ەلشى دەگەن كىم؟ ەلشىنىڭ ماقسات-مىندەتى، ءرولى، جاۋاپكەرشىلىگى قانداي بولعان؟ تاريح بىزگە قانداي تاعىلىم ايتادى؟ تۇركياداعى رەسەي ەلشىسىنىڭ قوعامدىق ورىندا قىزمەت بابى بارىسىندا كىسى قولىنان قازا تابۋى ەكى مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسىنا قالاي اسەر ەتپەك؟ وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە «قامشى» پورتالىنىڭ ءتىلشىسى شايحى مارال تاريحشى راۋان بايدالىنىڭ پىكىرىن سۇراعان بولاتىن.

ەلشىنىڭ ءرولى ءارقاشان ماڭىزدى

«ەلدەستىرمەك ەلشىدەن، جاۋلاستىرماق جاۋشىدان» دەگەن قازاقتا مىقتى ءسوز بار. ەكى ەلدى تاتۋ قىلۋ ەلشىگە بايلانىستى. ودان بولەك «ەلشىگە ءولىم جوق» دەگەن ءسوز بار. سوعىس جاعدايى بولسا دا، ەلشى بەيتاراپ بولادى. تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق، بۇرىندارى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار بولدى. وسى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ىشىندە ەلشىلىك قاتىناستار جولعا قويىلعان بولاتىن. بۇل تۋرالى تاريحي دەرەكتەردەن كەزدەستىرەمىز. قازاقستان تاريحىندا جۇڭگو، پارسى، موڭعول دەرەكتەرى دەگەن توم-توم كىتاپتار شىعىپ جاتىر. سول كىتاپتاردا ەلشىلىك بايلانىس جايلى ايتىلادى. مىسالى، قىتايدىڭ ەلشىسى عۇن مەملەكەتىنە بارىپ، ەلىنە ەسەپ بەرگەن كەزدە بىلاي دەپ ايتادى: «توردە ءۇيسىن، قاڭلى، عۇن بىرگە وتىردى، ولاردان تومەن مەن وتىردىم» دەپ ايتادى. بۇل مەملەكەتتەرمەن بايلانىستى ءۇزۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەرەدى. بۇل ەجەلگى زاماندا ەلشى ءرولىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەتىن ءبىر عانا مىسال.

ەلشىنىڭ ءولىمى سوعىس باستاۋعا سەبەپ

ەلشىلىك قاتىناستاعى ادامدار ۇزاق ساپارلاردا جۇرەدى، ەسەپ بەرۋ ءۇشىن كۇندەلىك جازىپ جۇرەتىن بولعان.

ەكىنشى مىسال، شىڭعىس حان حورەزم مەملەكەتىندەگى وتىرار قالاسىنا بارعان كەزدە بيلەۋشىسىنەن وتىراردىڭ اكىمى قىپشاق قايىر حاندى بەرۋدى سۇرايدى. وعان حورەزم مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى كەلىسپەيدى. سودان ەكى ەل اراسىندا سوعىس باستالىپ كەتەدى. ءبىر ادام ەكى ەل اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋعىزۋعا سەبەپ بولعان.

ءبارىمىز بىلەتىن، سۇلتان بەيبارىس جايلى ەكى ءبولىمدى كەرەمەت فيلم بار. سول فيلمدە مىسىر ەلىنىڭ سۇلتانى قۇتىزعا شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسىنەن ەلشى كەلەدى. ول ات ۇستىندە تۇرىپ: «سەن بىزگە باعىناتىن بولاسىڭ، مالىڭدى بەرەسىڭ، كەپىل رەتىندە ايەلىڭدى قوياسىڭ» دەپ ايتادى. سول ءبىر اۋىز سوزگە شىداماي، قۇتىز موڭعول ەلشىسىن ولتىرۋگە بۇيرىق بەرەدى. سۇلتان بەيبارىس: «بۇل سوعىستىڭ باستالۋىن جىلدامداتتى، موڭعول ەلشىلەرىن، ءتىپتى، بۇكىل دۇنيە جۇزىندە، ەۋروپا، ريم سان-سالتاناتىمەن قارسى الاتىن. تەك قۇتىز عانا وسىلاي جاساپ، سوعىستىڭ باستالۋىنا سەبەپكەر بولدى» دەپ ايتادى.

باتىرلار دا ەلشىلىكتى اتقارعان

ەلىمىزدە ەلشىلىكتى باتىرلار دا اتقارعان. تاريحتان بەلگىلى  قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ قالماقتارعا ءۇش رەت ەلشى بولىپ بارعانىن بىلەمىز. سول كەزدە ايتقان، ءار قازاق جاتقا ايتىپ جۇرگەن كەرەمەت ءسوزى بار. جانە XVIII عاسىردا قابانبايدىڭ قىتايداعى چجەن پاتشالىعىنا ەلشى بولىپ بارعانىن بىلەمىز. ودان كەيىن ءابىلقايىردىڭ تۇسىندا باتىرلار مەن بيلەردىڭ باسىن قوسىپ، رەسەيگە ەلشى رەتىندە  جىبەرگەنى تاعى بار. كەيبىر باتىرلار ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتىمەن ءبيدىڭ، ەلشىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان.

حح عاسىردا ەلشىلىك جاندانا ءتۇستى

XX عاسىردىڭ باسىنا توقتالساق، 1916 جىلى تورعايدا امانگەلدى يمانوۆ پەن ءابدىعاپار جانبوسىنوۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس بولادى. سول كەزدە بۇرىنعى قازاق حاندىعىن، ونىڭ ىشىندە ەلشىلىكتى قالپىنا كەلتىرەدى. ءابدىعاپپار «ءامىر» اتاعىن الادى، اسكەردى جانە ەلشىلىكتى قالپىنا كەلتىرەدى. سول كەزەڭدە ولار بۇحارعا ەلشى جىبەرۋگە دايىندالادى. ەلشىلىك ماسەلەسىن جولعا قويۋ جايىندا اكادەميك ماناش قوزىبايەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ايتىلادى.

1917 جىلدارى الاش ۇكىمەتى قۇرىلعان كەزدە دە «الاشتىقتار» ەلشىلىك قىزمەت ورناتقان. مىسالى،  سىبىردە ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرىلعان كەزدە، ءسىبىردى كولچاك قولىنا العان كەزدە الاش ۇكىمەتىنىڭ اتىنان ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءوزى باستاعان ءالىمحان ەرمەكوۆ، ايدارحان تۇرلىبايەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ  قوشتاعان تۇلعالار الاش ۇكىمەتىنە بايلانىستى، الاشتىڭ جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى ەلشىلىك قىزمەتپەن سىبىرگە بارعان.

ال 1928-1936 جىلدارى كسرو مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى ەلشىلىك قىزمەتىن اتقارعان ەلىمىزگە بەلگىلى، تانىمال ەلشى ءنازىر تورەقۇلوۆ بار. سول كەزدەگى كاسىبي دەڭگەيدەگى ەلشى دەپ مەن ءنازىر تورەقۇلوۆتى ايتاتىن ەدىم. ول كىسى ەلشىلىكتىڭ قىر-سىرىن بىلگەن. مۇسىلمان مەملەكەتتەرى اراسىندا بايلانىس ورناتقان. ورتا ازيا حالىقتارىن ورىستاندىرۋ ءۇشىن ميسسيونەرلەر جۇرگىزگەن ساياساتىنا قارسى شىعىپ، اشكەرەلەدى. تايىر مانسۇروۆ، سارسەن بەك ساحابات، ىبىرايىم قاجى يسمايىل جانە تاعى باسقا كىسىلەر بىرنەشە كىتاپتارىن شىعارىپ، گازەت-جۋرنالدار بەتتەرىنە ماقالالار جازىپ، «ءنازىر قورىن» اشتى.

ەلشى، ەڭ الدىمەن، پاتريوت بولۋى ءتيىس

ءقازىر دە ەلىمىزدە ەلشىلىك قىزمەتكە دايىندايتىن ماماندىقتار بار. ءبىراق، قازاقتىڭ بويىندا جالتاقتاۋ باسىم. قانداي دا وقيعاعا بايلانىستى ءبىزدىڭ ديپلوماتتار ەركىن، اشىق پىكىر ايتا الۋى شارت.

ەلشىلىك قىزمەت وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. بۇل قىزمەتتەگى ادام جان-جاقتى ءبىلىمدى بولۋى ماقسات. سول ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن، تۇرمىس-احۋالىن، ءبىتىم-بولمىسىن، مىنەزىن تانىعان ادام بولۋى شارت. ءبىراق قازىرگى ەلشىلەردىڭ كوبىسى ءورىستىلدى. بۇرىنعى كەزدەرى ەلشىلەر باسقا ەلگە بارعاندا ءوزىنىڭ انا تىلىندە سويلەيتىن. قازىرگى ەلشىلەر شەتەلدە جۇرگەننەن كەيىن ويىن، پىكىرىن مىندەتتى تۇردە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز مەملەكەتتىك تىلىندە جەتكىزۋى كەرەك. XVIII عاسىرلاردا ورىسشا جەتىك بىلەتىن ەلشىلەر كوپ بولدى، ءبىراق رەسەيگە ەلشىلىكپەن بارعان كەزدە ولار قازاقشا سويلەيتىن، ال جانىنداعى ءتىلماش ءسوزىن اۋدارىپ وتىراتىن بولعان. ەلشىلەر، ەڭ الدىمەن، پاتريوت بولۋى شارت. بۇل –باستى تالاپ.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە كەڭەس ۇكىمەتىنەن بەرى كەلە جاتقان، ەلباسىمىزبەن قاتار ساياساتتا جۇرگەن بىلىكتى ەلشى دەپ قاسىم-جومارت توقايەۆتى ايتار ەدىم. ودان بولەك، ەلىمىزدە تانىمال ەلشىلەر از ەمەس. ءبىرى – قازاقستاننىڭ يتالياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ، ءبىرى – قازاقستاننىڭ قىرعىزستانداعى ەلشىسى بولعان مۇحتار شاحانوۆ.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ 50 تومنان تۇراتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى. تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى» جوباسىمەن تاريحي-دەرەك جارىق كورگەن بولاتىن. ول كىسى 1993-1997 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يران يسلام رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعان بولاتىن.
كىتاپتىڭ ءبىر تومى ارنايى ەلشىلىك قاتىناستارعا ارنالعان. ول كىسى ەلشى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە كۇندەلىك جازىپ، وقىرماندى ەلشىلىكتىڭ بىلە بەرمەيتىن قىر-سىرلارى جايلى تانىستىرادى.

ماقسات – ەكى ەلدى ارانداتۋ

ال، جالپى كەشەگى تۇركياداعى رەسەي ەلشىسىنىڭ ولتىرىلۋىنە بايلانىستى ايتارىم، بۇل بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ توپتارى ادەيى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان تاپسىرماسى دەپ ەسەپتەيمىن. ەلشىنىڭ ەش كىناسى جوق. بۇل ءبىر ادامنىڭ ساياساتىمەن، يدەياسىمەن بولىپ جاتىر دەپ ويلامايمىن. ەكى ەلدى ارانداتۋ ساياساتىنان تۋىنداعان دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىراق، ەكەۋىنە دە جاۋلاسۋ ەش ءتيىمدى ەمەس. تۇركياداعى رەسەي ەلشىسىنە قاستاندىق جاسالا سالىسىمەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەسەيدەن كەشىرىم سۇرادى. ەكى مەملەكەت تە الاۋىزدىققا بارمايمىز دەپ وتىر.  ال، تاريحتان باستاۋ الاتىن بولساق، ولار XX عاسىردىڭ باسىندا ەكى ۇلكەن يمپەريا بولعان. ءبىرى وسمان يمپەرياسى بولسا، ءبىرى رومانوۆتار اۋلەتى بولدى. بۇل يمپەريالار بىر-بىرىمەن دوس بولعان، بايلانىستا بولعان،  ءبىر-بىرىن قولداپ وتىرعان. تاريحتا ەكى مەملەكەتتىڭ دوستىعى جايلى جاقسى پىكىر دە ايتىلادى. 1918–1920 جىلدارى تۇركيادا شەتەلدىك ينتەرۆەنسيامەن ازامات سوعىسى بولعان ەدى. سول كەزدە كەڭەس وداعى تۇركياعا قولداۋ بىلدىرگەن. ال، قازىرگى ورىن الىپ جاتقان وقيعالار ساياسي ويىننىڭ جەلىسى عانا».