ بۇزىلۋىنان قاۋىپتەنسە، كسرو  شۆەيسارياداعى كەڭەس ەلشىسى ۆوروۆسكييدىڭ ءولىمى سياقتى وقيعانىڭ قايتالانۋىنان قورىقتى. سوندا ەلشىنى ولتىرگەن ورىس ەميگرانتى كونرادي سوتتا ءوزىنىڭ  كۇيرەگەنى مەن وتباسىن بولشيەۆيكتەردىڭ ولتىرگەنى ءۇشىن كەك العانىن ايتادى. كونرادي سوتى كوپ ۇزاماي بولشيەۆيزمگە قارسى سوتقا اينالىپ،  ناتيجەسىندە قىلمىسكەر اقتالىپ شىعادى. سول سەبەپتەن، كسرو شۆەيساريالىق وقيعانىڭ ۆارشاۆادا قايتالانعانىن قالامادى.

كوۆەردانىڭ ءىسىن قاراپايىم سوت ەمەس، جەڭىلدەتىلگەن جازا قولداناتىن توتەنشە سوت قارادى. ۇكىم 8 كۇن وتكەن سوڭ شىعارىلدى.

سوت بارىسىندا كوۆەردانىڭ تۋىستارى، تانىستارى، بۇرىنعى سىنىپتاستارى ءسوز سويلەدى. ولار ونى تىنىش، تۇيىق جىگىت رەتىندە سيپاتتادى. كىشكەنتاي كەزىندە، ۆيلنودا ەميگرانت بولعان شاعىندا بولشيەۆيكتەردىڭ ارەكەتتەرىنەن قاتتى اسەر العانىن ايتتى.

كوۆەردانىڭ ءوزى كىناسىن جوققا شىعارعان جوق، وسى ارەكەتى ارقىلى پولشانىڭ دارەجەسىن تۇسىرگەنى ءۇشىن  كەشىرىم سۇرادى. ول ءوزىنىڭ دەموكرات ەكەنىن ايتىپ، بولشيەۆيكتەردىڭ قولىنان تالاي ورىس ادامدارى مەرت بولىپ، ءزابىر كورگەنى ءۇشىن كەك العانىن سەبەپ رەتىندە ايقىندادى.

سوتتارعا سوڭعى ءسوزىن ايتقان پروكۋرور: «سوت مىرزالار، كوۆەردانى قاتاڭ تۇردە جازالاۋ قاجەت. جاستىعىنا قاراماي، وتە اۋىر قىلمىس جاسادى. ونىڭ اتقان وعى ادامدى ءولتىردى. ەلشىنى، باسقا ەلدىڭ ازاماتىن، پولياك جەرىن ءقاۋىپسىز ساناعان ادامدى. پولشا رەسپۋبليكاسى قاتتى قورلانىپ، دارەجەسىنە كىر كەلتىرىلدى. بۇعان تۇسىنىستىك تانىتىپ، جۇمساق بولۋعا بولمايدى. سىزدەر دە جۇمساق بولماڭىزدار ».

كوۆەردا كەڭەس ەلشىسى ۆويكوۆتى ءولتىردى دەپ ايىپتالىپ، ءومىر بويىنا اۋىر جۇمىس ىستەۋگە كەسىلدى. الايدا، كسرو شىعارىلعان ۇكىمگە كوڭىلدەرى تولماي، كەك الۋ ماقساتىندا سوتتىڭ تاعايىندالۋىنسىز كوۆەرداعا ەش قاتىسى جوق ريەۆوليۋسياعا دەيىنگى زيالىلاردىڭ اراسىنان 20 كەزدەيسوق ادامدى تاڭداپ، اتىپ تاستايدى.

كسرو-دا اسا تانىمال بولماعان ۆويكوۆ، كرەمل قابىرعاسىنداعى قورىمعا مەملەكەتتىك ناگرادالارىمەن بىرگە جەرلەندى. كسرو قۇلاعانعا دەيىن ونىڭ اتىمەن كوشەلەردى اتاپ، زاۋىت پەن باسقا دا جەرلەرگە ونىڭ ەسىمى بەرىلدى.

كوۆەرداعا شىعارىلعان ۇكىم ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن قايتا قارالدى. ونى باس بوستاندىعىنان 15 جىلعا ايىرىپ، اۋىر ەڭبەككە سالدى. ول 10 جىلىن تۇرمەدە وتەپ، 1937 جىلى وعان راقىمشىلىق جاسالدى. كەيىن ەۋروپا ەلدەرىن ارالاپ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن امەريكادا قالادى. ەميگرانتتار اراسىندا تانىمالدىلىققا يە بولىپ، ەميگرانتتارعا ارنالعان باسپالارمەن سەرىكتەستىك ورناتادى.

1987 جىلى كوۆەردا قايتىس بولادى. كسرو-دا ونىڭ ءاتى-جونى قۇپيا بولىپ، قۇلدىراعانعا دەيىن ونى ەشكىم تانىمادى. ەنسيكلوپەديالىق سوزدىكتەردە ۆويكوۆتى «مونارحيست»، «اق گۆاردياشى» ولتىرگەن دەپ جازىلىپ، اتى اتالماعان.

اركاديي روزەنگولس بولسا كارەرا قۋىپ، سىرتقى ساۋدانىڭ حالىق كوميسسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. ۇلكەن تەررور كەزىندە 1938 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى.

قامشىگەر: التىناي ەرجان قىزى