ءبىر تويدا ەكى جاقتىڭ قۇدا-قۇداعيلارى «ادەمى-اي» كومپانياسىنىڭ كادەسىيلارىن بىر-بىرىنە سىيلاپ جينالعان جۇرتتى تاڭ قالدىرعانىنا كۋا بولعانىم بار ەدى. بۇل وسىدان 6-7 جىل بۇرىن بولعان وقيعا-تۇعىن. سودان باستاپ، باحارگۇل تولەگەن قىزى نەگىزىن قالاعان ورتالىققا كوز قىرىمدى سالىپ جۇرەتىن بولدىم. «دۇنيە ءجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعى» وتكىزگەن ءمۇشايرادان جۇلدە العان دوسىم تولقىنىسىن جاسىرا الماي «اسىعىڭىز الشىسىنان ءتۇسسىن» دەگەن ىزگى نيەتتى قازاقتان باسقا ەشبىر ۇلت وسىلاي بەدەرلەي المايدى دەدى اعىنان جارىلىپ. شىنىندا دا، سولاي! تاريحىن تاسقا قاشاپ جازعان ۇلت ەكەنىمىز وتىرىك پە؟ كۇلتەگىن بابامىزدىڭ رۋحتى وياتار وتتى جىرى تاسقا بەدەرلەندى ەمەس پە؟ «تاريحىمدى وقىپ ءجۇرمىن تاستاردان» دەگەن ءبىر اقىننىڭ ولەڭى، ءسىرا، تەگىن ەمەس...
قازاق حالقى ءار قولدانعان زاتىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. ونىڭ ءبارى تۇنىپ تۇرعان فيلوسوفيا. ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. اجەلەرىمىز كيگەن كيمەشەك، ارۋلارىمىز ۇكىلەگەن ساۋكەلەمەن قاتار باسقا دا تۇتىنعان قاراپايىم بۇيىمدارى ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە ساي، ماڭىزعا يە. جۇزىك پەن بىلەزىك، ءتىپتى، ارۋلارىمىزدىڭ شاش ورۋلەرىنىڭ وزىندە تەرەڭ ءمان جاتىر. ونىڭ ءبارىن جىپكە تىزگەندەي عىپ ايتا بەرسەك تاڭدى تاڭعا جالعاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ال، بۇگىن سول قۇندى بۇيىمدارىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانۋ اياسى قانداي دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ارينە، ۇلتتىق ناقىشىن ساقتاپ، جاڭارىپ شىعىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بۇنداي بۇيىمدار جوقتىڭ قاسى ەدى. «ادەمى-اي» كومپانياسى ۇمىت بولا باستاعان جاۋھار دۇنيەلەرىمىزدى جاڭعىرتىپ ومىرگە قايتا قانات قاقتىردى. بۇل باحارگۇل تولەگەن قىزىنىڭ جەمىستى ەڭبەگى ەكەنى داۋسىز. وعان قانداي ماقتاۋ ايتساق تا جاراسىپ تۇراتىنى سوندىقتان. ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، ۇلت كوشباسشىسىنىڭ اق باتاسىن العانىن، ونىڭ ونەرىن، ەڭبەگىن جوعارى باعالاعانىن جالپاق جۇرت تەلەديدار ارقىلى كورىپ، ءبىلدى. مىنە، بۇل ەڭبەكتىڭ جەمىسى.
ادام باقىتقا ەڭبەگى ارقىلى جەتەدى. تەك باعىتىن دۇرىستاپ، دۇرىس ەڭبەكتەنە ءبىلۋى كەرەك. كاسىبىنە ادال، تالاپشىل، ءتارتىپشىل ادامدار قاشان دا، كوزدەگەن ماقساتىنا جەتپەي تىنبايدى. ونداي جانداردىڭ باعىندىرعان بيىك-بەلەستەرى كۇندەردىڭ-كۇنىندە ۇلتتىڭ ادەت-عۇرپىمەن، سالت-ساناسىمەن استاسىپ جاتادى. اباي اتامىزدىڭ سوزىمەن ايتساق «اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باسىپ» ۇلتىمىزدىڭ وشكەنىن جاعىپ، ۇلى جاۋھارلارىن جارقىراتىپ كورسەتىپ جۇرگەن تانىمال توپتاماشى-ەتنوگراف، «ادەمى-اي ءرىus» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى، ونەرتانۋشى، كوللەكسيونەر، «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى باحارگۇل تولەگەن قىزىنىڭ ورنى بولەك. ونىڭ بالالىق شاعى مەن جاستىق شاعى جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىندا ءوتتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ، 1994 جىلى تاريحي وتانىنا ورالدى. سول ساتتەن باستاپ باحارگۇل ءومىرىن قازاق ۇلتتىق مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋعا ءارى قۇندى تاريحي جادىگەرلەردى ساقتاۋعا ارناپ كەلە جاتىر. باحارگۇلدىڭ توپتاماسى ەڭ العاش ەرەكشە جۇزىكتەن باستالىپ ەدى، بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەن ورتا ازيا حالىقتارى تۇتىنعان تۇرمىستىق زاتتاردىڭ، قولدانبالى ونەردىڭ جانە زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ مىڭنان استام دانالارى بار. باحارگۇل ءوزىنىڭ توپتاما جاساۋ ءپرينسيپىن بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى. – ءار زاتتىڭ وزىندىك تاريحى بار. كەيدە ادامدار قانداي دا ءبىر ۋاق-تۇيەك اشەكەيلەردى اكەپ جاتادى، ءبىراق نەگىزىنەن، ولاردى اۋىل-اۋىلدا ءجۇرىپ ءوزىمنىڭ ىزدەۋىمە تۋرا كەلەدى.
ءبىر ەسىمدە قالعانى ... سەگىز جىل بۇرىن 1907 جىلعى سوعىلعان مونەتالار، كۇمىس جانە باسقا دا اشەكەيلەر تىگىلگەن كەرەمەت ايەلدەر كامزولىن اكەپ بەرگەن. وسى ءبىر تاماشا كيىمگە 70 دوللار سۇرادى، ءبىراق ول كەزدە مەنىڭ قالتامدا ونداي اقشا بولماعاندىقتان، ول زات كوزىمنەن بۇلبۇلداي ۇشىپ كەتتى. ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن، – دەيدى بەلگىلى ونەرتانۋشى. ماقساتىمىز كونەدەن كەلە جاتقان جاۋھار دۇنيەلەردى ىزدەۋ، تابۋ بولعان سوڭ، قىزىقتى وقيعالار دا بولىپ جاتادى. ءبىر كەزدەرى قاراقالپاق حالقىنىڭ ايەلدەر باس كيىمىن ساتىپ الۋدى ۇسىندى. مەن ونى ويلانباستان ساتىپ الدىم. كەلەسى كۇنى ساتۋشى ادام ماعان كەلىپ، ول زاتتى قايتارىپ بەرۋىمدى ءوتىندى، ويتكەنى يەسى ونى ساتۋدان باس تارتىپتى. مەن وعان كونبەدىم، كەلىسىمنىڭ اتى – كەلىسىم، ءبىراق ايەل كۇن سايىن كەلىپ، ەسىكتى توزدىردى. مەنىڭ كونبەيتىنىمدى كورىپ، باس كيىمنىڭ ورنىنا XVIII عاسىردىڭ اياعىندا جاسالعان قازاقتاردىڭ كۇمىس جۇزىگىن ۇسىندى. ول جۇزىكتى ءبىر كورگەننەن كەيىن باس كيىمدى بىردەن قايتاردىم، مەن ءوزىم قازاقتاردىڭ كۇمىس اشەكەيىنە قاتتى قىزىعامىن. ويتكەنى، ءاربىر بۇيىمنىڭ وزىندىك ءمانى بولادى. ول بۇيىمعا قاراپ، ادامنىڭ قاي سوسلوۆيەگە جاتاتىندىعىن، قاي جەردە دۇنيەگە كەلگەندىگىن، ونىڭ مارتەبەسىن ناقتى ايقىنداۋعا بولادى. مىسالى، قىزدىڭ قۇلاعىندا سىرعا بولسا، اينالاسىنداعىلار ونىڭ ايتتىرىلعان قىز ەكەندىگىن بىلەتىن. نەمەسە قىز تۇرمىس قۇرماي جاتىپ، قۇس تۇمسىق جۇزىك تاقسا، بۇل ونىڭ قۇس ءتارىزدى ەركىن ەكەندىگىن بىلدىرەتىن. اسكەري جورىققا كەتكەن جىگىت امان ءارى جاراقاتتانباي كەلۋ ءۇشىن وعان دا وسى ءتارىزدى جۇزىك سىيعا تارتىلاتىن. ەكى باستامانىڭ، ەكى وتباسىنىڭ بىرىگۋىن «قۇدالار ساقيناسى» دەپ اتالاتىن باتىس قازاقستاندىق شومبال جۇزىك بىلدىرەتىن. قۇدالار ونى قالىڭدىققا قامقور بولسىن، جاقسى قاتىناستا بولسىن دەگەن نيەتپەن ەنەسىنە سىيلايدى. بىردە ماعان وسىنداي جۇزىكتى مىڭ دوللارعا ساتتى، ەكى جىلدان كەيىن ماعان قايتا كەلىپ، جەتى مىڭ دوللار سۇرادى. وسىنداي قىزىق وقيعالار بولىپ تۇرادى.
باحارگۇل تولەگەن قىزى باسشىلىق ەتەتىن «ادەمى-اي» كومپانياسى «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى» مەرەيتويىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراجايىندا «زەرگەرلىك ونەر» اتتى ۇلكەن كورمە ۇيىمداستىرىپ، مەرەيتويدى ۇلتتىق ونەر بۇيىمدارى ارقىلى ورنەكتەپ، جۇرتتى تاڭ قالدىردى. كورمەگە قازاق حاندىعى داۋىرىنەن سىر شەرتەتىن جادىگەرلەر قويىلىپ، ات ابزەلدەرى، قارۋ-جاراقتار، زەرگەرلىك بۇيىمدار، كيىز ءۇي جابدىقتارى، كيىم-كەشەكتەر سەكىلدى كونەنىڭ كوزىندەي اسىل بۇيىمدار قويىلدى. سونىمەن قاتار، «ادەمى-اي» كومپانياسى ۇلىق مەرەكە قارساڭىندا ارنايى كادەسىيلار جاساپ شىعاردى. شىنىن ايتقاندا، بۇنىڭ ءبارى باحارگۇل حانىم نەگىزىن قالاعان ورتالىقتىڭ جۇمىسى. وسىنداي ۇلكەن شارانى ەر-ازاماتشا موينىنا الىپ، ناردىڭ جۇگىن كوتەرۋ تەك ىسكەر جانداردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن بولسا كەرەك.
باحارگۇلدىڭ قولدانبالى ۇلتتىق ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى كەستە تىگۋمەن، كيىز جاساۋمەن اينالىسقان اناسىنىڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. ورتا مەكتەپتى ءتامامداعان باحارگۇل قحر استاناسىنا بارىپ، پەكين مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. وقۋ جىلدارى تاريح پەن ەتنوگرافياعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتادى، اسەمدىگى جاعىنان ەرەكشە قىتايلىق سيرەك كەزدەسەتىن بۇيىمدار ساقتالعان مۇراجايلارعا بارادى. وسى سالاعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدىڭ سالدارىنان باحارگۇل قولادان جاسالعان جۇڭگو مۇسىندەرىن جيناي باستايدى. 1994 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداعانى تۋرالى ديپلوم الا سالىسىمەن باحارگۇل بىرىنشە رەت قازاقستانعا كەلىپ، ءوز ءپانى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاسياسىن زەرتتەۋ جۇمىسىنا كىرىسەدى، سونىمەن قاتار قولدانبالى ونەردى جانە ەجەلگى جادىگەرلەردى جيناۋدى زەرتتەيدى. سودان باستاپ باحارگۇل قازاق قولدانبالى ونەرىنە تولىعىمەن بەرىلەدى، جەرگىلىكتى توپتاماشىلارمەن تانىسادى. ادامداردىڭ بۇنداي جابىق «قوعامدىق توپتارىمەن» ورتاق ءتىل تابىسۋعا ونىڭ قىتايدان اكەلگەن «قازىناسى» - قولا جانە مىس مۇسىندەرى كومەكتەسەدى. باحارگۇل وسىنداي سيرەك كەزدەسەتىن زاتتارعا دەگەن سۇرانىستى قاناعاتتاندىرادى، تاپسىرىستار الادى، ال توپتاماشىلار، ءوز كەزەگىندە، باحارگۇلگە كۇمىستەن جاسالعان ۇلتتىق زەرگەرلىك اشەكەيلەر الەمىن اشادى. بىرتىندەپ، قازاق قولدانبالى ونەرىنىڭ جانە كۇمىس اشەكەيلەردىڭ زاتتار توپتاماسى قالىپتاسادى. ول كەزەڭدە سيرەك كەزدەسەتىن 10-نان استام عانا بۇيىم بولاتىن. وسىلاي كىشكەنتايدان باستاعان جۇمىسى بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى جولىندا ەڭبەك ەتۋگە دەيىن الىپ كەلدى. ەكىنىڭ ءبىرى قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن «ۇلت جاۋھارلارى» كورمەسى جىل سايىن استانا، الماتى قالالارىندا تۇراقتى تۇردە ءوتىپ كەلەدى. بىلتىرعى جىلى قازاق حاندىعى تۋىن تىككەن جامبىل وبلىسىندا سالتاناتپەن ءوتتى. جىل سايىن وسكەمەندە، اتىراۋدا، اقتاۋدا كورمە ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. ءار وبلىس قىزىعىپ شاقىرتىپ جاتقانى قۇپتارلىق ءىس. كورمە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ بولعاندىقتان، وبلىستاردى ايتپاعاندا شەتەلدەردى ارالاپ شىقسا ۇلتىمىز ءۇشىن ۇلكەن ناسيحات قۇرالى بولار ەدى. ول دا رەتىنە قالاي شەشىلىپ قالار.
كادەسىيلاردى تەك قانا بيزنەستىڭ كوزى دەپ ەمەس، ۇلتتىڭ تاريحىن زەردەلەۋ دەپ تە ويلاعان ءجون. وبلىستارىمىزدا، شالعاي اۋدان، اۋىلداردا ءجيى بولىپ تۇرسا جاستاردى وتانشىلدىق رۋحقا ءتاربيەلەۋدىڭ تاپتىرماس ۇلگىسىنە اينالعان بولار ەدى.
«اسىق اتۋ»، «توعىزقۇمالاق» سىندى ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى، ويىندارىمىزدى دا كەڭىنەن دارىپتەپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ءىس-شارالاردىڭ كوبى «ادەمى-اي»ء-دىڭ قاتىسۋىنسىز وتپەيدى. مىسالى، قازاقستاندا وتكەن ازيا ويىندارىنىڭ دەمەۋشىسى، رەسمي كادەسىي تاراتۋشىسى «ادەمى-اي» كومپانياسى بولعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. قاراپ وتىرساڭىز، بۇل دەگەنىڭىز سپورتشىلارعا ۇلكەن قولداۋ عوي. كەلگەن قوناقتار كادەسىيلارعا قىزىعۋشىلىقپەن قاراعانىن، ءبىزدىڭ ەلىمىزگە، ۇلتىمىزعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك.
2017 جىلى، الماتىدا وتەتىن قىسقى ۋنيۆەرسيادانىڭ ليسەنزياسىن ەنشىلەدى. وسى ايتۋلى شاراعا دا كادە-سىيلارىن دايىنداۋعا كىرىسىپ كەتكەن. ال «ادەمى-اي» دەگەن جەكە مۇراجاي ءوز الدىنا بولەك الەم. مۇراجايداعى زاتتاردىڭ كوبى ساتىلمايدى. مۇراجايدا ەسكى ءى-ىىى عاسىرداعى، ياعني قولا داۋىرىندەگى قارۋ-جاراقتار، ءىىى-V عاسىرداعى تيىندار، ءحى جانە حVIII-XIX عاسىرداعى زەرگەرلىك بۇيىمدار ورىن تەپكەن. ۇلتتىق كادەسىيلاردىڭ سانى مىڭنان استى. اسىق، شاڭىراق، تورسىق، قامشى، اساتاياق سەكىلدى كادەسىيلار كوزدىڭ جاۋىن الادى. ونىڭ ۇستىنە مەكەمەلەردىڭ دە تاپسىرىستارىن ءوز ۋاقىتىندا ورىنداۋعا تىرىسىپ كەلەدى.
كەلەر جىلى بۇكىل الەم نازار اۋداراتىن «ەكسپو – 2017» كورمەسىنە جيىرما ءبىر ءتۇرلى كادەسىي جاساپ، «ەكسپو – 2017» ۇلتتىق كومپانياسىنا ۇسىنىپ جاتىرمىز. وسىنداي كەڭ كولەمدەگى، مەملەكەتتىك، دۇنيەجۇزىلىك دارەجەدەگى ءىس-شارا بولعاندىقتان ءبىز دە قالىس قالمايمىز. تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس جاسايمىز. ءقازىر سول كورمەگە قويىلاتىن ارنايى كيىم-كەشەكتەر، ۇستەل ۇستىنە قويىلاتىن ءتۇرلى زاتتار، كىتاپتار، ت.ب. دۇنيەلەردى ازىرلەۋ جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتكەن.
«ادەمى-اي» ۇجىمىنا قىزىعاتىندار كوپ. التىن، كۇمىس جالاتىلىپ، حرۋستال، فارفور، مەتالل، باعالى تاستار جانە ت.ب. ماتەريالداردى پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان بىرنەشە توپتاماداعى كادەسىيلار كوزدىڭ جاۋىن الادى. كومپانيانىڭ ەرەكشە جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ ۇلتتىق ساز اسپاپتارى مەن باتىرلاردىڭ قارۋ-جاراقتارى – قوبىز، دومبىرا، جەتىگەن، قانجار، تۇرمىستىق بۇيىمدار – تورسىق، بىلەزىك بەينەلەنگەن فلەش كارتالار بولىپ تابىلادى. اسىرەسە، ءسالت-داستۇر توپتاماسىنداعى بۇيىمدارعا نازار اۋدارالىق. ماسەلەن، «ءسۇيىنشى» كادەسىيىندا قۋانىشتى حاباردىڭ بەلگىسى رەتىندە قولىنا جەلبىرەتە اق شۇبەرەك ۇستاپ، ەكپىندەتە شاۋىپ كەلە جاتقان ەر كىسى بەينەلەنگەن. سونداي-اق «ۇلى دالا ۇلاندارى»، «تاۋەلسىزدىك نىشاندارى» توپتامالارىنداعى كادەسىيلار دا تارتىمدى. كونە داۋىردەگى مادەنيەت، ونەر، ميفولوگيا جانە باسقا دا سالالاردان مول حابار بەرەتىن «التىن ادام»، «تاۋتەكە»، «قاناتتى بارىس»، قوس بۇعىنىڭ مۇيىزدەرى ورىلە كەلە عالامنىڭ نەگىزگى كىندىگى سانالاتىن الەمدىك بايتەرەكتىڭ دىڭىنە اينالعاندىعىن بىلدىرەتىن حرۋستالدان جاسالعان كادەسىيلار دا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ كەلەدى. سونداي-اق «ناۋرىز»، «قىز وسسە – ەلدىڭ كوركى»، «جاس جۇبايلار»، «شاڭىراعىڭ بيىك بولسىن» سەكىلدى كارتينالاردى ءۇيىڭىزدىڭ قابىرعاسىنا ىلسەڭىز دە، سىيعا تارتساڭىز دا جاراسادى.
باحارگۇل ءۇش ۇلدان كەيىنگى جالعىز قىز بولعاندىقتان اتا-اناسى بەتىنەن قاقپاي، ەركە بولدى. ءبىراق قاندا بار تەكتىلىك ونى، العا قويعان ماقساتىنا جەتۋگە يتەرمەلەيتىن دە تۇراتىن. اكەسى تولەگەن – بانك قىزمەتكەرى، اناسى زۇلعيزا – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى بولدى. ول كىشكەنتايىنان كىتاپ وقۋعا، اسىرەسە، تاريحي، ەتنوگرافيالىق كىتاپتاردى ەرەكشە قۇمارتىپ وقىدى. سول قىزىعۋشىلىق پەن ىزدەنۋدىڭ ارقاسىندا اتامەكەنگە ورالعان سوڭ، ەل-جۇرتتى ارالاپ، ۇلتىنىڭ وسىدان بەس عاسىر بۇرىنعى ادەمى بۇيىمدارىن جيناپ، كوپكە ورتاق ونەر مۇراجايىن اشتى. «ادەمى-اي» دەپ، الاشتىڭ اقسەلەۋى قويعان ەكەن. شىنىندا دا، اينالامىزعا «ادەمى-اي» ادەمىلىك نۇرىن شاشىپ كەلەدى. اينالاسى 13-14 جىل ىشىندەگى ۇلت جاۋھارلارىن جيناقتاۋعا ايرىقشا تالپىنىس جاسادى. بۇل كۇندە «ادەمى-اي» ۇلكەن وتاۋعا اينالىپ وتىر. استانا مەن الماتىدا جۇمىس جاسايدى. قىرىقتان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ، ءوز كاسىبى ارقىلى وزگەلەردىڭ دە ەڭبەك ەتۋىنە ىقپال ەتىپ كەلەدى. ەندەشە، وسىنداي ۇجىمدى باسقارىپ قانا قويماي، ۇلتتىڭ رۋحىنا قىزمەت ەتىپ وتىرعان باحارگۇل تولەگەنقىزىنا قانداي ماقتاۋ ايتساق تا جاراسادى. جاساي بەر، جايناي بەر، «ادەمى-اي»!
ە. تۇرسىنبايەۆ
