شىڭعىس قاعانعا دەيىن دە، كەيىن دە تاريحتا اتى قالعان ۇلى تۇلعالار بولعان. ءبىراق ولاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ ارتىندا ءدال شىڭعىس قاعان اتامىزدىكىندەي اسا مول قۇپياسى قالعان جوق. دەمەك، الەم تاريحىنداعى ەڭ قۇپياعا تولى تۇلعالاردىڭ ءبىرى، ءارى بىرەگەيى – شىڭعىس حان. ول تۋرالى شىندىقتىڭ كەيبىر بەتتەرى ءالى اشىلماي كەلەدى. ول وتە تەكتى، دارىندى، سۇڭعىلا، اقىلدى، باتىر، كورەگەن، دانا، اۋليە، دوسقا ادال، دۇشپانعا قاتال، جومارت، ەكى سويلەمەيتىن جانە ءبىر اۋىز سوزگە توقتايتىن وتە ءمارت ادام بولعان. شىنىندا دا، ول كەيبىر تاريحشىلار جازىپ جۇرگەندەي جابايى، نادان بولسا، نەگە وعان جارتى الەم باعىندى، نەگە ونى بۇكىل الەم «سوڭعى ەكى مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى تۇلعاسى رەتىندە» مويىنداپ وتىر. قاتىگەز، جاۋىز بولسا ونىڭ اينالاسىنان بىردە-بىر ادام، وعان باعىنىشتى بولعان بىردە—ءبىر ەل نەگە ساتقىندىق جاساماعان.
ءاربىر «قيسىق» ارەكەتتىڭ «قيسىق» سالدارى بولادى ەمەس پە؟! بۇل جەردە ول جوق. دەمەك، كورسەتىلگەن تۇجىرىمداردىڭ ءبارى جالعان، ويدان شىعارىلعان وتىرىك.
- ولاردىڭ (ورىستاردىڭ) جازىپ جۇرگەنىندەي، ەگەر ورىس ەلىن ءۇش عاسىر بويى موڭعولدار بيلەسە، ورىس تىلىنە نەگە موڭعول سوزدەرى ەمەس، قازاق سوزدەرى عانا ەنگەن؟ «التىن وردا» مەملەكەتى قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ جازىلعان قۇجاتتاردىڭ تۇگەلى، شىعارعان تەڭگەلەرىندەگى جازۋعا شەيىن قازاق (تۇركى) تىلىندە ەكەنى دالەلدەنىپ وتىرسا، «موڭعول ءتىلى» قايدا؟ ورىس اقسۇيەكتەرىنىڭ 40 پايىزىنىڭ تەگى قازاق تا، نەلىكتەن ولاردىڭ ىشىندە موڭعول تەكتىلەرى جوق؟
دەمەك، بۇل تۇجىرىم دا جالعان، ويدان شىعارىلعان وتىرىك.
- ورىس تاريحشىلارى قۇرىلتايدا شىڭعىستى حان كوتەرۋگە قاتىسقان رۋلاردىڭ بارلىعىن «موڭعولدار» دەپ اتادى. جەمە-جەمگە كەلسەك، قۇرىلتاي مەن حان دەگەن اتاۋلاردىڭ ءوزى – قازىرگى موڭعولدا جوق سوزدەر. ال، التىن وردا حاندارىنىڭ ەسىمدەرى، قالالار مەن ونداعى اسكەري جانە الەۋمەتتىك اتاۋلاردىڭ بارلىعى كىلەڭ قازاق سوزدەرىنەن تۇرادى. ال، قازىرگى موڭعولدار ورىس شوۆينيستەرىنىڭ وسى قيتۇرقىلىعىن پايدالانىپ، شىڭعىس حاندى وزدەرىنە مەنشىكتەپ الدى. اشىعىن ايتساق، التىن وردانىڭ تاريحىنا بۋدداعا تابىناتىن ولاردىڭ ەش قاتىسى جوق. ورىس تاريحشىلارىنىڭ وسىنداي قاراپايىم دۇنيەلەردى دە اجىراتۋعا اقىلدارى (بىلىمدەرى) جەتپەدى.
- لوندونداعى ەجەلگى ەپوستاردىڭ تىزىمىندە تۇرعان «وعىزناما» (ب.ە.د. 1ءۇ عاسىر) داستانىنداعى شىڭعىسحان شىققان قيات رۋىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى جايلى اڭىزدى ايگىلى ورىس عالىمى بيچۋرين بىلايشا بەرەدى. «بۇل رۋدىڭ اتاسى ساداق اتۋدان اسا مەرگەن بولعان، ونىڭ اتقان وعى قيالاي اتسا دا نىسانادان ءمۇلت كەتپەگەن. سوندىقتان، بۇل رۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشىعا قيات دەگەن ەسىم بەرگەن، ياعني ونى قيالاي اتۋشى دەگەن». بۇعان، بۇگىنگى موڭعولتانۋشىلار، بىلايشا جاۋاپ بەرەدى:
- بۇل وتىرىك. بۇل شىڭعىسحاننىڭ تەگىن تۇرىك ەتۋ ءۇشىن ارنايى جاسالعان جوبا.
ءيا، وتىرىكتە شەك بولمايدى دەگەن وسى دا. دەمەك، ولاردىڭ (وتىرىكشىلەردىڭ) تۇجىرىمىنشا ب. ز. د. 1ءۇ عاسىرىندا وسى بولىپ وتكەن قياتتار (شىڭعىسحان) جايلى قازىرگى «وتىرىك» وقيعالاردىڭ نەگىزىن جۇزدەگەن جىل بۇرىن سالىپ كەتكەن. قازاق اتام مۇندايدى «تىلدە سۇيەك جوق» دەپ تۇجىرىمداعان.
تۇسىنىكتەمە: قيان (قيات) رۋى ادايدىڭ مۇڭالىنان ءوربيدى. ادايدىڭ شەجىرە دەرەگى بويىنشا اداي – كەلىمبەردى – مۇڭال – جاۋلى – جارى – قيان (قيات) بولىپ تاراتىلادى. بۇل دەرەك ادايدىڭ ايگىلى ءبيى الشىن مەڭدالى ۇلى شەجىرەسىنەن الىندى (الشىن مەڭدالى ۇلى، «اداي شەجىرەسى». الماتى-2002. 67 بەت).
- «شىڭعىسحاندى يۋنەسكو «ەكى مىڭجىلدىقتىڭ ۇلى قولباسشىسى» دەپ تانىعاننان باستاپ،
نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى نەمىس حانس-پەتەر ديۋرردان باستاعان شىڭعىس ايتماتوۆ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، قالماق داۆيد كۋگۋلتينوۆ، ءازىربايجان ەلچين، تاجىك مۋمين كانوات سىندى بەلگىلى مادەنيەت قايراتكەرلەرىنەن قۇرىلعان توپتان مازا كەتىپ، مەملەكەت باسشىلارى مەن قوعام قايراتكەرلەرىنە ۇندەۋ جاريالادى.
«جاۋلاۋشىنىڭ وتانىندا – دەپ جازدى ولار، – حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلى مەن ابىرويىن جانە ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ماقساتىندا ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جاۋىز باسقىنشىنى ار-ۇياتتىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسۋشى، جەر بەتىنە بەيبىتشىلىك ورناتۋشى رەتىندە ۇلىقتاۋ جولعا قويىلۋدا. شىڭعىسحان اتىنداعى موڭعوليانىڭ ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتىك وردەنى تاعايىندالىپ، ۇلان-باتىردىڭ ورتالىعىندا شىڭعىسحان مەن ونىڭ توعىز اسكەرباسىنا ارنالعان بيىكتىگى 20 جانە 17 مەتر، قۇنى شامامەن 19 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن ەسكەرتكىش كەشەنىنىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانۋ ءراسىمى ءساندى سالتاناتپەن اتالىپ ءوتتى. حالىقارالىق كونفەرەنسيالار مەن فورۋمدار ۇيىمداستىرىلىپ، وتە ۇلكەن كولەمدە ارنايى كىتاپتار شىعارىلدى. ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى جازىقسىز قۇربانداردىڭ توگىلگەن كوز جاسى مەن قانىن ەلەمەي، بيلەۋشى-باسقىنشىنى اشىق دارىپتەيتىن مۇنداي ۇياتسىز ارەكەتتەر ءاربىر مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ساياساتىن بەي-جاي قالدىرماۋى ءتيىس» (قايرات زاكريانوۆ. شىڭعىسحان موڭعول ما، تاتار ما، الدە قازاق پا؟ «قازاق ءۇنى» گازەتى. 20 تامىز 2014 جىل).
بۇلاردىڭ ايتقاندارى راس بولسا، بۇكىل الەم ەلدەرى نەگە شىڭعىس قاعاندى مەنىڭ اتام دەپ تالاسىپ جاتىر. نەگە ونىڭ وسيەتتەرىن 800 جىلدان بەرى ۇمىتپاي، مۇلتىكسىز ورىنداپ كەلەمىز. ادامداردىڭ تەك قانا جاقسىعا تالاساتىنىن ەسىمىزدەن شىعارمايىق.
- «... ورىس ادەبيەتىندە نەكەن-ساياق ايتىلاتىن دەرەك سول سۇبەدەي مەن جەبە نويان اسكەرىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلاندار ءوزىمىزدىڭ ارعى تەگىمىز – تۇركى تايپالارى ەمەس پە! كييەۆتى جاۋلاپ العان باتىيدىڭ بەس ءجۇز مىڭ قولىنىڭ ون مىڭ باسشىسى عانا موڭعولدار بولدى دا، قالعاندارى تۇرىك تىلدەس تايپالاردىڭ ۇلاندارى ەدى عوي...» (ب.ك.الباني «قازاقيا» الماتى 1998. 18 بەت). تۇپ-تامىرىمەن قاتە تۇجىرىم. سوندا قالاي، بەس ءجۇز مىڭ قول جانە ولاردىڭ ارتىندا تۇرعان سان ميلليونداعان حالىق وزگە تىلدە سويلەيتىن وزگە ۇلتتىڭ ات توبەلىندەي عانا ادامدارىنا باعىنىپ، ايتقانىنا كونىپ، ايداعاندارىنا جۇرگەنى مە؟! اقىلعا سىيمايدى. موڭعولدار (مۇڭالدار) قازاقتىڭ تەك قانا ناعىز بەل بالاسى ەمەس، ولار قازاقتىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ دا يەسى بولاتىن، سوندىقتان دا تەمىرشى حاندى قازاقتىڭ ون ەكى ءبيى قازتاۋدىڭ باسىنا اق كيىزگە كوتەرىپ الىپ شىعىپ، تەمىرشىنىڭ دە، ونىڭ حان دەگەن لاۋازىمىن دا، تاۋدىڭ دا اتتارىن وزگەرتىپ تەمىرشىنى شىڭعىس، حان دەگەن لاۋازىمىن قاعان، سول سياقتى تاۋدىڭ دا اتىن شىڭعىس دەپ وزگەرتكەن بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ تەگىنىڭ قازاق ەكەندىگىنە بۇدان ارتىق قانداي دالەل كەرەك.
قازاقتاردى قىرعىنعا ۇشىراتتى دەيتىندەردىڭ، وتىراردى دالەلگە كەلتىرەتىندەرى بار. نەگىزگى شىندىعى ول كەزدە وتىرار قالاسىن پارسىلىق باعىتتاعى حورەزم بيلەۋشىلەرى بيلەگەن. شىڭعىسحان ەلشىلەرىن ولتىرگەن قايىر حان سول پارسىلىق حورەزمنىڭ ادامى بولعان. شىڭعىسحان تەك ونىڭ جازاسىن بەرىپ، وتىرار قالاسىن وزىمىزگە قايتارعان. تاريحي شىندىق وسى. باسقا ەش جەردە قازاقتاردى قىردى دەگەن اقپارات جوق، سەبەبى ول ءوز ەلى، ءوز ۇلتىن جاقسى كوردى. كەيبىر باعىنباعان باسشىلار بولعان شىعار، ولاردى ورنىنا قويۋ قاي مەملەكەتتە دە كەزدەسەدى.
شىڭعىسحان قازاق دالاسىنداعى بىردە-بىر رۋمەن (ەلمەن) سوعىسقان جوق. قازاق دالاسى شىڭعىسحاندى ءوز بالاسى بولعاسىن، وعان ءوز ەرىكتەرىمەن قۋانا قوسىلدى.
شىڭعىسحاننىڭ تاتار مەن جۇڭگو جانە حورەزمگە قارسى سوعىس اشۋ سەبەبىن «قۇپيا شەجىرە» بىلايشا بەرەدى:
قۇدالىقتان كەلە جاتقان شىڭعىستىڭ اكەسى ەسەكەيدى تاتارلار ۋ بەرىپ ولتىرەدى. ونىڭ الدىندا قۇدالىققا بارعان مۇڭالداردىڭ حانى امباعايدى تاتارلار ساتقىندىق جاساپ، جۇڭگو پاتشاسىنا ۇستاپ بەرىپ، ولار ونى «اعاش ەسەككە» شەگەلەپ ولتىرەدى. «قۇپيا شەجىرەدە» امباعاي قاعاننىڭ ءولىم اۋزىندا جاتىپ «مەنىڭ ۇرپاقتارىمنان دۇنيەگە ەركەك كىندىك كەلسە، مەنىڭ كەگىمدى السىن»، دەپ – امانات ەتكەنى كورسەتىلگەن. سودان قازاق اراسىندا «تاتار بار جەردە، قاتەر بار دەگەن» ماقال قالعان. ال، حورەزمگە نە ءۇشىن سوعىس اشقانىن جوعارىدا ايتتىق.
قىسقاسى، حورەزمشاحقا سوعىس جاريالاعان شىڭعىس حان ەمەس، سوعىس جاريالاعان حورەزمشاح الاددين مۇحاممەد. ال شىڭعىس حان قابىل العان. تىلەگەنىڭ سوعىس بولسا، الاسىڭ دەگەن.
- كەيبىر تاريحشىلارىمىز يۋنيي يۋۆەنالدىڭ «ەشبiر قاتىگەز جان باقىتتى بولا الماق ەمەس» دەگەن ءسوزiن كەلتiرە وتىرىپ، شىڭعىسحاندى ادامي باقىتتان قۇرالاقان وزبىر رەتiندە سۋرەتتەيدi. ال بiز بiلەتiن شىڭعىسحان تۋرالى فرانسۋز حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتi ناپولەوننىڭ «مەن شىڭعىسحانداي باقىتتى بولا المادىم» دەگەن مويىنداۋ ءسوزi بار. شىڭعىسحاننىڭ ۇلىلىعىن بۇدان ارتىق قانداي مويىنداۋ قاجەت!
- « ...ايتاتىندارى – شىڭعىس حان جامان، قانىشەر، پالەنباي قالانى قيراتقان، پالەن جۇرتتى جويعان. ءبىز ايتايىق، شىڭعىس حاننىڭ جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ اتىنىڭ تۇياعى تيگەن ەشبىر جەردە ەشقانداي حالىق جويىلعان جوق. ءبارى دە اتا-جۇرتىندا ءوسىپ، ءونىپ، بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. ايتپەسە، قولدا تۇرعان قىتايدى قىرىپ تاستاۋ قيىن با ەدى؟ ورىستى ورمانىمەن قوسا جوق قىلۋعا شاماسى جەتپەپ پە؟ سارتتى جەر بەتىنەن ءبىرجولا كوشىرۋ ءتىپتى وڭاي بولاتىن. ولاي جاسامادى، ۇلى قاعاننىڭ مۇراتى – باسقانى جويۋ ەمەس.
...ورىس سوۆەت يدەولوگياسى كەلىپ جەتكەنگە دەيىن بۇكىل قازاق شىڭعىس حاندى قۇرمەتتەگەن، ءقادىر تۇتقان. ال ودان كەيىن ۇلتتىق سانامىزدان ايىرىلعانىمىز سونشالىق، ورىستىڭ يدەولوگياسىمەن، ورىس بولعاندا ۇلكەن عىلىمنىڭ يدەولوگياسىمەن عانا ەمەس، مەكتەپ وقۋلىعى دارەجەسىندەگى شوۆينيستىك يدەولوگيامەن ابدەن ميىمىز ۋلانعان. شىڭعىس حاندى ءالى كۇنگە جاۋىز دەپ جۇرگەندەر سول سانادان ءالى ارىلا الماي وتىر. قازاقتىڭ جاعدايى تۇسىنىكتى. 70 جىلدىڭ ىشىندە ۇلتتىق ساناسىنان، ءداستۇر-سالتىنان ايىرىلدى. قىمىز ءىشۋدى، قۇرت قايناتۋدى ۇمىتىپ، بارىنان ايىرىلدى. ول تۇسىنىكتى جاعداي، يدەولوگيا سولاي بولدى. قازاققا كىنا قويماي-اق قويايىق. ال ارعى جاقتا – قىتايدا ءبىر جارىم ميلليون قازاق وتىر. ەلىمىز بار، جۇرتىمىز بار دەپ كوڭىلگە مەدەۋ تۇتاتىن ەدىم. ولاردىڭ قازىرگى زامانداعى سايتتارى – «كۇلتەگىن» مەن «سەن – قازاقتى» قاراپ وتىرامىن. قىتايداعى قازاق سوۆەت يدەولوگياسىنان تىس بولدى. ونىڭ ۇستىنە، جۇڭگو يدەولوگياسى بويىنشا، شىڭعىس حان ۇلى مەملەكەتتى نەگىزدەۋشى ادام. شىڭعىس حان باستادى، ال شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى قۇبىلاي ءبىرجولاتا بەكىتتى. سوندا سول جاقتاعى قازاق نەگە شىڭعىس حاندى بالاعاتتاپ جاتادى؟ مۇنداعىلار جاۋىز دەپ سىپايى ايتسا، ونداعىلار تۇگىن قالدىرماي، ارام قالماق، پالەن-تۇگەن دەپ بالاعاتتايدى، ونىڭ ىشىندە «نەگە جازادى؟» دەپ مەن دە كەتىپ جاتامىن. قايران قالاتىن نارسە. سوۆەت يدەولوگياسىنان تىس بولدى، قىتايدىڭ بۇگىنگى يدەولوگياسىندا دا شىڭعىس حان جامان دەگەن نارسە جوق. سوندا قايدان كەلدى بۇل؟ انىعىن ايتۋ كەرەك، بۇل ەلدىڭ، حالىقتىڭ ازىپ-توزىپ، ۇلتتىق سانادان ءبىرجولا دەرلىك ايىرىلعانىنىڭ كورىنىسى. ءبىراق، باسقا حالقىمىز جوق، وسى حالىقتىڭ ساناسى اشىلۋ كەرەك، وسى حالىقتىڭ ىشىندە ساناسى جوعارى ازاماتتار بار، جاستار دا كوپ، ارعى بەتتە دە ازشىلىق بولسا دا سونداي ازاماتتار بار، سولار ءتۇسىنۋى كەرەك. شىڭعىس حاندى قانشا جامانداعانمەن، جامان بولىپ قالمايدى. بۇكىل دۇنيەجۇزى مويىنداپ وتىر. شىڭعىس حان جونىندە نەشە مىڭ ماقالا، زەرتتەۋ، جۇزدەگەن كىتاپ جازىلعان. اعىلشىن جازدى، فرانسۋز جازدى، نەمىس جازدى، امەريكان جازدى، جاپون جازدى. شىڭعىس حاندى جاپون وزىنە تارتادى، جۇڭگو وزىنە تارتادى، ءقازىر ورىستار شىڭعىس حاندى سلاۆيان بولدى دەپ وزىنە تارتىپ جاتىر. ال شىن مۇراگەرى، شىن ۇرپاعى بولا تۇرا، ءبىز ودان قاشىپ قۇتىلا الماي جاتىرمىز. قانشاما كىتاپ جازىلسا دا، اينالىپ كەلگەندە شىڭعىس حان ءالى جوق. شىڭعىس حاندى ۇلى قولباسى، داناگوي ساياساتكەر، ۇلى يمپەريا قۇرعان دەيدى. شىڭعىس حاننىڭ جاساعان ىستەرى كەيىنگى زامانعا جالعاستى دەيدى. حالىقتاردىڭ اراسىنداعى قاتىناس، دىنگە كوزقاراس تۋراسىندا، حالىقارالىق قۇقىقتار سالاسىندا شىڭعىس حاننىڭ اشقان جاڭالىقتارى وتە كوپ. ەۋروپا سوعان ەندى جەتىپ جاتىر، ايتپەسە جەتپەي دە قالىپ جاتقان جايلار بار». (م.ماعاۋين).
- جيىرماسىنشى عاسىرداعى «ۇلى رەسەيدىڭ» مانساپ يەلەرى مەن وقىمىستىلارىنىڭ ساۋاتسىزدىعى سونشالىق جالپاق دۇنيەنى جايلاپ جاتقان قازاقتى شوكىمدەي قىرعىزبەن جانە سوناۋ سەگىز عاسىر بۇرىنعى قازاق (تۇركى) جۇرتىن موڭعولمەن شاتىستىردى. وسىنداي قاراپايىم دۇنيەنى دە اجىراتۋعا ولاردىڭ بىلىمدەرى جەتپەدى.
- ءبىزدىڭ مەكتەپ وقىتۋشىلارىنا ارناعان ادىستەمە دە، قانداي قالانى ولار (موڭعولدار) وپاسىزدىقپەن باسىپ الدى؟ «وتىراردىڭ كۇيرەۋى» جايلى نە بىلەسىڭدەر؟ موڭعولداردىڭ قازاق دالاسىن جاۋلاپ الۋىنىڭ زارداپتارى. 2. بالاساعۇن قالاسىنىڭ ورنى مۇلدەم جوعالىپ كەتكەن. ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ جۇيەسى بۇزىلدى. قازاق حالقى قالىپتاسۋىنىڭ اياقتالۋى 200 جىلعا كەشەۋىلدەدى. مادەنيەتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولدى (وتىرار كىتاپحاناسى) دەپ، كۇنى بۇگىندە دە جازۋلى تۇر جانە ولار بۇگىنگى ۇرپاقتى وسىلاي وقىتىپ ءجۇر («موڭعول يمپەرياسىنىڭ قۇرىلۋى» ۇستازدار سايتى u-s.kz).
دەمەك، بۇگىنگى قازاق تاريح عىلىمىنىڭ اقيقات پەن جالعاندى، ەلىن-جەرىن شەكسىز سۇيگەن ارلى ازامات پەن ساتقىندى، ياعني ادال مەنەن ارامدى اجىراتۋعا بىلىمدەرى جەتپەي كەلەدى.
«مايەكتى ءسوزىن ايتپاعان ءبىلىمدى عالىمنان،
تۇيسىگىن ايتقان اقىماق ارتىق» (شىڭعىس قاعان وسيەتىنەن).
