قازاقتا "تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق" دەگەن ماقال بار. "لاتىن، لاتىن" دەپ ايقايلاعالى دا 15 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. 2012 جىلى ەلباسىمىز تاپسىرما بەرىپ، ارناۋلى جۇمىس توبى دا قۇرىلعان. ءبىر جىلداي بىرىنەن سوڭ ءبىرى شۇباتىلىپ وتكەن وتىرىستار مەن ءماسليحاتتاردان كەيىن ولاردىڭ ۇندەرى ءوشتى.

سودان بەرى قوعامدا بۇل ماسەلەگە دەگەن كوزقاراس سامارقاۋ. كەزەكتى سيىرقۇيىمشاقتانىپ بىتەتىن باستامانىڭ ءبىرى مە دەگەن سەنىمسىزدىك باسىم.

الدىڭعى كۇنى، 2017 جىلدىڭ 17 مامىرىندا نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن تاعى ءبىر شاراعا كۋا بولدىق. دوڭگەلەك ۇستەلدى ۆيسكونسين-ماديسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) پروفەسسورى يۋلاي ءشاميل ۇلى (يۋلاي شاميلوگۋلى) جۇرگىزدى.

– مەن قازاقشا جاقسى بىلەمىن. ءتىپتى، شەشەم قىتايدا توتە جازۋمەن وقىعاندىقتان توتەشە جازۋدى دا بىلەمىن. ال تاتارشانى كيريلل الىپبيىندە ۇيرەندىم، – دەپ باستاعان يۋلاي مىرزا لاتىنشاعا كوشۋ بارىسىندا قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ورالۋ ماڭىزدى ەكەنىن، سول ءۇشىن جازۋ رەفورماسىن قاتار جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

الايدا عالىمدار جازۋ رەفورماسى جايلى ايتۋدان اسپادى. سوندا بۇل كەلەلى جۇمىستى كىم اتقارادى؟

تۇرسىن جۇرتباي، الاشتانۋشى عالىم: “مەن لاتىنعا كوشۋدى قولدايمىن. ءارى پرەزيدەنت جانىنداعى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ءوز جۇمىسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزەدى دەپ سەنەمىن".

كوميسسيا ەشتەڭە اتقارمايدى، ساياسي شەشىم عانا قابىلدايدى

سەرىك ەرعالي، مادەنيەتتانۋشى، كوسەمسوزشى، "جاڭا ءالىپبي تۇجىرىمداماسىنىڭ" اۆتورى: "قۇرىلعان كوميسسيا – ەلباسى باستاعان ساياسي قادامدارعا قوعامدى جۇمىلدىراتىن كۇش رەتىندەگى ورگان. ءبىراق بۇنداي قۇرىلىم لاتىنشا الىپبيگە قاتىستى ناقتى ءىس اتقارمايدى. بۇل – ساياسي القا عانا."

لاتىن اۋىستىرۋ ۇدەرىسى – بىرنەشە سالانى قامتيتىن ءارى بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىن، ۇلتتىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىستى مەملەكەتتىك ساياسي ناۋقان. سول سەبەپتى سان الۋان ساياسي، الەۋمەتتىك، عىلىمي تاراپتاردى بىرىكتىرەتىن مەملەكەتتىك اۋقىمداعى ۇلتتىق مارتەبەسى بار ورگان كەرەك. ونى مىقتى توپ-مەنەدجەر باسقارۋى ءتيىس. ءبىز ءالى بۇل ۇدەرىستى قالاي ۇيىمداستىرۋدى ءسوز ەتپەستەن، "بۇل ءالىپبي كەرەك پە، جوق پا؟" دەپ ساندالۋدان تانباي وتىرمىز.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىلبىلىم ينستيتۋتى ءدال قازىرگىدەي قۇرىلىممەن جازۋ رەفورماسىنا قاجەتتى جۇمىستى دا اتقارا المايدى، وعان ارنايى بىرنەشە زەرتحانا قۇرۋ كەرەك. ورفوگرافيا، ورفوەپيا، فونولوگيا، گرامماتيكا، اقپاراتتىق لينگۆوتەحنولوگيا سالالارىن دەرەۋ بىرنەشە ساتىعا بىردەن كوتەرەتىندەي، وڭايلاتاتىنداي بىرنەشە عىلىمي زەرتحانا جۇمىسقا كىرىسكەندە عانا ءالىپبي ماسەلەسىندە ناقتى بەتبۇرىس پەن ناتيجە بولادى.

ال ۇدەرىستىڭ پسيحولينگۆيستيكالىق، سوسيولينگۆيستيكالىق، الەۋمەتتىك، پوليتولوگيالىق، اسىرەسە ادىستەمەلىك-ديداكتيكالىق جاعىن قولعا الاتىن قۇرىلىم تاعى قاجەت. بۇلاردىڭ ءبارىن بىرىكتىرە باسقاراتىن ورتالىق كەرەك دەيتىنىمىز دە سودان. بۇل ستراتەگيالىق ءىستى ەشبىر مينيسترلىككە جۇكتەۋگە بولمايدى – قۇرتادى. ويتكەنى ولار وپەراتيۆتىك باسقارۋمەن عانا شەكتەلەتىن ورگاندار. بۇنى ەڭ جوعارعى ساياسي قۇزىرى مەن مۇمكىندىگى بار پرەزيدەنت اپپاراتىنا قاراتۋ ارقىلى عانا بايىز تابامىز، دەيدى ماماندار.

5 جىل بۇرىن...

وسىدان تۋرا 5 جىل بۇرىن، ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ "قازاقستان-2050" ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى" اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جاساعان بولاتىن. سوندا بىلاي دەپتى:  قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. ءبىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە، لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينسيپتى ماسەلە. ءبىر كەزدە تاريح بەدەرىندە ءبىز مۇنداي قادامدى جاساعانبىز.
بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز جانە بۇل الەممەن بىرلەسە تۇسۋىمىزگە، بالالارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلى مەن ينتەرنەت ءتىلىن جەتىك يگەرۋىنە، ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋعا جاعداي تۋعىزادى.

ءبىز وسى ماسەلەگە تىكەلەي قاتىسى بار بىرنەشە ۇكىمەتتىك مەكەمەلەردىڭ ەسىگىن قاقتىق.

ەربول تىلەشوۆ، تىلدەردى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، الاشتانۋشى، عالىم: "5 جىلدا ءبىز كوپ نارسەگە كوز جەتكىزدىك. ءتىل جاناشىرلارى ويلاندى. كيريلل ءالىپبيىنىڭ كەم-كەتىگىن ءتۇسىندى. جيىرمادان استام تۇلعالار وزدەرىنىڭ جوبالارىن الىپ شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە سەرىك ەرعالي، جانات ايماعانوۆ، ءالىمحان جۇنىسبەكوۆ، زەينەپ بازاربايەۆا، امانقوس مەكتەپتەگى سياقتى ەلدەن ەرەكشە كوزقاراستاعى، ويشىل زەرتتەۋشىلەر بار."

لاتىن ارپىندەگى ورىستىڭ تەحنيكالىق گرافيكاسىن پايدالانىپ وتىرمىز

ءبىز ءقازىر بەيرەسمي تۇردە ورىستىڭ لاتىنشا تەحنيكالىق گرافيكاسىن (ۆولوپيۋك) پايدالانىپ وتىرمىز. مىسالى، ءتولقۇجات، ۆيزا جۇمىستارى، ماشينا ءنومىرى، جول بيلەتتەرى. تىپتەن كۇندەلىكتەگى ۇيالى تەلەفوندارداعى حابارلامالار جازۋعا دەيىن دەندەپ ەنگەن. ەگەر لاتىن الىپبينە كوشسەك، بۇل ماسەلەلەر وزدىگىنەن شەشىلەدى.

ءقازىر ەلىمىزدەگى ۇلكەن اقپاراتتىق پورتالداردىڭ ءبىر ءبولىمى تورت-بەس جىلدان بەرى تۇركيانىڭ لاتىن ءالىپبيىن نەگىز ەتكەن قازاق ءالىپبيىن قولدانىپ وتىر. مىسالى، "ەگەمەن قازاقستان"، "اباي"، "قازينفورم" سايتتارىن اتاۋعا بولادى.

ءبىلىم سالاسىن ايتساق، بارلىق جاراتىلىستانۋ پاندەردەگى فورمۋلالار مەن تاڭبالار، "كوسينۋس"، "سينۋس" سەكىلدى عىلىمي تەرميندەر لاتىنشا جازىلىپ، وقىتىلادى.

سەرىك ەرعالي، مادەنيەتتانۋشى: "قازىرگى قولدانىستاعى كيريلل ءالىپبيى قازاق تىلىنە ءتان ەمەس، قازاق ءتىلى كيريلل الىپبيىنە باعىنعان. سول نەگىزدە ورىس-قازاق كيريلل ءالىپبيى دۇنيەگە كەلگەن. مەن ورىسشا تەرۋ ءۇشىن ەشقاشان ورىس رەگيسترىن قولدانبايمىن، ويتكەنى، ول تىلدەگى ءماتىندى تەرۋگە قازاق تەرۋىشى جەتكىلىكتى. بۇگىنگى كيريلل-قازاق كلاۆياتۋراسى ارقىلى ورىسشا دا، قازاقشا دا تەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ورتاق دۇنيە، دەمەك، ءالىپبي دە ەكى تىلگە ورتاق. الەمدە بۇنداي پارادوكس جوق!!!"

كوپتەگەن ادامدار وزدەرىنىڭ ۇيرەنىپ قالعان، ءسىڭىسىپ كەتكەن "ۆاگون"، "فابريكا"، "قازاقستان" دەگەن سوزدەردى لاتىنعا كوشكەندە قايتىپ جازامىز دەپ توسىرقايدى، ۋايىمداپ ءجۇر.

مىسالى، اعىلشىن ەلى "قازاقستان" دەگەن ءسوزدى جازۋ ءۇشىن الىپبيىنە "ق" دەگەن دىبىستى بەرەتىن ءارىپتى ەنگىزگەن جوق، ورىس تا سولاي "كازاحستان" دەپ جازدى. 1959 جىلعا دەيىن "يت" دەگەن ءسوز "ءيىت" بولىپ، "مي" دەگەن ءسوز "مىي" بولىپ جازىلىپ كەلگەن. وسىنىڭ كەسىرىنەن بۇگىنگى بالا "مىي" ەمەس، "ءمىي"» دەيتىن بولدى.

كيريلشەدەگى كەرەك ەمەس ءارىپ فونەتيكامىز بەن ورفوگرافيامىزدى كيريلل گرافيكاسىنا بەيىمدەپ، بۇزىپ جىبەردى. سونىڭ كەسىرىنەن ءسوز قولدانۋ، سويلەۋ مانەرىمىز، ويلاۋ جۇيەمىز وزگەرىپ بارا جاتقان جوق پا؟

ەربول تىلەشوۆ: "مىسالى، اباي اتامىز:

"قايماق ەدى كوڭىلىمدە بىزگە قاسپاق بولدى جەم،

اساۋ جۇرەك اياعىن انىق باسقان".

ال ءسىز وسى ءسوزدى ورىسشاعا اۋدارىپ كورىڭىز. ونى ورىس تىلىنە تىكە اۋدارۋ مۇمكىن ەمەس. ولار ويلاۋى مۇمكىن اباي "سمەتانا" تۋرالى نەمەسە "اتتىڭ جۇرەگى" تۋرالى جازىپتى دەپ. ويلاۋ، ۇعۋ جانە سول ويلاعان، ۇققان نارسەنى تاڭبالاۋ بار. جۇرت ءسىزدىڭ سول تاڭبالاعان جازۋىڭىزعا قارايدى. بۇل – سوڭعى ناتيجە، سەبەبى، ويلايسىز، سويلەيسىز، سوسىن سونى قاعازعا جازاسىز. ءالىپبي مىنە، وسى سوڭعى ناتيجەنى بىلدىرەدى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن بۇرىن ءتىلىمىزدىڭ كيەسىن، ۇلىلىعىن تاڭبالاي الاتىن ءالىپبيدى تاڭداۋىمىز كەرەك".

ەربول تىلەشوۆ: "مىسالى، ەۆرەيلەر جوعالىپ كەتكەن تىلدەرىن 2000 جىلدان كەيىن قايتا جاسادى. الايدا ول ءولى ءتىل كۇيىندە قالدى. سان الۋان مەتەفوراسى، سان الۋان ءسينونيمى جوق. تەك جازباشا قارىم-قاتىناس ءتىلى بولىپ قالىپتى. بۇنى ەۆرەي عالىمدارى دا مويىنداپ وتىر. "تىلىمىزدە كيە بولماعاسىن حالىقتىڭ باسىن قوسا المادى، تەك قارىم-قاتىناس تاڭباسى بولىپ قالدى"، – دەپ قىنجىلىپتى. سول كيەنى ساقتاۋ ءۇشىن دە ءتۇپ-تامىرىنان ايىرىلماۋى كەرەك.

ءبىر عانا مىسال. 15 عاسىردا ءومىر سۇرگەن وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى اتامىزدىڭ "شيپاگەرلىك بايان" كىتابىندا قول تۋرالى مىنداي تۇسىندىرمە بار: 

كورىنەۋ سىرتقى 12 مۇشە كومەسكى، ىشكى ون ەكى مۇشەنىڭ تۇتاسىمى بىتىستىك ۇشتاسىمدىلىق جاراسىمى تىرلىك بولمالىق شارت.
كورىنەۋ سىرتقى 12 مۇشە:

بەلگىلىك مۇشە – تۇككەنە
قاپتاما مۇشە – قاپتەك
تانىمال مۇشە – تانتال 
يىستىك مۇشە – مۇڭك
تىڭداۋ مۇشە – قوس قۇل
ادىمدىق مۇشە – ءجۇرىم
ىقتىلىق مۇشە – ۇستامار
تاتىمدىق مۇشە – ءتىل ءسوز 
قورعام مۇشە – باۋىزداۋلىق
جازىلىم مۇشە – قۋساق
ۇرپاق جالعامى مۇشە – ارايجاپ
يكەمدىك مۇشە – يىلگىم
ەندى وسىلاردىڭ ىشىندەگى ۇستامار تۋرالى ايتساق. 

ۇستامار: توقباس جىلىك، تالمال، توپشى، شىنتاق، قار، قۇلجىلىك، كارى جىلىك، بىلەك، بىلەزىك، بىلەزىك بۋىنى، يىق بۋىنى، شىنتاق بۋىنى، بىلەزىك قاعار، وڭ تابارىك، سول تابارىك، قىردا، بىلەزىك سوعار، قيعى، تاسقيعى، باس بارماق، قىمقىر، سىرناقى، كوبە، تۇپكوبە، ەت كوبە، جىمقىر، جۇمقىر، وبە، اشارىق، بۇكتى، اراجيەك، جۇمبا الاقان، جالپاق الاقان، قارىنساۋ، باس بالىق ەت، بەدەر، شىناشاق، ورتان قول، ورتان، قورتان، نۇقىما، شۇقىما، قانسىقى، قاراتىرناق، اقتىرناق، قىرناۋ، جۇمقىرلىق يىلگىن، كوبە بۋىن، تۇرتەك، تۇرتپەك سياقتىلاردان قۇرالادى.

جاڭا الىپبيگە ءوتۋىمىزدى قازاق تۇگىلى قىپشاقتەكتىلەر دە كۇتىپ وتىر

سەرىك ەرعاليدىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، لاتىن ءقارپى ارقىلى ءبىزدىڭ ساۋاتتىق اۋقىمىمىز بىردەن كەڭەيىپ، تۇركىتىلدەس قاۋىمداستىق اراسىندا ءوزارا قاتىناس كۇشەيىپ شىعا كەلمەك. سول ءۇشىن بولاشاق ءالىپبيدىڭ سيپاتى وسىنى ەسكەرۋى قاجەت. بۇنى عاسىر بۇرىن الاشورداشىلدار دا ارمانداعان بولاتىن. تىپتەن، ءوزارا ۋادەلەسىپ، ولار ورتاق تۇركى لاتىن ءالىپبيىن جاسادى ءارى سوعان كوشتى. تۇركيا مەملەكەتى دە سول نەگىزدە لاتىن الىپبيىنە اۋىسقان. ءبىراق بۇل ءىستى قىزىل يمپەريا ىدىراتىپ تىندى.

ارينە، شەتەلدەگى قانداستار دا جاڭا الىپبيگە كوشۋدى كۇتەدى. قازاقتار بۇگىندە 3 ءتۇرلى ءقارىپتى قولدانىپ وتىر. قازاقستان جاڭا الىپبيگە وتكەن كۇننەن باستاپ، شەتەلدىك قانداستار دا بەيرەسمي تۇردە جاڭا الىپبيگە كوشەتىن بولادى. مىنە بۇل الەمدەگى قازاقتى ءبىر ارناعا توعىستىراتىن رۋحاني تىرەك بولماق. ودان تىس نوعاي، تاتار، باشقۇرت، قاراقالپاق، قىرعىز، قاراشاي-بالقار قاتارلى تۋىسقان ۇلتتار دا رەسمي جانە بەيرەسمي تۇردە ءبىز كوشكەن جاڭا الىپبيگە كوشەدى. بۇل – زاماننىڭ اعىنى مەن كوشىنەن قالماۋعا تىرىسقان، ءوزارا جاقىنداسۋدى نيەت ەتكەن اعايىندارىمىزدىڭ دا ارمانى.

عۇندار رۋنا جازۋىنا كوشۋى مۇمكىن

ماجارستان ەلى رۋنا جازۋىن بۇكىل سالاعا ەنگىزدى. كەز-كەلگەن جەر-سۋ اتاۋلارى، عىلىم وردالى رۋنا جازۋىمەن كورسەتىلەدى. تىپتەن ءبىلىم سالاسىنا دا ەنگىزىپ، بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا بىلۋىنە جاعداي جاساپتى. سول ارقىلى قانداي دا ءبىر زاماندا ۇرپاقتىڭ اتا-بابالارىنىڭ ءتول جازۋىنا كوشۋىنە مۇمكىندىك جاساعان. بۇل – ارينە ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە قالدىرىلعان جۇمىس. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن جازۋدى كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالاردا قولدانۋ وڭايلاسىپ كەتتى. ۋكراينا، جاپون، مونعوليا، جۇڭگو ەلدەرى دە ءوز الفاۆيتىنە تەلىپ، لاتىندىق جۇمىس ءقارپىن قولدانىپ وتىر.

سەبەبى، ول قاراپايىم جۇرت ءۇشىن وعاش سەزىلەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبارىبىر ايقىن شەكارا بولماعان سوڭ، حالىق سىڭگەن ادەتىنەن قۇتىلا المايدى. كەشە عانا، 20 ساۋىردە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بەلگىلى قالامگەرلەردى قابىلداعاندا «ءتىلدىڭ ءوز تابيعاتىنا ورالۋ» ماسەلەسىن قايتا تالقىلادى.

سول كەزدەسۋدە جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكەيەۆ: "لاتىنعا كوشۋگە قاتىستى، جاسىراتىنى جوق، حالىقتىڭ ورتاسىندا ءار ءتۇرلى پىكىر بار. قوبالجۋ دا بار. «شەشىنگەن سۋدان تايىنبايدى» دەپ تاۋەكەل ەتۋ كەرەك. ءسىز ايتتىڭىز، ءبىز ۇزاق دايىندالدىق. ال سول دايىندالعاندى مەن عالىمداردان كورىپ وتىرعان جوقپىن. نەگە دەرسىز؟ ءبىز كوشۋىمىز كەرەك. كوشكەندە ارىپتەردى اۋىستىرا سالۋمەن ءىس بىتپەيدى. ماسەلە تىلدە. كوشۋ بارىسىندا ءتىلدىڭ شەشىلمەگەن ماسەلەلەرىن شەشۋ كەرەك.

انەۋ كۇنى الماتىدا دوڭگەلەك ۇستەلدە عالىمدارعا وكپەمدى ايتتىم. ەندى 25 جىل ادام شىدايتىن نارسە ەمەس عوي، مىنا ءتىلىمىزدى قۇرتىپ كەتكەن زاڭدى دەرەۋ وزگەرتەيىك دەدىم. ءار نارسەنىڭ ءوز زاڭى بار. مىسالى، ەتىكشىلەردىڭ ءوز زاڭى بار، كاسىپكەرلەردىڭ ءوز زاڭى بار. تەك ءتىلدىڭ زاڭى جوق. وندا بىلاي دەپ جازىلعان. ادامعا قيانات عوي: "ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى ورىس ورفوگرافياسىمەن جازۋ كەرەك، ال ەكىنشى پۋنكتىندە، اراپ تىلىنەن، يران تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا وزگەرتىلىپ جازىلادى" دەلىنگەن. ءبىز لاتىنعا كوشۋ بارىسىندا وسىلاردان قۇتىلۋىمىز كەرەك"، – دەگەن بولاتىن.

"دەماگوگتار مەن پوپۋليستەردى بۇل شارۋادان الاستاۋ كەرەك"

اقىل ايتۋدان، ناۋقانشىلدىق جاساپ، جينالىستار وتكىزۋدەن شارشامايتىن حالىقپىز. ءبىز دە ەكى-ۇش وسىنداي شارانىڭ باسىندا بولدىق. ساياسي استارى مەن ارتىق-كەمىن ولشەپ پىشتىك. الايدا مەنەدجمەنتتى قالاي قۇرۋ، قايتكەندە از قارجىمەن ۇلكەن جۇمىستى اتقارۋ، ءتىلدىڭ دە كوسەگەسىن كوگەرتىپ، اماناتتى دا ارتىعىمەن ورىنداۋ ماسەلەسىنە ءالى نەمقۇرايدى قاراپ وتىرعان سەكىلدىمىز. سەبەبى، ءالى ءبىر ناقتى مەملەكەتتىك وكىلەتتى ورگان قۇرىلعان جوق. تۋرا 2012 جىلعى «لاتىنعا كوشۋ» ناۋقانىنىڭ سەناريىمەن ءوتىپ جاتىر.

سەرىك ەرعالي: "تاعى ايتام: لينگۆيستەر تەك قانا شارۋانىڭ جەتىدەن ءبىر بولىگىن اتقارادى، قالىس قالعاندار كەيىن سان سوقتىرادى. دەماگوگتار مەن پوپۋليستەردى بۇل شارۋادان الاستاپ، مەملەكەتتىك حاتشىعا، بالكىم پرەزيدەنت اپپاراتىنا تىكەلەي قاراۋى كەرەك بولار، جوعارىدا اتالعان 7 سالانى قامتيتىن ىرگەلى ۇلتتىق ورتالىقتى جاساقتاپ، جۇكتى سوعان ارتۋ كەرەك.

ازىرگە كوڭىل كونشىتەر ونداي قۇبىلىس بايقالمايدى. ەگەر دە تياناقتى قولعا الساق، العاشقى 3 جىل ىشىندە بۇل جۇمىستىڭ 70-80 پايىزى اتقارىلادى، قالعانى ينەرسيامەن وزىنەن ءوزى ناتيجە بەرەدى. بۇنى الدەقايدا وڭاي ءارى تەز ىستەۋگە بولاتىن تەتىكتەر بار، ءبىراق وعان عالىمدار باس قاتىرماي، مەنەدجەرلەر قولعا السا، جەتەدى. عالىمدارعا ءالىپبيدىڭ مەنەدجمەنتىن ەمەس، عىلىمي تۇسىن عانا تاپسىرۋ كەرەك. ايتپەسە بىلىققا باتامىز".

"لاۋازىمدىق قىزمەت ساۋداعا سالىنعان جەردە ەشقاشان، ەشقانداي جۇمىس جۇرمەيدى"

قۋاندىق شاماحاي، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، جۋرناليست: "لاۋازىمدىق قىزمەت ساۋداعا سالىنعان جەردە ەشقاشان، ەشقانداي جۇمىس جۇرمەيدى. ولار پايدانى، ءوز قالتاسىن قامپايتۋدى عانا كوزدەيدى. سول سەبەپتى، ءالىپبي اۋىستىرۋدى باقىلايتىن قوعامدىق كەڭەستى قۇرعان ءجون. تىكەلەي تاپسىرما بەرىلسە، باس پروكۋراتۋرا قاداعالاپ وتىرسا بولدى. ەڭ قيىنى ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ حالىق قامى مەن قوعام مۇددەسىنەن گورى ءوزىنىڭ قالتاسىنىڭ جايى قاتتى تولعاندىراتىن سەكىلدى.

سالىنىپ جاتقان جولدىڭ ءوزىن الايىقشى! دۇپ-دۇرىس تۇرعان دۇنيەنى بۇلدىرەدى دە ساپالى تاستى، ساپاسىزبەن ايىرباستايدى. جول سالىنباعان جەرگە جولامايدى. ءالىپبي اۋىستىرۋدى مۇنداي تاسىلمەن جۇرگىزسە، ءبارىن قۇرتامىز. لاۋازىمدىق قىزمەت ساۋداعا سالىنعان جەردە ەشقاشان جۇمىس جۇرمەيدى".

لاتىن ءالىپبيى جوباسىن جاساۋشىلارعا قويىلاتىن شارت:

عالىمداردىڭ ۇسىنعان ءالىپبي جوبالارى ۇندەستىك زاڭىن، دىبىستىق-ماعىنالىق قۇرىلىمىن، بۋىن مەن تاسىمال جىگىن، سويلەۋ ىرعاعى زاڭدارىن ەشقانداي جاعدايدا بۇزباۋى كەرەك. قولدانىستاعى الىپبيدە بارلىق زاڭدىلىق بۇزىلعان. الايدا ونىڭ ءبارى ءسىڭىستى بولىپ كەتىپتى. ەندى شۇبالاڭداعان شۇبار تىلدەن قۇتىلىپ، بابامىزدىڭ قىرمىزى قىزىل تىلىنە ورالا الساق – بابالارىمىزدىڭ اماناتىن ورىنداپ، ۇرپاق الدىنداعى قارىزىمىزدى وتەگەن بولار ەدىك.

اتىن ايتقان سوڭ "قايدان ايتتىم بالەنى" – دەپ وتىرا بەرمەي، ناقتى جۇمىسقا كوشكەن ءجون. 2025 جىلعا ءالى باقانداي 8 جىل بار. بالاباقشاعا كىرگەن ءۇش جاستاعى ءسابي ول كەزدە 11-گە كەلەدى. مىنە سول كەزدە ول لاتىنشا ءالىپبيدى ءبىلىپ ءجۇرۋى كەرەك. "ايداعانىڭ بەس ەشكى، ىسقىرىعىڭ جەر جارادى"، – دەمەكشى، ايقايلاپ، جۇمىس ىستەمەسەك، ودان نە پايدا؟ الىپبيگە تيەسىلى ۋاقىت از! ءبىراق ۋاقىتتى داقپىرت پەن داۋ جەپ ءبىتىردى. ءالى دە وتىرىستان باسقا ناقتى ءىس كورىنبەيدى.

قىسقاسى، بەس توپ قۇرۋىمىز كەرەك

ءبىرىنشى توپ، جازۋ رەفورماسىنىڭ جۇمىس توبى. ولارعا قويىلاتىن شارت: ۇسىنىلعان جوبا ۇندەستىك زاڭىن، دىبىستىق-ماعىنالىق قۇرىلىمىن، بۋىن مەن تاسىمال جىگى مەن سويلەۋ ىرعاعىن بۇزباۋى كەرەك.

ەكىنشى توپ، اتقارۋشى جۇمىس توبى. شارت: ۇيىمداستىرۋ، ۇيلەستىرۋ قۋاتى كۇشتى، تەز، تازا، ناقتى جۇمىس ىستەي الاتىن بولۋى كەرەك"

ءۇشىنشى توپ، قوعامدىق باقىلاۋ توبى. شارت:" ەلدى قاسىنا توپتاستىرا الاتىن قاسيەتتەرى بار كوزقاراقتى اقساقالدار مەن عۇلاما زيالىلاردان قۇرۋ كەرەك.

ءتورتىنشى توپ، ۇكىمەتتىك كوميسسيا. ولارعا قويىلاتىن شارت: تازا، ناقتى، ادال ادامداردان قۇرالۋى جانە بيلىك پەن بايلىقتى اڭساعان زالىمداردان بولماعانى دۇرىس. كوميسسيا قوعامدىق باقىلاۋشىلارمەن اقىلداسا وتىرىپ جۇمىس بارىسىن قاداعالاۋى كەرەك.

بەسىنشى، ارناۋلى قارجىلاندىرۋ توبى. ولارعا قويىلاتىن شارت: "تاجىريبەلى، سانالى، تازا دا ادال، وتانشىل، ەكونوميكالىق جانە زاڭدىق ساۋاتتى توپ-مەنەدجەرلەردەن قۇرالسىن. بۇلار ەڭ از قارجىمەن تەز ارادا مىندەت ورىندالۋى ءۇشىن اتقارۋشى توپپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋلەرى كەرەك.

اۆتورى: بەيسەن احمەت ۇلى

شولۋشى: اسەل وتەشوۆا