جازۋشى اكىم تارازي ياكينف اكەيدىڭ، ياعني نيكيتا ياكوۆليەۆيچ ءبيچۋريننىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارعانىندا كونە جۇڭگو نۇسقالارىنداعى يۋەچجيلەردى – جولايىرالار دەپ ءوز ويىنان ايتقان ەكەن. سونىمەن قاتار تاريحي دەرەكتەردەگى ۇلى يۋەچجيلەردى – ۇلى ءجۇز، كىشى يۋەچجيلاردى – كىشى ءجۇز دەپ، تاريحشى نىعمەت مىڭجاننىڭ ايتقاندارىن قايتالايدى. جولايىر دەگەندى ۇلى جىبەك جولىنداعى جول ايىرعان ساقتار دەپ، ساق دەگەندى «جول ساقشىسى» دەپ تۇسىندىرگەن اكىم تارازي وسى يۋەچجيلاردى قازىرگى جالايىرلاردىڭ اتالارى دەيدى. ەسكى جازۋلاردا «اشالىلار» دەگەن تايپانىڭ اتى دا كەزدەسەدى. بۇلاردى دا جازۋشى «جالايىرلار» دەيدى. انىعىندا يۋەچجيلاردى تاڭبالارىنا قاراي «اشالىلار»، جالايىرلار دەگەنى دۇرىس-اق. الاي دا بۇل جالايىر دەگەندەرىمىز كەڭ ماعىنادا – كازاقتاردى بىلدىرەدى. سوندىقتان دا، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولعان، پروفەسسور سابەتقازى اقاتاي: «جالايىردىڭ تاريحى – جالپى كازاقتىڭ تاريحى» دەگەن ەدى. «ءال-فارابي جانە اباي» اتتى ەڭبەكتىڭ اۆتورى پروفەسسور ا. ماشانوۆ: «قازاق دەگەن ات وتە كونە زامانداردان كەلە جاتىر، وسىدان 3-4 مىڭ جىل بۇرىنعى تاريحتا بار ات. ونىڭ ءبىز تەك كەيىنگى، شىڭعىس حاننىڭ اينالاسىنان بەرى باستالعان شولاق شەجىرەلىك تۇرىنە، ەكىنشى ايتىلۋىنا جابىسامىز» دەگەن ەدى. مىنە، وسى ەرتەدەگى قازاقتاردىڭ، ياعني كايلاردىڭ، قاڭلى-قىپشاقتاردىڭ تاڭباسى جالدى ايىر بولعان.
بىرىنشىدەن – يۋەچجي دەگەنىمىز يۋەدجي، ادجي، ياتيي، يادا، اداي بولادى. ەكىنشىدەن – جالايىر دەگەنىمىز تاڭبانىڭ اتاۋى. بۇل تاڭبا ما، تۋ ما ەڭ العاشىندا ارييلەردىڭ قولىندا بولعان. كەيىن ءبىز بۇل تاڭبانى يۋەچجي-كۋشان ياعني اداي-قىپشاق پاتشالىعىنىڭ التىن تەڭگەسىنەن كورەمىز. ورىس ميفولوگياسىنداعى ءۇش باستى ايداھارىمىز دا وسى ءۇش اشا ايىر تاڭبانىڭ ءبىر كورىنىسى. كەزىندە وزدەرىن تالاي شاپقان قاڭلى-قىپشاق، پەشەنەگتەردىڭ تاڭباسىن جەككورىنىشتى قۇبىجىق رەتىندە ورىستاردىڭ سۋرەتتەگەندەرى ەدى. سوندىقتان دا، قازاققا ارعىقازاق ميفولوگياسى اتتى عىلىمدى ەنگىزىپ كەتكەن ادايدىڭ ۇلى سەركىبول قوندىباي بۇل تاڭبانى «ايداھار» دەگەن ەدى. انىعىندا، بۇل تۇبىنە اتتىڭ جالى بايلانعان، ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىنداعى تەڭىز قۇدايى پوسەيدوندىكى سياقتى ايىر تاڭبا ەدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر، اتاپ ايتقاندا «تامگا كازاحوۆ» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى يسكاكوۆا ميرا قاسىمجانوۆا سياقتىلار گەرودوتتىڭ ەڭبەگىنە سىلتەمە جاساپ، قازاقتارعا بۇل تاڭبانىڭ وسى پوسەيدوننان كەلگەنىن ايتادى. گەرودوت بويىنشا ايىر تاڭبالى پوسەيداننان اتلانت پەن قىدىر تۋادى. قىدىر دەگەنىمىزدىڭ قازاقتىڭ اتاسى، كوك تاڭىرلىك ءدىننىڭ پايعامبارى ەكەنى بەلگىلى. قىدىر اتا پوسەيدوننىڭ ۇلى بولسا، وندا ونىڭ دا تاڭباسىنىڭ ايىر بولعانى. ال ەندى، بۇل ايىردىڭ جالدى ايىر بولعانى يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ تۇسىنان باستاۋ السا كەرەك. العاشىندا پوسەيدوننىڭ ايىرىنىڭ تۇبىنە اتتىڭ جالى جەلبىرەگەن تۋ رەتىندە بايلانعان بولسا كەرەك. نىعمەت مىڭجاني جۇڭگو دەرەكتەرىنە سىلتەمە جاساپ، يۋەچجيلەردىڭ «جىلقى ەلى» اتانعاندارىن ايتقان ەدى. سونىمەن قاتار جالدى ايىر دەگەنىمىز ارييلىك پاتشالاردىڭ قولدارىنا ۇستايتىن سكيپەتر دە بولعان. بۇل تاڭبانىڭ اتتىڭ جالى بايلانعان ايىر ەكەنىن، ەسكى جازۋلاردا جالايىرلاردىڭ «قالايىر» دەپ جازىلىپ جۇرگەندەرىنەن دە بايقاۋعا بولادى. قالايىر دەگەنىمىز انىعىندا قىل+ايىر، ياعني، اتتىڭ قىلى بايلانعان ايىر دەگەندى بىلدىرەدى. ال ەندى، قازىرگى جالايىارلاردىڭ، ءۇيسىن-دۋلاتتاردىڭ، تاراقتىلاردىڭ بۇل تاڭبانى «تاراق» دەپ جۇرگەندەرى، اكىم تارازي ايتقانداي «جابايى ۇعىمنان» بولعان. مەنىڭشە، بۇلاي دەپ ايتقاندارى - شىققان تەگىن ۇمىتقان، نە بولماسا ۇعا الماعانداردىڭ ويلاپ تاپقاندارى. بار اقىلدارىنىڭ جەتكەندەرى. «اتتىڭ جالىنا قۇسىپ جىبەرگەندە ەكىگە ايىرعان» دەگەن سياقتى، تەكسىزدەردىڭ ويدان شىعارعان لاقابى دا جابايى ۇعىمنان بولعان.الدىڭعى ماقالالارىمىزدا ايتقانىمىزداي، شىڭعىس حان بۇل تاڭبانى كاي اۋلەتىنىڭ (قيات) ۇرپاقتارىنان مالدانىپ كەتكەن. نە بولماسا، ءوزىنىڭ قارشىعا تاڭباسىن تاستاپ، پاتشالار اۋلەتىنىڭ وكىلىنە سانالۋ ءۇشىن قياتتاردىڭ تاڭبالارىن، اتاق-داڭقىن العان. مەنىڭ پايىمداۋىمشا، شىڭعىس حان دايساقتاردان بولسا، قياتتار حانساقتاردان بولعان. تاريح اتاسى گەرودوت «سارسكيە سكيفى» اتاعان بۇل حانساقتاردان ەل بيلەگەن ادامدار شىققان سوڭ، «حانلى» اتانىپ، بۇل ءسوز قازىرگى قاڭلى دەگەن ەتنونيمنىڭ ءتۇپنۇسقاسى بولۋى دا مۇمكىن. «كەلەلى ەلدە قاڭلى بار، قاڭلىدان حان كوتەر» دەپ اتام قازاق بەكەر ايتپاعانداي.
نۇردان جارالدى دەگەن شىڭعىس حاننىڭ اتا-باباسى بودانجاردىڭ اۋلەتى «بەرگى قيات» دەپ اتالعانىمەن، ناعاشىدان قوڭىرات بولعانىنان ناق قياتتارعا گەنەالوگيالىق تا، بيولوگيالىق تا قاتىسى جوق. سوندىقتان دا گەنەتيك عالىمدار «ارعى قيات» پەن «بەرگى قياتتاردىڭ» ەكەۋىنىڭ ەكى بولەك گەنوتيپ ەكەندەرىن ايتادى. شەجىرە اڭىزى بويىنشا شىڭعىس حاننىڭ باباسى بودانجار ەت-سۇيەگىنەن قوڭىرات ەكەنى انىق. مىسالى، ييسۋس حريستوس جونىندە ەۆرەيلەر: «روجدەننىي وت سۆياتاگو دۋحا ييسۋس - ۆو پلوتي ەۆرەي» دەپ، نۇردان جارالعان يسا پايعامباردىڭ ەت-سۇيەگىنەن ەۆرەي ەكەنىن ايتادى. راسىندا دا، قازاقتا: «بۇقا كىمدىكى بولسا سونىكى بولسىن، بۇزاۋ وزىمىزدىكى» دەگەن ماتەل بار ەمەس پە؟ بۇل ماتەل قايدان كەلە جاتىر؟ الدىڭعىدا بىزدەر تامعالىداعى تاستارداعى ايدىڭ نۇرىنىڭ سيىر مالىمەن جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسىپ جاتقان كورىنىس جونىندە ايتقان ەدىك. وسى شاعىلىستان بۇقا، ياعني نايمان اتاسى دەگەن وكىرەش تۋادى. تامعالى تاستاردا بۇل جاي انىق سۋرتتەلگەن. ياعني، سيىر مالىمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكەن اي ساۋلەسىنەن اي ەمەس، ۇرعاشى سيىردىڭ، ارييلەردىڭ ۇعىمىنداعى قاسيەتتى سيىر انانىڭ ءتولى تۋادى. سوندا، اي ساۋلەسىمەن شاعىلىسقان قوڭىراتتىڭ قىزىنان تۋعان بودانجار قوڭىرات بولماي ما؟ جانە دە ونىڭ شەشەسى الان انانىڭ تاڭباسى سيىردىڭ نوقتاسىن بىلدىرەدى. سوندا «قۇپيا شەجىرەدەگى» الان حاۋا دەگەنىمىزدەگى حاۋا ءسوزى – ارييلەردىڭ ۇعىمىنداعى قاسيەتتى سيىر انانى ايتىپ تۇرعانداي. «قۇپيا شەجىرەدەگى» بۇل وقيعا تامعالى تاستارداعى سۋرەتتەرگە قاراعاندا، حريستيان دىنىنەن ۇرلانعان جوق. «نۇردان جارالۋ» ەجەلدەن كەلە جاتقان ارييلەردىڭ، كاي اۋلەتىنىڭ، قاڭلى-قىپشاق، قياتتاردىڭ نانىم سەنىمى. كوكتاڭىرلىك، ياعني تەنگريانستۆو ءدىن بولعاندا، بۇل ءدىننىڭ پايعامبارى قىدىر اتا (كەدار پايعامبار) بولعاندا، يسانىڭ نۇردان جارالعانى راس بولعاندا، پايعامبارعا تەڭەلگەن، ءوزىن پايعامبار ساناعان شىڭعىس حاننىڭ اتا اۋلەتى دە نەگە نۇردان جارالماسقا؟
ءبىز وسى نۇسقانى ۇستانار ەدىك، ەگەر دە ادايداعى مۇڭالىمىز ماعول بولماسا، ولاردىڭ (مۇڭالداردىڭ) قولىندا شىڭعىس حان يەلەنگەن تاڭبا قالماسا. راشيدەن مەن ءابىلعازى «ماعول» دەگەنىمىزدىڭ مۇڭ+ال (مۋن+ول)، ياعني «مۇڭدى، قايعىنى ال» دەگەن ءسوز ەكەنىن ايتپاسا. ءابىلعازىنىڭ «ول» دەگەنى وزبەك تىلىندە «ال»، ياعني «ۆوزمي» دەگەندى بىلىدرەدى. («بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي». راشيدەن). ال ەندى، جالايىردىڭ شىڭعىس حانعا قاتىسى وسى تاڭبادان عانا. قازىرگى جالايىرلاردىڭ شەجىرەسىندەگى شىڭعىس حاننىڭ تاراتىلۋى نە جاساندى جالعان، نە بولماسا، شىڭعىس حاندى اتادان قياتقا ساناۋدان بولعان. شىڭعىس حان قيات تا ەمەس، جالايىر دا ەمەس، شىڭعىس حان – اداي-مۇڭال.
ەندى، ورتامىزدا نەبىر داۋلار تۋعىزىپ جۇرگەن شاپىراشتى قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ ايتقاندارىنا شولۋ جاسالىق. قازىبەك بەك تە، ونىڭ ۇلى دا تاريحي تۇلعالار، باتىرلار بولعان. شەجىرتانۋشى ءۇشىن ونىڭ جازعاندارى كوپ نارسەنى اڭعارتاردى. اۆتور بۇل ەڭبەگىندە شىڭعىس حاندى جالايىرعا جاتقىزىپ، تورەلەردى دوڭىز جەيتىن حالىقتىڭ تۇقىمى ەكەندەرىن ايتادى. وسىدان كەيىن، بالكىم قازىبەك بەكتىڭ ايتقانىنان بولار، الدە كورگەن دە بولار، جامبىل اتامىز جالايىر جونىندە: «توعايدان توراي قويماعان» دەسە، ەندى ءبىر جەرىندە «ءتورت تۇلىگى تۇرعاندا، شوشقادان سوعىم سويعاندار» دەيدى. سوندا دوڭىزعا اۋەس جالايىردىڭ ءتۇبى جۇڭگو دەرەكتەرىندەگى دوڭىز جەگىش مەن-ۋ شيۆەيلەر بولعانى عوي. قىتايداعى قازاقتار بۇلاردى «ءماني» دەيدى ەكەن. باشقۇرتتاردا دا وسى مانيلەر بار. ال ەندى، شىڭعىس حاننىڭ زامانىنداعى جالايىرلاردىڭ بۇل مانيلەرگە ەش قاتىستارى جوق. ولاردىڭ قۇرامىندا قاڭلى-قىپشاق، ادايلار، توحارلار بولعان. قازىرگى جالايىرلار كەزىندە قىپشاق دالاسىنا جوشى حانعا ەرىپ كەلگەن مانيلەر بولسا كەرەك، كەيىن ماناقتار اتانىپ كەتكەن. گرۋمم-گرجيمايلونىڭ زەرتتەۋلەرىندە ماعول تىلدەس حالىقتاردىڭ اراسىندا «مينياگ»، «ماناك» دەگەن حالىق اتالادى. بۇلار ماعول تىلدەس قىيدانداردىڭ دا قۇرامىندا بولعان دەسەدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر مەن-ۋ شيۆەيلەردى تۇنگۋس توبىنا جاتقىزادى. ونىسى دۇرىس بولار، ويتكەنى، مانيلەر تۋنگۋستار سياقتى اڭشى، بالىقشى حالىق ەدى. سوندىقتان دا بولار، جامبىل اتامىز كەيىنگى جالايىرلار جونىندە: «ىلەدەن بالىق قويماعان» دەگەن دە ەدى.
پ. پەلو بۇرىنعى مەن-ۋ شيۆەيلەردىڭ ماعول تىلدەس بولعانىن ايتقان. ال ەندى قازاق عالىمدارىنىڭ ايتقاندارىندا «ماناق» دەگەنىمىز ماڭعول تىلىندە «كۇزەتشى»، «ساقشى»، «باعۋشى» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. ەجەلگى جالايىرلاردىڭ جانە دە شىڭعىس حان ماعولدارىنىڭ تۇركى تىلدەس بولعانى قازىرگى تاڭدا مويىندالعان ۇستانىم. دەمەك، بۇرىنعى جالايىرلار تۇركى-قىپشاق ءتىلدى بولعاندا، جوشى حانعا ەرىپ دەشتى-قىپشاققا كەلگەندەرىندە وسى تىلدە سويلەپ جۇرگەن. سوندا قازىرگى جالايىرلار موڭعول-تۋنگۋس تىلىندەگى «ماناق» دەگەن اتاۋدى قايدان العان؟ ارينە، بۇلار مەن-ۋ شيۆەيلەردىڭ ۇرپاقتارى بولعان سوڭ العان. وزدەرىن ءوز تىلدەرىندە اتاعان. جۇڭگو دەرەكتەرى كوشپەندىلەردى ۇشكە ءبولىپ، اق تاتار، قارا تاتار، جابايى تاتار دەپ اتاعان. اق تاتارلار وڭعىتتار، ياعني ۋاقتاردىڭ اتالارى بولسا، قارا تاتارلار قياتتار، قوڭىراتتار، بۇرىنعى جالايىرلار ت.ب. بولعان. ال ەندى ورمان حالىقتارىن، تۋنگۋس تەكتى مەن-ۋ شيۆەيلەر سياقتىلاردى قىتايلار ولاردىڭ تۇرمىس سالتتارىنا، ادەت-عۇرىپتارىنا قاراي جابايى تاتار دەپ اتاعان. بۇلار جونىندە قىتايدىڭ ەلشىسى چجاو حۋن ءوزىنىڭ جازبالارىندا: «تاك نازىۆاەمىە ديكيە تاتارى ۆەسما بەدنى دا ەششە پريميتيۆنى ي نە وبلادايۋت نيكاكيمي سپوسوبنوستيامي. وني تولكو ي زنايۋت چتو سكاكات نا لوشادياح ۆسلەد زا ۆسەمي» دەپ انىقتاما قالتىرادى. بۇل كەشەگى جابايى تاتارلار بۇگىنگى حالحا-ماعولدار بولىپ كەلەدى. شىڭعىس حاندى وسىلاردان شىقتى دەپ ساناپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ دا ءتۇبى وسىلار بولسا كەرەك، سوندىقتان دا قانىنا تارتادى.
بۇرىنعى جالايىرلار قۇلاعۋعا ەرىپ بارىپ، يران جەرىندە بيلىك قۇرىپ قالىپ قالعان. ولار جونىندە ارنايى ەڭبەك جازىلعان سوڭ بىزدەر وسىنى بۇل جەردە قايتالاپ جاتپالىق. زەرتتەۋشىلەر جالايىر تايپاسىنىڭ قۇرامىنىڭ 15-16 عاسىرلاردا اۋىسىپ كەتكەنىن ايتادى. قازىرگىلەردەگى قاڭلى-قىپشاق اريي ۇرپاقتارى (تازالارى) - مىرزا، كۇشىك (قوساي)، قايشىلى (قىپشاق)، قالپە، سيىرشى اتالارى دەيدى. سيىرشى دەگەنىمىز پاتشالار – قاسيەتتى قارا بۇقانى قادىر تۇتقاندار. (كەيانيدتەر). مىنە، وسىلاردىڭ شىڭعىس حانعا دەيىنگى ۇستانعان جالايىر تاڭبالارى كۇللى ماناقتاردىڭ تاڭبالارىنا اينالىپ كەتكەن بولسا كەرەك. بۇل تاڭبا جونىندە تولىعىراق عالامتورداعى «قازاقتار مەن شىڭعىس حاننىڭ ءتۇبى ارييلەر»، «كاي اۋلەتى جانە شىڭعىس حان» اتتى ماقالالارىمىزدا ايتىلعان. وسىمەن قاتار ماناقتار بۇلاردىڭ «نوقتا اعاسى» دەگەن اقسۇيەكتەر اۋلەتىنە بەرىلەتىن اتاقتارىن دا العان. نوقتا اعاسى دەگەنىمىز كاي اۋلەتىنىڭ وكىلى دەگەندى بىلدىرەدى. (كۋشانداردىڭ التىن تەڭگەسى). «قازاقتار تاڭبالاردى مالعا باسۋ ءۇشىن پايدالانعان» دەگەن كەشەگى كوممۋنيستىك داۋىردەگى يدەولوگتاردىڭ ايتقاندارىن قايتالاعان قالامگەر مارال ىسقاقباي «نوقتا اعاسى» دەگەندى شىڭعىس حاننىڭ قۇدىرەت-كۇشىنىڭ ارقاسى دەگەن ەكەن. نوقتا تاڭبا مەن «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاق پايدا بولعان كەزدە شىڭعىس حاننىڭ اتى دا زاتى دا بولماعان. وسىنىڭ دالەلىن بىزدەر تاعى دا، تامعالىداعى ارييلەردىڭ داۋىرىندە سالىنعان سۋرەتتەردەن، جانە دە كۋشانداردىڭ (حۋشا-قىپشاق) التىن تەڭگەسىنەن تابامىز. قاسيەتتى بۇقانىڭ نوقتاسىن قولىنا كاي اۋلەتىنەن شىققان پاتشا ۇستاعان. ياعني «نوقتا اعاسى» دەگەنىمىز دە – پاتشا. نوقتا تاڭباسى وسى كاي اۋلەتىنىڭ وكىلدەرىن بىلدىرگەن. ماسەلەن، نايمانداردىڭ باستى تاڭباسى وسى نوقتا تاڭبا. «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعى كەلتىرگەن ورىس دەرەكتەرىندە زايسان ۋەزىنىڭ شەجىرەشىلەرىنىڭ اۋىزىنان جازىپ الىنعان مالىمەتتەردەن بىزدەر نايمان تايپاسىنىڭ كاي اۋلەتىنەن باستاپ تاراتىلعانىن كورەمىز. وسى تاراتىلۋدا ميفولوگيالىق قاسيەتتى بۇقا وكىرەش تە اتالعان. نايمانداردىڭ ەندى ءبىر باستى تاڭباسىنىڭ وسى وكىرەشتىڭ ءمۇيىزى ەكەنى بەلگىلى. نايمان بىرلەستىگى مەن حاندىعىن قۇرعانداردىڭ ءتۇبىنىڭ قاڭلى-قيات، اداي ەكەندەرى ايتىلدى.
سونىمەن، قازىرگى جالايىر دەگەندەرىمىز قازىرگى ماعولداردىڭ ءبىزدىڭ اتاۋىمىزدى جامىلىپ جۇرگەندەرى سياقتى، بۇرىنعىلاردىڭ اتاعىن جامىلىپ جۇرگەندەر بولۋى مۇمكىن. نە بولماسا، كەزىندە دۋلاتتارعا قوسىلىپ اسقاق تەمىرگە قارسى شىققان جالايىرلار قاھارلى ءامىردىڭ جاساعان زۇلماتىنا ۇشىراعاندا وزدەرىنىڭ قۇلدارى بولعان ماناقتاردىڭ اتىن جامىلىپ امان قالۋلارى دا مۇمكىن. قايتكەندە دە، قازىرگى جالايىرلاردىڭ دنك بەلگىلەرى شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ دنك بەلگىسىنە ماڭايلامايدى دا. ءبىراق، وبالى نە كەرەك، قازىرگى جالايىرلاردىڭ دنك بەلگىسى قىپشاقتاردىكىنە ۇقساس.
بۇرىنعى جالايىرلار قاڭلى-قىپشاقتاردان قۇرالعاندا (حانساقتاردان)، قياتتارعا سىڭگەن بورجىگىنجەردەن (دايساقتاردان) تۋعان شىڭعىس حاننىڭ ولارعا ەش قاتىستارى جوق. بۇرىنعى جالايىرداعى دجاد رۋىنىڭ دجاداي، ياعني اداي ەكەندەرى دە ايتىلدى. ال ەندى، بودانجار نۇردان جارالعان بولسا وندا ول قوڭىرات، ادام بالاسىنىڭ ۇرىعىنان جارالعان بولسا، (باياۋت-مۇڭالدىقتان) وندا اداي بولادى. دجادتاردىڭ بورجىگىندەرمەن ەتەنە جاقىن ارالاسىپ جۇرگەندەرىن تالاي تاريحي دەرەكتەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە ايتىلادى. بورجىگىندەر ادايلار بولعاندا، ولاردىڭ وزدەرىنىڭ ءبىر تۋىسقان ادايلارىمەن (دجاد) ەتەنە جاقىن ارالاسىپ جۇرگەندەرىنىڭ ەش تاڭىرقاعى جوق. دجادتاردان كەيىنگى بۇرىنعى جالايىردىڭ قۇرامىنداعى توقىراۋت - توحارلار، قاڭعقاۋت - قاڭلىلار، قۇمساۋت - قىپشاقتار، ويات – توحارلار، ساڭعىۋت – قازىرگى قوڭىراتتاعى ساڭعىلدار. شەجىرە اڭىزدارىندا بۇل ساڭعىلداردىڭ قوڭىراتتتارعا كەيىنىرەك كەلىپ قوسالعاندارى ايتىلادى. وسىمەن قاتار بۇرىنعى جالايىردىڭ قۇرامىنداعى قىرقىندار دا قاڭلىلار بولادى. ولاردىڭ تاڭبالارى نايماننىڭ ءمۇيىز تاڭباسى مەن قاڭلىنىڭ تاڭباسى. قاتارىنان باسىلعان بۇل تاڭبالاردان بىزدەر قىرقىنداردىڭ قاسيەتتى بۇقا وكىرەشتى ءقادىر تۇتقان ارييلەردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرىن تۇسىنەمىز. قىرقىن دەگەنىمىز جۇڭگو دەرەكتەرىندەگى كيات-يۋركين، دجۋركين، جىرحىن بولۋى مۇمكىن. نايمان حاندارى وسى قيات-جىرحىنداردان شىققان. تاڭبالارى بۇقانىڭ ءمۇيىزى بولعان. ياعني نايمان حاندارىنىڭ تاڭباسى ءمۇيىز دە، تايپانىڭ جالپى تاڭباسى نوقتا تاڭبا. سوندىقتان دا، نايمانداردىڭ «تورە نايمان» دەگەن اتاقتارى بار. ياعني، شەجىرەسىندە كاي اۋلەتىنەن تاراپ تۇرعان نايمانداردىڭ تەگى پاتشالىق اۋلەت بولعاندىقتان «تورە» اتانعان.
شىڭعىس حان جالايىر بولسا، وندا ول بۇل تايپاعا «ۋناگان بوول»، ياعني اتادان قۇل دەگەن اتاق بەرمەس ەدى. اداي بولماسا، باياۋىتتارعا (بايۇلىنا) «ۋتەكۋ» ياعني «اتا رۋ» دەگەن اتاق بەرمەس ەدى. شىڭعىس حاندى وزىنە تارتۋدىڭ امالىن كورسەتكەندەردىڭ ەندى ءبىرى اكىم تارازي بولادى. ول كىسى ءتىپتى، دۋلاتتاردى سوناۋ ەرگەنە قوڭنان شىققاندار دەگەندى ايتادى. دۋلاتتار ەرگەنە قوڭدا 460 جىل جۇرگەن دەيدى. اشينانى دۋلات دەيدى. نەگىزىندە اشينا مەن قياتتاردىڭ اتاسى بورتە شەنەنىڭ ءبىر كەيىپكەر ەكەنىن الكەي مارعۇلان ايتقان ەدى. جالعىز قاقپاسى بولعان ەرگەنە قوڭ قازىرگى فەرعانا اڭعارى بولعاندا، ال ەندى اشينانىڭ التاي تاۋلارىنان شىققانىندا، بۇل پىكىر سىن كوتەرمەيدى.
دۋلاتتاردىڭ باستاپقى اتاۋلارى «دۋلىعا» ەدى. ال ەندى، دۋلىعا دەگەنىمىز باستاپقىدا ياكينف اكەي ايتقان «شلەم» بولماعان، دۋلىعا دەگەنىمىز قاسقىردىڭ باسى بولعان. سوندىقتان دا قازاق-سوۆەت زەرتتەۋشىلەرى دۋلاتتاردىڭ تۋدىڭ باسىنداعى قۇرىققا قاسقىردىڭ باسىن ءىلىپ الىپ جۇرگەندىكتەرىنەن «دۋلى»، ياعني تۋلى دەپ اتالعان دەيدى. نايماننىڭ عۇلاما شەجىرەسى بولعان عۇلام قادىر اقساقال، باياعىدا قاسقىردىڭ ماسكاسىن كيىپ جۇرەتىن حالىقتىڭ بولعانىن ايتقان ەدى. ولار كەش باتقاندا قاسقىردىڭ كەيپىنە ەنىپ (ماسكا كيىپ) ەلدەردى تونايتىن بولعان ەكەن. ورىس ميفولوگياسىنداعى «وبوروتەن»، ياعني كۇندىز ادام، تۇندە ءبورى بولىپ كەتەتىندەر شىنايى ومىردە بولعان وسىلار سىڭايلى. عۇلاما شەجىرە ايتقان بۇل حالىق، ارينە، قاسقىردى توتەم تۇتقان دۋلاتتار بولسا كەرەك. شەجىرەنىڭ ايتقاندارىنىڭ دالەلىن بىزدەر تاعى دا، تاماعالىداعى تاستاردان كورەمىز. بۇل تاستاردا قاسقىردىڭ ماسكاسىن، ءتىپتى، تەرىسى مەن مايتابانىنا دەيىن كيىپ العان ادامنىڭ بەينەسى سالىنعان ەكەن. وسىمەن قاتار گەرودوت تا ساقتاردىڭ اراسىندا ءبورىنىڭ تەرىسىن جامىلعان ادامداردىڭ بولعانىن ايتقان.
اكىم تارازي اشينا دەگەندى الاشونا، الاشونانى الاش دەيدى. سول باياعى، اقىرىندا تۇركەش الاچۋ قاعاناتىن العاشقى الاش دەگەندەرى سياقتى، قازاقتىڭ اتاسىن دۋلاتقا اپارادى. بۇل جەردەگى «الاچۋ» دەگەنى الاسا، تومەن، ءپاس دەگەن ماعىنادا. وسىمەن قاتار ول كىسى «الا» مەن «اق» دەگەندەردىڭ سول زاماندا ءبىر ءسوز بولعانىن ايتادى. انىعىندا الاش دەگەنىمىز ارييلەردىڭ زامانىنان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان اقباس بالا زال بولادى. سوندىقتان دا، ارعىقازاق ميفولوگياسى الاش پەن ناۋرىز اعايىن دەيدى. «ناۋرىز ءولىپ، الاش قالدى» دەگەندەرى، ارييلەردىڭ ورنىنا قازاقتار كەلدى دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇر. قاڭلىنىڭ دا، قىپشاقتىڭ دا، اداي مەن ساقتاردىڭ دا ءتۇبىنىڭ عۇن-تۇرىك، دۋلاتتارعا قاتىستارى جوق ەكەندەرىن تالاي-تالاي تاريحي دەرەكتەر ايتىپ تۇر. ال ەندى قازاقتىڭ ءتۇبىنىڭ قاڭلى-قىپشاق، اداي، ياعني دۋلاتتار سياقتى شىعىس ساقتارى (عۇن) ەمەس، باتىس ساقتارى ەكەندەرى ەشبىر داۋ تۋعىزبايدى. عۇنداردىڭ ءبورى توتەمى قازاققا جات توتەم. اكىم تارازي مودەنى بوتا حان دەپ ەركەلەتىپ، ونىڭ يۋەچجيلەردى، ياعني ءوزى ايتقان جالايىرلادى، ءبىز ايتقان قازاقتاردى قىرعاندارىن ايتادى. اشينا اتاۋىنىڭ ءتۇبىرى ەشقانداي دا الاشونا ەمەس – شۋن، ياعني عۇنداردىڭ شەجىرەلىك جۇڭگو اتاسى شۋن ۆەيدىڭ ەسىمى بولادى. جۇڭگو ءداستۇرى بويىنشا شۋننىڭ الدىنا قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە «ا» دىبىسى قوسىلىپ ايتىلعاندا – اشۋن، اشىن، اشينا بولادى. اشينانىڭ ءوزى دە جۇڭگو جەرىنەن كەلگەن. (گاوچان تاۋى). ارينە، قىتايدىڭ قاشقىن حانزاداسى شۋن ۆەي دەگەنىمىز عۇن-تۇرىكتەردىڭ بيولوگيالىق اتالارى ەمەس. مونگولويدتىق بەت-الپەتتى عۇندار مەن تۇرىكتەردىڭ قىتايلارمەن سۇيەك-شاتىسىنىڭ بار ەكەنىن بىلدىرەتىن، شەجىرە داستۇرىنە ساي ايتىلعان سيمۆولدىق تۇلعا. باستاپقى بەت-الپەتتەرى ەۆروپەويدتىق بولعان قازىرگى قازاقتاردىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ بەت-الپەتىنىڭ مونوگولويدتىق بولىپ كەتكەنى، مودەنىڭ زامانىنان باستاپ بىزدەردىڭ بابالارىمىزدىڭ ەندى عۇن-تۇرىكتەرمەن سۇيەك-شاتىسقا ءتۇسىپ، ميداي ارالاسقاندارىنان بولعان. ناعىز قازاق – سارى قازاق. شىڭعىس حاننىڭ دا بەت-الپەتىنىڭ اقسارى، جاسىل سۇر مىسىق كوزدى بولعانى ايتىلادى. ورىس زەرتتەۋشىلەرى اشينانىڭ اكەىسىنىڭ ۇيعىر (گاوگيۋي) بولعانىن ايتادى. سوندا، كوكتۇرىك، كوك ءبورى، اشينا يدەولوگياسى قازاقتىكى مە، الدە، ۇيعىردىكى مە؟ قازاقتىڭ ءتۇبى تۇرىك ەمەس، الەم عالىمدارى مويىنداعان قاڭلى-قىپشاق.
قازاقتىڭ توتەمى جەتى قازىناعا ەنگەن، اريي اتالارىنان كەلە جاتقان يت جانۋارى بولادى. ساق دەگەنىمىز پارسىشا يت ەلى دەگەندى بىلدىرەدى. الاي دا بۇل توتەم تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ زامانىندا، جانە دە يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالىمەن ۇمىتىلعان بولسا كەرەك. «قۇپيا شەجىرەدەگى» «بورجىگىن»، «بورىتەگىن» دەگەنىمىزدىڭ ءبورى جىگى، ءبورى تەگى بولۋى مۇمكىن ەمەس، شىڭعىس حان قياتقا سىڭگەن حالىقتان شىققان بولسا. تىلەۋبەردى ابەناي بۇل شەجىرەنىڭ بۇرمالانعانىن ايتىپ، نەبىر قيسىنسىز ويلارىن كەلتىرەدى. مەنىڭشە، «قۇپيا شەجىرە» ەكى-اق جەرىنەن بۇرمالانعان. جانە دە، بۇل بۇرمالاۋلارعا قازىرگى ماعولداردىڭ اقىلدارى جەتە قويماعان. بۇنى قازاقتىڭ ءتۇبىن جاقسى بىلگەن قىتايلار جاساعان. بۇلار «حاساع ماعول» دەگەندى «حاماع ماعول» دەپ جازىپ جىبەرگەن بولسا كەرەك. الاي دا، «حاساع تەرگەندى»، ياعني قازاق ارباسىن قالتىرعان. ەكىنشى جەرىندە كيىز ءۇيدىڭ توبەسىنەن تۇسكەن ءيتتىڭ ورنىنا ءبورىنى جازىپ جىبەرگەن. نە بولماسا، بورجىگىن دەگەنىمىز انىعىندا نايماندار ايتقان «ءبورى جەگەن»، ءبورىباسار دەگەن ماعىنادا. بۇلار كەيىن، ياعني وتكەن عاسىردا «التىن داپتەردىڭ» تابىلىپ، وتىرىكتەرىنىڭ شىعىپ قالاتىندارىن ويلاماعان. وسى سياقتى، كۇندەردىڭ ءبىر كۇندەرىندە «حاماع ماعول» دەگەننىڭ «حاساع ماعول» ەكەنىنىڭ دە دالەلى تابىلىپ قالار. الدىڭعىدا ايتقانىمىزداي، بىزدەر شىڭعىس حاننىڭ تەگىن تەك قانا وسى «قۇپيا شەجىرەدەن» عانا انىقتاي الامىز. بۇل شەجىرەدە شىڭعىس حاننىڭ جالايىر ەمەس ەكەنى ناقتى ايتىلعان. ال ەندى، «قۇپيا شەجىرەدەگى» بارلىق شەجىرەلەرگە ءتان جاسىرىن ماعىنالىق ءامال-ادىس شىڭعىس حاننىڭ تەگىنىڭ اداي ەكەنىن مەڭزەپ تۇر.
جوعارعى شيۆەيلەردى – ءشيبورىش-شاپىراشتى، قىتايلاردىڭ ءتىلى كەلمەگەندىكتەرىنەن شيۆەي اتاپ كەتكەن دەيتىندەر دە بار. سول باياعى، شىڭعىس حاندى شاپىراشتىعا تارتۋدىڭ امالى. شاپىراشتىنىڭ دا ءتۇبى قاڭلى-قيات، ناعاشىدان قوڭىرات. سوندىقتان دا شەجىرەدە بەسشام (بەسۋت) شاپىراشتى كاي اۋلەتىنىڭ (قياتتىڭ) اتاسى بورتەدەن تارايدى. بۇل سولتۇستىكتىك دوڭىز جەگىش مەن-ۋ شيۆەيلەردى ماعولداردىڭ اتاسى دەپ جۇڭگو مەن ورىس تاريحشىلارى كەزىندە ادەيى ايتقان. كوپتى كورگەن، كوپ وقىعان قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلى ولاردىڭ دوڭىز جەيتىن حالىق ەكەندەرىن جۇڭگو دەرەكتەرىنەن بىلگەن بولسا كەرەك. «قۇپيا شەجىرەنى» وقىعان ءاربىر ەسى دۇرىس ادام، شىڭعىس حاننىڭ قيات تا ەمەس، دۋبۋن باياننىڭ ۇرپاعى دا ەمەس ەكەنىن وڭاي ۇعا الادى. ياعني، ول جالايىر دا ەمەس.
شىڭعىس حاندى جالايىرعا جاتقىزىپ جۇرگەن تىلەۋبەردى ابەناي ۇلى بودانجاردىڭ بەسىنشى ۇرپاعى قايدۋدى جالايىر دەپ، جالايىردىڭ قۇرامىندا تورە رۋى بولعان دەپ، بۇل تورەنى شىڭعىس حاننىڭ رۋى دەپ اداسادى. انىعىندا تورە، تورە نايمان، جالايىر تورە دەگەندەرىمىز ارييلەردىڭ ەجەلگى ميفولوگيالىق پاتشالىق كاي اۋلەتىنىڭ ۇرپاقتارىن ءبىلدىرىپ تۇر. مىنە، ناعىز تورەلەر وسىلار. ال ەندى، بودانجار دا، شىڭعىس حان دا، ونىڭ ۇرپاقتارى دا وسى تورەلەردىڭ اتىن جامىلعاندار بولىپ كەلەدى. شىڭعىس حان تورە بولۋ ءۇشىن قياتتان، ياعني، كاي اۋلەتىنەن تۋۋى كەرەك ەدى. تىلەۋبەردىنىڭ قايدۋدى جالايىر دەپ، شەجىرەنى بۇرمالاعانى ءبىرىنشى ەمەس. «قۇپيا شەجىرەنى» اۋدارعانىندا دا، كوپتەگەن جاڭساقتىقتاردى ءوز اتىنان ايتىپ جىبەرگەن. ال ەندى، ونىڭ شىڭعىس حاننىڭ جەتىسۋدا جۇرگەنىن ايتقانى كۇلكىنى كەلتىرەدى. قىتايدىڭ كوپتەگەن دەرەكتەرىندە شىڭعىس حان ماعولدارىنىڭ سولتۇستىكتە ەكەندەرى ايتىلعان. ماسەلەن، نايمان تايان حاننىڭ وڭعىتتاردىڭ كوسەمى الاكۇش تەگىنگە: «ەگەر دە سەن ماعان وڭ قولىم بولىپ قوسىلساڭ، سولتۇستىكتى (وقى شىڭعىس حاندى) تىنىشتاندىرامىز!» دەگەن سوزدەرى تاسقا قاشالىپ جازىلىپ قالعان. وسى سوزدەر «يۋان-شي» دەرەگىندە دە ايتىلادى. نايماندار تارباعاتايدان حانگايعا دەيىنگى ارالىقتاردى، ياعني، سولتۇستىك باتىستى قونىستانعان بولعان. سوندا تايان حان سولتۇستىك دەپ، قازىرگى ماڭعول ءۇستىرتىن ايتىپ وتىر. قايداعى جەتىسۋ؟
ال ەندى، جەتىسۋداعى جەر اتاۋلارىن، سونىڭ ىشنىدە سولتۇستىكتەگى بۇرقان تاۋ مەن كەرولەڭ وزەنىنىڭ اتاۋلارىن ماناقتار وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن. ماسەلەن، التاي تاۋلارىندنا، كاتون-قاراعاي اۋدانىندا تارباعاتاي دەگەن جەر اتاۋى بار. سوندا بىزدەر وسى جەر اتاۋىنا قاتىستى، قابانبايدى قاراتاي دەۋىمىز كەرەك پە؟ ورالحان بوكەيدىڭ رۋى قاراتايلار بۇرىندا قاراكەرەي قابانبايدىڭ تايپاسىندا بولىپ، بايجىگتىتتەرمەن سىيىسپاي قارا تايدىڭ ىزىمەن التايعا كەتىپ قالعان ەدى. سوندىقتان دا، جاڭا قونىستارىنا وزدەرىنىڭ بۇرىنعى قونىستارىنداعى تاۋدىڭ اتىن بەرگەن. ماناقتاردىكى دە وسى.
قازاقتاردىڭ شىڭعىس حانعا تالاسىپ جاتقاندارى جونىندە، ۇلى حاندى نايمانعا جاتقىزىپ جۇرگەن قايرات زاكيريانوۆ ايتقان ەدى. انىعىندا، قازاقتار وعان تالاسىپ جاتقان جوق، وزدەرىنىڭ رۋلارىنىڭ شەجىرەلەرىندە نە ءبىر سەبەپتەرمەن ايتىلىپ قالعان سوڭ، وسىعان سەنىپ، شىڭعىس حاندى جالايىر، كەرەي، نايمان، ءۋيسىن، دۋلات، اداي دەپ ايتىپ ءجۇر. ال ەندى، «قۇپيا شەجىرە» مەن «التىن داپتەر» تابىلماي تۇرعان كەزدەردە، ءبىزدىڭ بابالارىمىز شىڭعىس حاننىڭ قازاق بولعانىن ايتىپ جۇرگەن. مىنە، وسى سەبەپتەن بولار، اركىم ءوز شەجىرەسىنە شىڭعىس حاندى كىرگىزە بەرگەن. بۇل جايعا قازىرگى قازاقتاردىڭ سەنىپ جۇرگەندەرى، ارينە، ناداندىقتان بولعان. ويتكەنى، ءبىزدىڭ ءتۇبىمىزدى جاقسى بىلگەن وتارشىلدار، قازاق حالقىنان شەجىرەنى اۋلاق ۇستاعان. سوندىقتان دا، قازىرگى تاڭداعى وقىرماندار دالا اۋىز تاريحىنىڭ دەرەك بەرۋىندەگى شەجىرەلىك ءتاسىلدى تۇسىنبەيدى. شەجىرەنى جاقسى بىلگەن ادامدار قۋدالۋعا ءتۇسىپ، اتىلىپ، جانشىلگەن سوڭ، كەڭەس داۋىرىندە شەجىرەنى ايتۋدىڭ وقىس بولعانى حاق. الاي دا، ورىس يمپەرياسى مەن كەڭەس داۋىرىندە اداي حالقى مەن ونىڭ اقىن-جىراۋلارى زۇلماتقا ۇشىراپ جاتسا دا، شىڭعىس حاننىڭ اداي بولعانىنان ءبىر تانباعان. ويتكەنى، بورجىگىن اۋلەتىنىڭ اتاسى سوناۋ باياۋت-ماعالىقتىڭ (بايۇلى-مۇڭال)، شىڭعىس حاندى تايشىۋتتاردان امان الىپ قالعان سورقان باياۋتتىڭ (باي ۇلى سورقان شال) زاماندارىنان بەرى شىڭعىس حاننىڭ اداي ەكەنى ايتىلىپ كەلگەن. كەشەگى شىڭعىس حاندى جاۋىز دەگەن كوممۋنيستەردىڭ زامانىندا، ونى وزىنە تارتقان، ادايدان باسقا بىردە-بىر قازاقتى كورگەن ەمەسپىن. ەندى كەلىپ، ءبارىنىڭ باتىر بولا قالعانى. ەرتە زامانداعى بابالارىمىزدىڭ ايتقاندارىندا، قازاقتىڭ حانىنىڭ قىزىنا اي ساۋلەسى كەلىپ جۇكتى قىلعان سوڭ، شەشەسى قىزداي تاپقان بالانىڭ اتىن شىن+قىز قويعان ەكەن-مىس. شىنقىز دەگەنىمىز اقيقي قىز، ناق قىز، ياعني، ورىسشا ايتقاندا «نەپوروچنايا ديەۆا»، «ديەۆستۆەننيسا» دەگەن ماعىنادا. ياعني، بۇل اڭىز شىڭعىس حاندى پايعامبارعا تەڭەپ تۇر، ويتكەنى، قازاقتار شىڭعىس حاندى ماشايىق كورگەن. سوندىقتان دا، شاماندىق جونىندە جازعان شوقان، قازاقتاردىڭ شىڭعىس حاندى قۇدايداي كورگەنىن ايتقان ەدى.
قايرات زارىپحان. شەجىرەتانۋشى. وسكەمەن.
