ساتتار 30-شى جىلدارعى ادەبي ورتاعا تۇلپار شابىسپەن ەكپىندەپ، جارقىراپ كىردى. ول الماتى زيالى قاۋىمىن جان-جاقتى بىلىمىمەن، جۋرناليستيكا سالاسىنداعى بىلىكتى ىزدەنىستەرىمەن، ادەبيەتتەگى جاڭاشىل سىني وي-پىكىرىمەن، جاڭاشا جازىلعان ولەڭ، باللادا، پاروديالارىمەن ەلەڭ ەتكىزدى. لەنينگرادتىڭ تاريح-لينگۆيستيكا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەن جىلى كۇزدە، كومسومولدىڭ تۋعان كۇنىنە وراي، 1933 جىلعى 29 قازانداعى سانىندا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى ول تۋرالى بولاشاعى زور ۇلتتىق كادر رەتىندە ۇلكەن وچەرك جاريالادى. مۇنداي قۇرمەتكە ساتتار وتە لايىق-تىن. ول لەنينگراد جوعارى وقۋ ورىنى قابىرعاسىندا بەلگىلى سىنشى، ادەبيەتشى، پروفەسسور پاۆەل نيكولايەۆيچ مەدۆەديەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ورىس نەورومانتيزمى جانە قازاقتىڭ بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل ادەبيەتى» دەگەن تاقىرىپتا ديپلوم جۇمىسىن جازدى، ۇزدىك قورعادى، جۇمىسى ەلەۋلى عىلىمي ەڭبەك رەتىندە باسىلۋعا ۇسىنىلدى. وقۋ ءبىتىرۋشى جاس تۇلەككە عىلىمعا دەن قويۋ مۇمكىندىگى – اسپيرانتۋراعا قالدىرۋ جايىندا ۇسىنىس جاسالدى. الايدا، قازاق ولكەلىك كومسومول كوميتەتى ونى الماتىعا شاقىرتىپ الادى. ستاليندىك-گولوششەكيندىك اشارشىلىق ساياساتتان حالقى قىرىلىپ، شارۋاشىلىعى ابدەن كۇيزەلىپ بىتكەن كەزەڭدە باسشىلىعى وزگەرىپ، جاس رەسپۋبليكا قايتا جاڭعىرۋعا ەندى-ەندى بەت العان، تيىسىنشە، جاڭا كادرلەرگە مۇقتاج بولىپ تۇرعان. سول كەزدە العاشقى جاريالانىمدارىمەن وزىنە جۇرت نازارىن اۋدارىپ ۇلگەرگەن قابىلەتتى، تالانتتى ستۋدەنتتى دە ديپلوم قورعاسىمەن ولكەنى كوركەيتىسۋگە تارتۋ – ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان قاجەت شارا ەدى...

ساتتار 1933 جىلى اۋەلى «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، سول جىلدىڭ سوڭىنان 1934 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى، سونىمەن بىرگە «پيونەر» (قازىرگى «ۇلان») گازەتىنىڭ رەداكتورى بولدى. جانە جوعارى اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىندە ديالەكتيكالىق ماتەرياليزمنەن ءدارىس وقىپ ءجۇردى. جاستار ءباسپاسوزى ساتتاردىڭ قالامىن ۇشتادى، جۋرناليستىك-ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلىگىن شىڭدادى، قوعامدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىردى.  ول گازەتتەرگە قىزىقتى، پايدالى ماتەريالدار جاريالاۋ، وتكىر دە ءزارۋ تاقىرىپقا ءوزى دە تىكەلەي جازىپ اتسالىسۋ ارقىلى ءومىردىڭ، شارۋاشىلىقتىڭ، مادەنيەت، ادەبيەت پەن ونەردىڭ تاربيە ىسىمەن ۇيلەسە وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋدى مۇرات ەتتى. الايدا ونىڭ تۆورچەستۆولىق ىزدەنىستەرگە تولى قاۋىرت قىزمەتى 1934 جىلعى 8 ماۋسىمدا كۇرت ءۇزىلدى – ولكەلىك كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋروسى «جىكشىلدىككە اپاراتىن ماقالاعا ورىن بەرىپ قانا قويماي، ءوزى دە جازعانى ءۇشىن» «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ساتتار ەرۋبايەۆتى سوگىس جاريالاي وتىرىپ ورنىنان الدى. الايدا، «كورەگەن» فۋنكسيونەرلەردىڭ دارىندى قالامگەرگە كۇش كورسەتۋى – ادال اتقارعان جۇمىسىنان «ساياسي زالالدى ارەكەت» تاۋىپ جازىقسىز جازالاۋى – شۇكىر، ساتتاردىڭ ساعىن سىندىرا العان جوق. ساتتار كومسومول گازەتىنەن الاستالعاننان كەيىن دە – كومسومولعا سول كومسومولدىڭ تورەشىل «كوسەمدەرىنەن» الدەقايدا ارتىق پايداسىن تيگىزدى. جاڭا ءومىردىڭ جاقسى نىشاندارىن جىرلادى، ءتۇرلى قيعاشتىقتارعا قارسى، قازاق ءتىلىن جەك كورەتىن قازاقتارعا قارسى قالام-قارۋىمەن كۇرەسە بەردى. جاستار يگىلىگىنە قىزمەتى وزبىر اكىمدەردىڭ قاي-قايسىسىنان دا پارمەندى بولدى: ول وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءار كەلەر بۋىنىنا رۋحاني ازىق بولارلىق ماڭگى ولمەس كوركەم ەسكەرتكىش سوقتى. پارادوكستى قاراڭىز: كوزى تىرىسىندە مۇقاتۋعا اسىققان كومسومول ونى، ارادا شيرەك عاسىر وتكەندە، سىيلىعىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى ەتتى.  وسىلاي، جاناما تۇردە بولسا دا، 30-جىلدارداعى كومسومول تورەلەرىنىڭ ساتتارعا ناحاقتان كورسەتكەن وكتەمدىگى تۇزەتىلدى. ادىلەت سالتانات قۇردى، وكىنىشكە قاراي،  ساتتاردىڭ ءوزىنسىز...

بىزبەن بىرگە ونىڭ ولمەس مۇراسى بار. قۇمارتا وقىپ سۋسىندايسىڭ، ءلاززات الاسىڭ. ءبىر عاجابى – ساتتار شىعارماشىلىعىنان رۋحاني ءنار عانا ەمەس، ساتتاردىڭ زامانى، ءومىر سۇرگەن ورتاسى جانە ءوزى جايىندا دا كوپ ماعلۇمات تاباسىڭ... مىنا جولداردى قالاي تەبىرەنبەي وقىرسىڭ: «ءبىر ادامنىڭ ءبىر ءومىرى ماعان از عوي دەۋشى ەدىم، تۋىپ، ءولىپ كەتۋدى دە ماعان از عوي دەۋشى ەدىم. اعاش-ەكەش اعاش-تاعى كوپ كوگەرىپ، قۋارار، سەنىڭ ءومىرىڭ ءبىر-اق رەت كوگەرەر دە، سۋالار». مەيىرىمسىز اجال سول ءبىر عانا ءومىردىڭ ءوزىن شولتيتىپ كەسىپ تاستاماق...  شىندىقتى، قاتال اقيقاتتى سەزىنىپ تۇرعان اقىننىڭ جان سىرى ەمەس پە مىنا جولدار:  «ءومىر دەگەن وكسىگىمدى باسا الماعان جان ەدىم، ونەرىمنىڭ بارلىق گۇلىن اشا الماعان جان ەدىم...». «ءولىم دەگەن سۋىق ءسوزدىڭ تىلىندە» جۇرگەن ساتتار ەرۋبايەۆ ماڭگىلىك ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسىنا سۇراۋ سالادى:  «باسە، قانە، ماڭگى جاساۋ، ولمەۋشىلىك قايدا ەكەن؟ وتە ۇمىتشاق ۋاقىتقا كونبەۋشىلىك قايدا ەكەن؟» مازاسىز جۇرەك الاسۇرىپ تىنىم تاپپايدى: «سونان بەرى كوپ ىزدەدىم ولمەۋشىلىك جاساۋدى، ماڭگىلىكتىڭ ەتەگىنەن ماڭگى تۇردە ۇستاۋدى...» ليريكالىق كەيىپكەرى اۋزىنان شىققان اقتىق سوزىنە كوڭىل قويىڭىز:  «ءبىر سىر بار ەد ساقتاپ جۇرگەن جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە. سول سىرىمدى ايتايىن مەن، ولمەي تۇرىپ تىرىمدە.  قاراپ تۇرساڭ توڭكەرىسكە، وتانىڭا،  تاريحقا: ادامداعى قىمبات قاسيەت – بەرىلگەندىك حالىققا... مەنىڭ قانىم ميلليوننىڭ تامىرىندا اعادى، ءبىر جۇرەگىم ميلليوننىڭ جۇرەگى بوپ سوعادى. مەنىڭ باقىتىم، قۋانىشىم بۇكىل ەلدىك بولادى، مەن جاساسقان جاڭا ءومىر جايناپ وسەد، جانادى». ساتتاردىڭ قىسقا عۇمىرىنىڭ مانىنە اينالعان تەرەڭ سەنىم وسىنداي، – بۇل بۇگىنگى تاڭ ءۇشىن دە ءزارۋ يلانىم – حالقىڭ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ! جارىق جۇلدىزداي جارقىراي اعىپ وتكەن قاس-قاعىم تىرشىلىگىندە ول ءوزىن حالقىنىڭ ادال پەرزەنتى رەتىندە كورسەتتى. ارتىنا شاعىن دا بولسا سالماقتى، قۇندى ادەبي مۇرا قالدىردى. ەل مۇددەسىنە بەرىلگەن سان ۇرپاقتىڭ قانىن قىزدىرىپ، جۇرەگىن تولقىتاتىن تۋىندىلارى تۇرعاندا ول بۇگىن دە ءبىزدىڭ ارامىزدا. ونىڭ عۇمىرى حالقىمىزدىڭ ءاربىر جاس بۋىنى قاتارىندا جالعاسادى. «ماڭگى ءومىر، ولمەۋشىلىك وسىلايشا تابىلعان، باقىتپەنەن، وتانمەنەن قالانىپ بىرگە سالىنعان!»

حح ءجۇزجىلدىقتىڭ قاتىگەزدىك پەن ادىلەتسىزدىككە تولى، سونىمەن بىرگە جارقىن بولاشاققا كوزسىز سەنۋ سەزىمىنە دە تولى 30-شى جىلدارىندا كوز قارىقتىرا جارق ەتىپ سونگەن ساتتار اسقار ۇلى ەرۋبايەۆ شىعارماشىلىعى بۇگىنگى ۇرپاققا دا مول تاعلىم بەرە الادى. ول كەلەشەك وسكىندەرمەن دە قۇرداس، حالقىمىزدىڭ بارشا بولاشاق تولقىنىمەن زامانداس، سىرلاس بولا بەرمەك. تەك بىزگە ونىڭ ەسىمىن رۋحاني تىنىس-تىرشىلىگىمىزدە لايىقتى دارەجەدە پايدالانا ءبىلۋ ءلازىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى كەزەڭىندە  «جاڭا قازاق» دەيتىن ۇعىم پايدا بولعان ەدى. سول شاقتا «جاڭا قازاقتىڭ» ۇلگى-بەينەسى مەنىڭ سانامدا ءجاسوسپىرىم شاعىمنان مەن مۇندالاپ تۇرعانى ويىما كەلگەن. سول وي ءالى وزگەرگەن جوق. مەن ءۇشىن ماڭگى جاڭا قازاق – ساتتار ەرۋبايەۆ. «مەنىڭ قانىم ميلليوننىڭ تامىرىندا اعادى، ءبىر جۇرەگىم ميلليوننىڭ جۇرەگى بوپ سوعادى. مەنىڭ باقىتىم، قۋانىشىم بۇكىل ەلدىك بولادى، مەن جاساسقان جاڭا ءومىر جايناپ ءوسىپ، جانادى»، – دەيدى ماڭگى جاڭا قازاق ساتتار ەرۋبايەۆ. ول جاڭا زامان ءتولى-تىن. ونى جاڭا زامان تاربيەلەدى، ونى بۇگىندە كوپشىلىك تەرىس باتاسىن بەرگەن كادىمگى كوممۋنيستىك پارتيا تاربيەلەدى. مۇنداي تاربيەدەن ميلليوندار ءوتتى، ايتسە دە سولاردىڭ ىشىندە جالعىز ساتتار عانا جاڭا تۇرپاتتى قازاق ازاماتى، شىن مانىندەگى جاڭا قازاق بولا الدى. ءبىلىمدى. ادال. اقجۇرەك. وتانىنا بەرىلگەن. حالىقتىڭ تۇرمىسى تۇزەلگەنىنە، مادەنيەتكە قول سوزعانىنا قۋاندى. حالىق شارۋاشىلىعىن باسقارۋشىلاردىڭ ونەردى وگەيسىتپەۋىن قالادى. قازاق تىلىندە گازەت وقىمايتىن قازاق باسشىلارىن سىنادى. رۋعا بولىنۋشىلىكتى جەك كوردى. ول جاقسى ءومىر ءۇشىن كۇرەستى. قارۋى – قالام ەدى. ول جاڭا سەزىمدى، جاسامپاز سەزىمدى جىرلادى. ول جاسامپاز يدەياعا سەنگەن جاڭا ادامداردىڭ بەينەلەرىن جاسادى. ءبىراق بار قۋاتىن كورسەتە المادى... ول ومىرگە قۇشتار ەدى، ونىڭ اتقارۋعا ءتيىس جۇمىسى كوپ بولاتىن. ءبىراق ءومىرى قىسقا بولدى. ول جيىرما ءۇش-اق جاسىندا، بۇدان سەكسەن جىل ىلگەرىدە دۇنيە سالدى. سول از عۇمىرىنىڭ سوڭعى ءۇش-تورت جىلى عانا سانالى، بەلسەندى تىرشىلىككە، كوركەم شىعارماشىلىققا، پۋبليسيستيكاعا ارنالعانى تۇسىنىكتى. ايتسە دە جالعىز ولارعا ەمەس. ءتاندى شالعان اۋرۋمەن كۇرەسكە قانشا التىن ۋاقىتى كەتتى. جاندى اۋىرتقان سولاقايلىقتان زارداپ شەگۋ ولشەۋلى تىرشىلىگىن قالاي اياۋسىز كەمىردى...

ول فيلوسوفيا مەن پوەزيانى جاقسى كورەتىن. كونفۋسييدەن لەنينگە شەيىن شۇقشيا وقىعان، دجويستى تۇسىنگەن، الەم ادەبيەتىنەن بىلمەيتىنى جوق. ول جاروۆتى، سۆەتلوۆتى، پروكوفيەۆتى، بارلىق ۇناتقان اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتاتىن. ونىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە زامانداستارى قايران قالاتىن، مۇنىڭ باسى گراممزاپيس پە دەيتىن... ول «ر» دىبىسىنان ايرىقشا اۋەز تاباتىن، ويتكەنى ودان ارىستان مەن ماياكوۆسكيي تابيعاتىن كورەتىن ەدى... ول بيداي اراعىن ىشە وتىرىپ كلاسسيكالىق مۋزىكا تىڭداۋ ءۇشىن، كلاسسيكالىق مۋزىكادان ءلاززات الىپ تىنىعۋ ءۇشىن رەستورانعا باراتىن... ول جاۋاپسىز ماحاببات ازابىن تارتتى... ونىڭ زامانداستارىنان كوش ىلگەرى بىلىمدىلىگى مەن جاقسىلىققا رياسىز قىزمەت ەتپەك اق نيەتى قارا كۇشتەردىڭ ءتۇرلى رەڭكتى قارسىلىعىنا دۋشار بولىپ وتىردى. ارام پيعىلدىڭ ساياسي جەلەۋمەن بۇركەمەلەنۋى وڭاي، ول «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ورىنباسار-رەداكتورلىعى مەن «توڭكەرىستىڭ ءۇشىنشى بۋىنى» مۇددەسىن كۇيتتەتە باستاعان «پيونەر» گازەتىنىڭ رەداكتورلىعى قىزمەتتەرىنەن قۋىلدى... ول قاراعاندىدا جاڭا ءومىر ورناتۋشىلار جايىندا تۇڭعىش تا اقتىق كولەمدى كوركەم تۋىندىسىن جازدى. جاڭا سەزىممەن. جاڭا تاسىلمەن. جاڭا لەپپەن. قاراعاندىعا كەلىپ جاتقان، قولجازباسىنىڭ تالقىلاۋىنا قاتىسقان اتاقتى جازۋشىدان جىلى ءسوز كۇتتى. ال اناۋ جاڭا تۇرپاتتى سالەري بولىپ شىقتى...

ونىڭ رومانى ءوزى دۇنيەدەن وتكەننەن سوڭ اراعا ەكى جىل سالىپ بارىپ جارىق كوردى. رومان بىزگە ساتتار تۇزگەن قالىپتا جەتكەن جوق. ساياسي سۇزگى، باسقا دا ەندى بىزدەن ماڭگى جاسىرىن كۇيدە قالا بەرمەك سەبەپتەر ساتتاردىڭ اققۋ ءانىن ءوز ەركىنسىز وزگەرىستەرگە ۇشىراتتى، اياعىن جوعالتتى... بىتپەي قالعان الىپ قۇرىلىس. الايدا نوبايىنىڭ ءوزى ەسىڭدى الىپ، ۇمىتىلماس رۋحاني ءلاززاتقا بولەي الاتىن قۇدىرەتى كۇشتى اسەمدىك. جاڭا قازاقتىڭ جاڭا ادامدار جايىنداعى عاجايىپ جىرى. بۇل – «مەنىڭ قۇرداستارىم»... ستۋدەنت ۋاقىتىمدا، الپىسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا، جاستىق كوڭىل-كۇيگە وزگەشە، جاڭاشا تۇر-سيپاتىمەن اسەر ەتكەن تاڭسىق شىعارمالارمەن تانىسقان ەدىم. رەماركتىڭ «ءۇش جولداسى» قايران قالدىردى، سەليندجەر «قارا بيداي ىشىندەگى ور الدىنداسىمەن»، كازاكوۆ «كوك-جاسىلىمەن» كلاسسيكتەردەن وقشاۋلانا، سانانى جاۋلادى. دەگەنمەن ەرۋبايەۆ «مەنىڭ قۇرداستارىمىمەن» بارىنەن ەرەك ءبىر توبە بولىپ تۇرۋىنان تانعان جوق... جەتپىسىنشى جىلدارى كومسومولدا ىستەدىم. كومسومولدى جاستاردىڭ اۆانگرادى دەيتىن. سول اۆانگرادتى ىشتەي ساتتار الەمىمەن سالىستىرا قارايتىنىمدى اڭعاراتىنمىن. بۇگىندە سوناۋ كەزەڭدى توقىراۋ جىلدارى دەپ اتايدى. ول تۇستا كەمەلدەنگەن سوسياليزم دەلىنۋشى ەدى. ءبىراق قايشىلىق، كوزبوياۋشىلىق دەگەندەرىڭ – ومىرگە كىتاپتان كەلگەن پاقىرىڭىزدىڭ جانىن اۋىرتا، كوزگە ۇرىپ تۇراتىن. كىتاپتاعى ۇلكەن يلانىم مەن يدەياعا ادالدىق – ومىردە سونشالىقتى قۇرمەتتەلمەيتىن. مانساپ باسپالداقتارىندا ءوزارا استىرتىن جالعاسقان ەكىجۇزدىلەر مەن جادىگويلەر  ەركىن سايران سالاتىن. زاڭعار ەكزيستەنسياليست ياسپەرسشە ايتقاندا، يلانىم، سەنىم دەگەنىڭىز – سەنىمگە سەنۋ بولىپ كەتكەن-تىن. بۇل – جوعارعى باسشىلىق نۇسقاۋىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا ماشىقتانعان اتقارۋشى-باسقارۋشىلار سىبايلاستىعىنىڭ ارتا تۇسۋىنە اسا قولايلى احۋال بولاتىن. ساتتار ولاردىڭ كوپشىلىگىنە بەيمالىم ەدى... ساتتار ازشىلىق ساناسىندا عانا قالعان...

ساتتار باتىس جانە ورىس مادەنيەتىنىڭ جەتىستىكتەرىن جاقسى ءبىلدى، سولاردان ۇيرەنە وتىرىپ، ۇلتتىق رۋحاني بايلىقتى شالقىتا ءتۇسۋدى قالادى. ەلەۋسىز جۇرگەن قارت جىراۋدى تاۋىپ، ەلگە تانىتۋعا، سيركتەگى العاشقى قازاق ءارتىسى تۋرالى، اسپاپ جاساۋ شەبەرى جايىندا، مۋزىكا ونەرىنىڭ دامۋ ءورىسى جونىندە ناسيحاتتىق ماتەريالدار جازعىزۋعا مۇرىندىق بولىپ وتىردى. ادەبيەتتى، بالالار ادەبيەتىن وركەندەتۋگە سەپتەسكەن ىستەرى قانشاما. ول جۋرناليستىك قىزمەتىن ورىس گازەتىندە باستاعانمەن، ۇزاماي، ۇلتتىق تامىرىنا ورالدى. بۇگىنگى جاس وقىمىستىلار ولاي ەتە المايدى، ويتكەنى كوپشىلىگى انا تىلىنەن ماقۇرىم، ءبىراق ولارىنا قىسىلمايدى، قايتا، كوسەمسىپ، مۇرنىنا ءيسى بارمايتىن ۇلت ادەبيەتىنە توبەدەن قاراپ، استام پىكىر ايتادى. شوشيسىڭ. بۇگىنگى ۇرپاق ساتتارمەن بايلانىسىن ۇزگەن ەكەن عوي دەيسىڭ. سەنگىڭ كەلمەيدى... ءبىر ءۇمىت جەتەگىمەن، ستۋدەنت ەرمەك قاسەيىنوۆتەن: «ەرۋبايەۆتى وقىدىڭ با؟» – دەپ سۇرادىم. «ارينە، – دەدى ول، سويدەدى دە، بىردەن ولەڭدەتە  جونەلەدى: – «ءومىر دەگەن وكسىگىمدى باسا الماستان ءجۇر ەدىم. ونەرىمنىڭ بارلىق گۇلىن اشا الماستان ءجۇر ەدىم...» شۇكىر قۇدايعا، كەيىنگى بۋىن جانسەرىگىن جاڭىلىسپاي تاپقان ءتارىزدى... ماڭگى جاڭا قازاقپەن قول ۇستاسقان جاس ەرتەڭىمىزدىڭ تۇتقاسىن بەكەم ۇستايدى. مەن بۇعان سەنەمىن.

كوممۋنيستىك جاستار وداعى مەن ونىڭ اكەسى ىسپەتتى كوممۋنيستىك پارتيا جەكە-دارا بيلەۋشى بولۋدان قالىپ، تاريح ساحناسىنان ىسىرىلعالى قاي زامان. رەسپۋبليكامىز  تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ، حالقىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قايتا قۇرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە تۇسكەلى شيرەك عاسىردان اسىپ بارادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىز تانىماستاي وزگەردى. قاي سالادا بولماسىن وسىپ-وركەندەۋ، دامۋ  باستان كەشىلۋدە.  قازىرگى زامان وزگەرىسى ۇلان-عايىر. وقىرماننىڭ، اسىرەسە جاس وقىرماننىڭ رۋحاني مۇقتاجدىقتارى دا، تالعامدارى دا وزگەردى. دەي تۇرعانمەن، ولار كەڭەستىك داۋىردە جاستاردىڭ الدەنەشە بۋىنى ءسۇيىپ وقىعان ساتتار ەرۋبايەۆتى جاتسىنبايدى دەگەن ويدامىز. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ زامانىنان وزعان جاڭاشىلدىعىمەن، بارشاعا تۇسىنىكتى قاراپايىم دا اسەرلى ستيلىمەن جاڭا ءداۋىر ادامدارىنا دا جاقىن تۇر. بۇعان قالامگەر شىعارمالارىن قايتالاپ وقىعان سايىن  كوزىمىز جەتە تۇسەدى. سوندىقتان دا قازىرگى بالعىن جاس، ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى رەتىندە ءۇمىت ارتاتىن مىڭ-سان قىز-جىگىت ەرۋبايەۆتىڭ قانداي ازامات بولعانىن بىلسە، ونىڭ زامانىن دا، زامانداستارىن دا، ءوزىن دە تۋىندىلارىنان تاني الاتىنداي بولسا دەيمىز.  وسى ورايدا ەستەلىكتەردەگى ساتتار بەينەسىنە، ونىڭ كەيبىر ءومىرباياندىق دەرەكتەرىنە كوز سالايىق. پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشيەۆ ساتتار شىعارمالارىنىڭ جيناقتارىنا ونى تىكەلەي بىلگەن كىسىلەردىڭ ەستەلىكتەرىن دە قوسىپ، 1957 جىلدان بەرى بىرنەشە رەت شىعاردى. ءبىز سولاردى شولا كەتپەكپىز، سەبەبى سول ەستەلىكتەر ارقىلى ساتتاردى مەيلىنشە تەرەڭ تاني تۇسۋگە بولادى. جانە اتالمىش شولۋدى جاساۋداعى كوزدەيتىن تاعى ءبىر ماقساتىمىز – ساتتاردىڭ دوستارىنىڭ ءبىرى، تاماشا جازۋشى زەيىن شاشكيننىڭ سوزىمەن ايتقاندا – ونىڭ ءومىر جولىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن باستان-اياق ءتىزىپ شىعۋ ەمەس، قازاق ادەبيەتىنىڭ وقۋشىلارىنا، اسىرەسە جاستارعا، بۇگىنگى جاستارعا ساتتاردىڭ ادامدىق تۇلعاسىن، اقىندىق تالانتىن دۇرىس ۇعىندىرىپ، وي سالۋ، ساتتاردى، ونىڭ شىعارمالارىن ءتۇسىنىپ، ءتۇيسىنىپ وقۋلارىنا  سەپتەسۋ.

جازۋشىنىڭ بالالىق شاقتاعى سيپاتىن جەرلەسى، جۋرناليست، جازۋشى ءابىش بايتانايەۆ: «ساتتارمەن ءبىر اۋىلداس، جاقىن اعايىن ەدىك، مەن ونى العاش سەگىز جاسىندا كوردىم، – دەپ ەسكە العان ەكەن، – ول – تۇركىستاننىڭ الاقوجا اتا دەيتىن، ءبىز – توعان دەگەن كوشەسىندە تۇرعانبىز. وندا مەن ەسكى مولدادان وقيتىنمىن. ساتتارمەن ءوزىنىڭ رومانىندا جازىلعان جاقسىباي دەگەن شالدىڭ اۋلاسىندا ۇشىراستىم. ساتتار مولدانىڭ وقۋىنان قاشىپ كەتىپ، عاني مۇراتبايەۆ اتىنداعى ينتەرنات بالالارىنىڭ ىشىندە جاتاتىن بولىپتى. سولارمەن بىرگە ءجۇرىپ، حات تانىدى. ول: «مولداڭ قۇرسىن!» – دەدى، سودان كەيىن مەن دە مولدادان قاشىپ كەتىپ قالدىم. ەكى جىلدان كەيىن ساتتارمەن اباي اتىنداعى باستاۋىش مەكتەپتە بىرگە وقىدىم. سودان باستاپ ايرىلماستاي دوس بولىپ كەتتىك». مەكتەپ قابىرعاسىندا شاكىرت بولىپ جۇرگەن جىلدارى ساتتاردىڭ قازاق ادەبيەتىنەن وقىماعانى قالمادى دەيدى دوسى. ايرىقشا باۋلىپ جۇرگەن ەشكىمى بولماسا دا، جارىپ شىققان تالانتى وعان دامىل تاپتىرماۋشى ەدى دەپ تۇيەدى. «وسى كەزدە ساتتاردىڭ قالىڭ-قالىڭ ءۇش داپتەر تولعان ولەڭ، اڭگىمەلەرى» بولعانىن ايتادى. سونداعى بالا ساتتار ولەڭدەرىنىڭ: «الاقوجا اتا»، «جەتى اتا»، «جىلاعان اتا»، «ىىىەكشەك اتا»، «الاقورجىن»، «كىربازار»، «قويشى اتا»، «باداشى بالا» دەگەن اتتارى ەسىندە قالىپتى... ساتتاردىڭ تاعى ءبىر جەرلەسى ءارى تۋىسى نۇرتازا ىسمايىلوۆ ونىڭ نەمەرە قارىنداسى  جۇماي اپايدىڭ ەستەلىگىن كەلتىرىپتى.  اكەسى ساتتاردى كەيدە شويتوبە جاعىنداعى باقشاسىنان اتپەن قاۋىن-قاربىز اكەلۋگە جۇمسايدى ەكەن. سوندايدا، ارتىنان قالماي جۇگىرگەن جۇمايدىڭ كوڭىلىن قيماي، ساتتار اتىنا مىنگەستىرىپ الادى. (بۇل 20-شى جىلداردىڭ اياق كەزى). اۋىلدان ۇزاڭقىراعاننان كەيىن ساتتار «اتتىڭ تىزگىنىن قويا بەرىپ، ورىس تىلىندە تاقپاق ايتا باستايدى». قارىنداسى قۇلاپ قالام با دەپ قورقىپ، «ساتتاردى قاپسىرا قۇشاقتاپ الىپ» ويباي سالاتىن كورىنەدى. الايدا اعاسى وعان كوڭىل اۋدارماي، سامبىرلاپ، «ولەڭىن جاتقا ايتا بەرەتىن، – دەپتى اپاي. –  مەن ونىڭ نە ايتىپ كەلە جاتقانىن تۇسىنبەيتىنمىن... ساتتار جانىپ تۇرعان وت ەدى عوي، ول ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا سىيماي كەتتى عوي».

30-شى جىلداردىڭ باس كەزىندەگى ساتتار جايىندا اسقار لەكەروۆ اڭگىمەلەپتى.  ول الماتىعا كەلىپ باس گازەتكە حات تىركەۋشى بولىپ ورنالاسقان كەزىندە، گوگول مەن كراسين كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىنداعى فيزيوەمحانا ۇيىندەگى گازەت قىزمەتكەرلەرى تۇراتىن بولمەدە ساتتاردى العاش كورگەنىن ەسكە الىپتى. «كۇڭگىرت كىشكەنتاي بولمەدە ءۇش-تورت توسەك تۇر. ورتاسىندا اعاش ستول، ونى اينالا قويىلعان ءۇش-تورت اعاش ورىندىق. قاي توسەكتىڭ بوس ەكەنىن بىلمەيمىن، اڭىرىپ، ورىندىقتاردىڭ بىرىنە كەلىپ وتىردىم. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بۇيرەك بەتتى، دوڭگەلەك ۇلكەن كارا كوزدى، قويۋ قارا شاشى رەتسىز بۋدىراعان، شاعىن دەنەلى، جەڭسىز اق كويلەكتى، كوك شالبارلى جاس بالا جىگىت كىردى. ول وڭ قولتىعىنداعى بۋدىراعان گازەت-جۋرنالدارىن ءتور جاقتا شالا جينالعان توسەكتىڭ ۇستىنە تاستاي بەرىپ، مەنىڭ قاسىما كەلىپ وتىردى». بۇل ساتتار ەرۋبايەۆ ەدى. جاعدايىن سۇراپ، تانىسقاننان كەيىن: «سەن وقۋىم از دەپ قامىقپا. ءومىر جولى سەنى ءتۇزۋ باستاپ الىپ كەلگەن، رەداكسيا – ۇلكەن مەكتەپ، ۇيرەنە ءبىلۋ كەرەك، ۇيرەنە ءبىلۋ كەرەك»، – دەيدى وعان...  ولار دوستاسىپ كەتەدى. «ونىڭ جاي، جولداستىق اڭگىمەلەرىنەن ومىرگە قۇمارلىق قانا ەمەس، ۇڭىلە قارايتىن، ەرتەڭىن ويلايتىن ءبىر سارىن ەستىلەتىن. ول سويلەگەن سايىن ماعان بۇرىن ەستىمەگەن ءانىمدى ايتىپ، تىڭداماعان مۋزىكامدى ويناپ وتىرعانداي اسەر ەتەتىن». سوسىن لەكەروۆ ەرۋبايەۆتىڭ ەكەۋارا ايتىلعان مىنا سوزدەرىن ەسكە تۇسىرەدى: «ءبىز ادامبىز، جۇمباق ادامبىز، كەيدە باسقا تۇگىل ءوزىمىزدى-وزىمىز تۇسىنبەيمىز. شىركىن، ادامدى گوركييشە تۇسىنەتىن بولساق، وندا ادامدى ادامشا سۇيە بىلگەن بولار ەدىك. ويلاشى، دۇنيەدە ادامنان كەرەمەت نە بار! ەگەر سەن ءومىردى سۇيسەڭ، ونىڭ قىزىعىن ىزدەسەڭ، ەڭ الدىمەن ادامدى سۇيە ءبىل! بىلەسىڭ بە، بارلىق كەرەمەت ادامدا. ءبىراق ەسىڭدە بولسىن، ەگىلىپ جىلاي بىلمەگەن ادام، قۇشىرلانىپ سۇيە دە بىلمەيدى. شىن سۇيە ءبىلۋ قانداي جاقسى...» وسىنداي ويلاردى ساتتار تالاي رەت قايتالاپ ايتىپ، ءتۇسىنىپ وتىرسىڭ با دەگەندەي، اسقاردىڭ بەتىنە ۇزاق قارايتىن. ءبىر كەشتەگى سونداي اڭگىمە ۇستىندە دوسى ونىڭ ءمولدىر، ايقىن قارا كوزىنە ورالعان جاستى كورىپتى. ساتتار اڭگىمەسىن ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى ادەتىنشە: «سەن بىلەسىڭ بە؟ – دەپ جالعاي بەرگەن ەكەن.  – مەن ءادام-ومىر تۋرالى كىتاپ جازعىم كەلەدى. وسى ويدىڭ ۇستىندە تۇسىمدە دە تالاي كەرەمەتتەردى كورىپ، كەيدە شوشىپ، كەيدە قۋانىپ ويانامىن. كەيىننەن ءوزىمدى-وزىم «نەعىلعان مازاسىز جانسىڭ» دەپ كىنالايمىن. قايتا كوزىم ءىلىنىپ كەتەدى. قاپتاعان شات كوڭىلدى ادامداردىڭ ورتاسىندا كەلە جاتامىن. ايعاي سالىپ ولەڭ ايتقىم كەلەدى. كەزىككەن ادامداردى قۇشاقتاپ سۇيە بەرگىم كەلەدى. شەكسىز قۋانامىن. سول كەزدە شالقىعان تەڭىزدىڭ ۇستىندە سەرۋەندەپ كەلە جاتقانداي سەزىنەمىن. ءبىر كەزدە قاتتى داۋىل تۇرادى. ناجاعاي شاتىرلايدى... تاعى ويانىپ كەتەمىن. وسى مەن جىندانىپ كەتەرمىن دەپ ويلايمىن. ايتەۋىر، ماعان ءارقاشان دا بىردەڭە جەتپەي تۇرادى، تويمايمىن، ءومىردىڭ قىزىعىنا تويمايمىن. ىىىىركىن، ولمەيتىن بولسام-شى دەيمىن. ءبىراق...» – دەپ مۇدىرەدى دە،  ويىن اشىپ ايتپاي: «اسىعامىن، اسىعامىن!» – دەيدى.  ءوزىنىڭ بۇل سوزدەرىن جەتە تۇسىنبەي، كوڭىلى تولقىعان قالپىندا وتىرىپ قالعان دوسىنا ول تايانا وتىرىپ، قولىن ۇستاپ، ۇيقىدان وياتقان ادامداي سىلكىپ-سىلكىپ قويىپ: «سەن ادامنىڭ تۋعانىن كوردىڭ بە؟» دەپ سۇرايدى. «جوق»، – دەيدى اسقار. «سەن تولعاتقان انانىڭ قينالعانىن كورگەنىڭ بار ما؟» «ءيا، كوردىم». سوندا ساتتار: «ەسىڭدە بولسىن، ومىردە ودان ارتىق قينالۋ بولمايدى. مىنە، مەن دە قينالىپ ءجۇرمىن. ءبىراق قىز تابارىمدى، ۇل تابارىمدى بىلمەيمىن. سەن ءتۇسىنىپ وتىرسىڭ با؟» – دەپ بار داۋسىمەن كۇلىپ، ورنىنان تۇرىپ كەتكەن كورىنەدى. «وسى مينۋتتا كوز الدىمداعى بۇرىنعى كىشكەنتاي ساتتار، ماعان ۇلكەن الىپتاي بولىپ كورىندى»...    

زەيىن شاشكين: «ساتتار جىبەك مىنەزدى، دوستان جانىن ايامايتىن «قىز جىگىت ەدى». ەشقاشان دا دوسىنا، جولداسىنا قاتتى ءسوز ايتىپ، رەنىش بىلدىرگەن ەمەس. ساتتاردىڭ كوڭىلىن قالدىرعان جولداسى بولعان جوق – ءبارىن سىيلاپ، ءبارىن جاقسى كورەتىن دە. وسى مىنەزىنىڭ ارقاسىندا، ول سول 30-جىلدارداعى ادەبيەت، يسكۋسستۆو ماڭىنداعى ازاماتتاردىڭ ەركەلەتەتىن «ماڭداي الدىسى» بولدى، – دەپ جازدى. – ول ءازىلدى جاقسى ءتۇسىنىپ، توسىننان جاۋاپ قايتارا بىلەتىن. كەيدە ءازىل سىقاققا اينالىپ، ءسوز ەتىنەن ءوتىپ، سۇيەگىنە تيگەندە دە ساسپايتىن. قوڭىرقاي ءجۇزى قىزارىپ، كۇلىمسىرەپ، ماڭداي شاشىن ساۋساعىمەن شيراتىپ، ۇندەمەي وتىرا بەرەتىن. كەزەك كۇتەتىن-دى. ەندى ءبىر ساتتە ونىڭ جاۋابى ءمىردىڭ وعىنداي كوزدەگەن نىساناسىنا ءتيىپ، دۋ كۇلدىرەتىن». زەيىننىڭ كۋالەندىرۋىنشە، سول شاقتا ءبىر توپ جاس «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ماڭىنا ۇيىرىلگەن. اعىل-تەگىل ءازىل، سىقاق، كۇلكى. ۇلگى الاتىن ءبىلىم، وي تۋعىزاتىن شەشەن سوزدەر مول. «وسى توپتىڭ ىشىندە جازۋشى ءابدىلدا تاجىبايەۆ، كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆ، سۋرەتشى اۋباكىر يسمايلوۆ، تالانتتى جۋرناليستەر: ءانۋار يپماعامبەتوۆ، نەسىپباي ماناشيەۆ، بەيسەنعالي تايكىمانوۆ، ءابىش بايتانايەۆتار بولدى. وسىلاردىڭ ورتاسىندا ساتتاردىڭ تەرەڭ ءبىلىمى، وتكىر تالانتى، جىبەك مىنەزى ەرەكشە بايقالاتىن». زەيىن: «سول 30-جىلدارداعى قازاق سوۆەت جاستارىنىڭ العان باعىتى، ەلىكتەۋگە تۇراتىن ادەتىنىڭ ءبىرى – دوستىقتى تازا ساقتاۋ ەدى. كىر جۋىتپاي، قيىن-قىستاۋدا جانىن اياماي قولىن سوزىپ، كومەك بەرۋ، ۇمىتپاي ەستە ۇستاۋ ءداستۇر سياقتى ەدى»، – دەي كەلە، ساتتاردىڭ دوس سىرىن جاقسى تۇسىنگەندىگىن، جولداستى سىيلاپ، ءقادىر تۇتا بىلگەندىگىن ەرەكشە اتاپ ايتىپ، شىعارمالارىنىڭ تاقىرىبى ايرىلماس دوستىققا، كىرشىكسىز ماحابباتقا ارنالعاندىعىن سودان كورەدى. «ەندى ءبىر ەستە ساقتالعان، وسى كۇنگى جاس جازۋشىلاردىڭ كوبىنىڭ بويىنا ۇيەلەمەي جۇرگەن قاسيەت، – دەيدى زەيىن شاشكين، – ساتتاردىڭ قاراپايىمدىعى، كىشىپەيىلدىگى، مەنمەندىكتەن اۋلاق، ۇلكەندى اعا، كىشىنى ءىنى دەپ تۇراتىن سىپايى قىلىعى ەدى. ول دوستارىنىڭ جاقسى مىنەزىنە، ەرلىگىنە، نە بولماسا كۇشتى شىعارماسىنا: ولەڭىنە، پوەماسىنا شىن سۇيسىنەتىن. كۇندەمەيتىن. ۇناعان ولەڭدەرىن جاتقا وقيتىن. ەشقاشاندا دا قىزعانىش بىلدىرمەيتىن. جاقسى شىعارمالارعا بالاشا قۋاناتىن: قويۋ قارا قاستارى كوتەرىلىپ، بەت اجارى جارقىن اشىلاتىن. ول ساتتاردىڭ: «و، مەن كەشە تاماشا ولەڭ وقىدىم!.. كىمدىكى دەپ سۇرامايسىڭ با؟ ءابدىلدا جازىپتى: گەينە تۋرالى»، – دەپ قۋانعانىن ايتادى. ءوزى دە ليريك اقىن بولا تۇرا، ەشبىر قىزعانباستان، اقىننىڭ كۇشىنە ءسۇيسىنىپ، شىن قۋانىشىن بىلدىرگەنىن ەسىنە تۇسىرەدى. سول كەزدە ورىس پوەزياسىنىڭ شىڭىنا جارىسىپ ەكى اقىن: ميحايل سۆەتلوۆ پەن الەكساندر پروكوفيەۆ شىققان. ساتتار ولاردىڭ ليريكالى ولەڭدەرىن جاتقا وقيتىن دا، قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىمەن سالىستىراتىن. زەيىن بۇل جونىندە سۇيسىنە باياندايدى. سوسىن ونىڭ مىنەزىندەگى تاعى ءبىر وزگەشەلىكتى اتايدى. كىرشىكسىز تازا جان ەدى دەيدى: قيلى «شىلىقتى» جەك كورەتىن، وعان جانى قاس بولاتىن. اسىرەسە وسەكتەن، كۇندەپ ارىز جازۋدان، رۋشىلدىقتان – دەنەگە جۇققان كىر سەكىلدى جانى تىتىركەنىپ، جيىركەنەتىن. وسى رەتتە شاشكين كەلتىرگەن ءبىر مىسالعا نازار اۋدارايىق. «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورى نەسىپباي ماناشوۆ ساتتاردىڭ جاقسى كورەتىن ءبىر دوسىمەن قيعاش، اراز بولىپتى، ەكەۋىنىڭ ايتىسى بىرتىندەپ ورتالىق كومسومول كوميتەتىنە دە جەتكەن ەكەن. ساتتار سوعان وتە قينالىپ، نەسىپبايعا رەنىش بىلدىرەدى. زەيىن شاشكين سول ءجايت حاقىندا: ساتتار نەسىپبايعا «...مەنىڭ كوزىمشە ماعىنالى ءبىر ءسوز ايتتى» دەپ، بولعان اڭگىمەنى ەسكە الادى. ساتتار نەسىپبايدان: «سەن دانتەنىڭ «بوجەستۆەننايا كومەدياسىن» وقىدىڭ با؟» – دەپ سۇراپتى. نەسىپباي مۇنىڭ نە ايتايىن دەگەنىن تۇسىنبەگەن پىشىنمەن: «جوق»، – دەپ جاۋاپ بەرەدى. «دانتە توزاقتى ون اينالما قۋىسقا بولەدى، – دەيدى سوندا ساتتار، – اۋماعان كەروسين قۇياتىن ۆورونكا، ءتۇپ جاعى بىرتىندەپ جىڭىشكەرە بەرەدى ەكەن. سونىڭ ەڭ تۇپكى اينالماسىنا اۋىر كۇنالى ادامدار تۇسەدى-مىس. ونىنشىدا – وتانىن ساتقاندار. بۇل – وتە اۋىر كۇنا. ودان كەيىنگى كۇنا – پالە جاۋىپ، وسەك ايتۋ، ولاردى توعىزىنشى اينالماعا سالىپ، تىلىنە قىزعان تەمىر باسىپ شىجىلداتاتىن سياقتى... ەندى ءتۇسىندىڭ بە؟» – دەيدى وعان قارا كوزىن قاداپ كۇلىمدەپ. اناۋ ءتۇسىندى، ءبىراق ءتۇس بەرمەي، قارقىلداپ كۇلدى: «مەنى قايسىسىنا جاتقىزباق بولدىڭ؟» «كۇناڭ بار ما ەدى؟ بولسا، كۇنى بۇرىن ويلا!» ءبىز ءبولىنىپ جۇرە بەردىك. ساتتار كۇرسىنىپ: «و، بوجە، سپاسي مەنيا وت درۋزەي، ا س ۆراگامي يا سام سپراۆليۋس!» – دەدى... ەستەلىگىندە زەيىن ساتتاردىڭ جاستارعا  ۇلگى بولارلىقتاي وزگەشەلىكتەرىن اتاپ-اتاپ ايتادى.  ساتتاردىڭ باي قيالىن تەرەڭ ءبىلىمى جەتەكتەپ، ادەبيەتتىڭ داڭعىل جولىنا سالدى دەيدى. ول ادەبيەت تاريحىن: باتىس، ورىس ادەبيەتىن جاقسى بىلەتىن. IX–XX عاسىرلارداعى ورىس، فرانسۋز، نەمىس، اعىلشىن جازۋشىلارىن تۇگەل وقىعان. ءاربىر ادەبي اعىمنىڭ فيلوسوفيالىق استارىن جىك-جىگىمەن بەس ساۋساقتاي تالداپ، ايتىپ بەرەتىن. اسىرەسە جاقسى كورەتىن اقىن-جازۋشىلارى: ۆالتەر، ديدرو، گەتە، لەرمونتوۆ، بلوك ەدى. وسىلاردىڭ كوپ ولەڭدەرىن، كەيبىر وي ۇزىندىلەرىن جاتقا ايتاتىن. ەستەتيكا ماسەلەسىن تەرەڭ تۇسىنەتىن. ادەبيەت تەورياسىنىڭ، ونىڭ ىشىندە پوەزيانىڭ نازىك ماسەلەلەرىنە: ولەڭنىڭ ماقامى (موتيۆ)، سارىنى (لەيتموتيۆ) دەيتىن ادام سەزىمى ارقىلى تۇسىنىلەتىن، ۇعىلاتىن، پوەزيانى پوەزيا قىلاتىن سىرىنا دا قانىق ەدى. «ادام ولەڭ وقىعاندا – اقىننىڭ ءاربىر سوزىنەن جۇرەگىنىڭ لەبىن، ءتىل ۇشىنا ورالىپ تۇرعان ويىن تۇسىنسە عانا اقىن ءوزىن شىن اقىنمىن دەپ ساناۋى كەرەك. ونسىز اقىندا شەبەرلىك جوق دەپ ۇق»، – دەيتىن ساتتار.  شاشكيننىڭ ايتۋىنشا، «ساتتار كىتاپتى كوپ وقيتىن جانە تەز وقيتىن».  ول زاماندا كىتاپتى جارىسىپ وقۋ، ءبىلىم سالىستىرۋ سالت ەدى، ءبىر اۋىز جاڭا وي، جاقسى ولەڭ تابىلسا، دوستار بىرىنە ءبىرى جاتقا ايتىپ، ماقتانىش ەتەتىن. ساتتار: «ءبىز پۋشكيننەن ەكى ەسە كوپ وقۋىمىز كەرەك، سەبەپ: پۋشكينگە دەيىنگى ادەبيەت تاريحىن وقۋدان گورى، پۋشكيننەن باستاپ، XIX عاسىردىڭ ادەبيەتىن وقۋعا كوپ ۋاقىت وتەدى. سوندىقتان... «جات تا، تۇر دا وقى» دەپ كۇلەتىن-دى... ول وتە زەيىندى ەدى، ءبىر وقىعان ولەڭىن قولما-قول جاتقا ايتىپ بەرەتىن. ءوزىنىڭ ولەڭدەرىن تۇگەلدەي جاتقا بىلەتىن. كەي جولداستارى: «مۇنىڭ باسى گرامزاپيس پە؟» دەپ تاڭ قالاتىن...

«مەن ساتتارمەن «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى نەسىپباي ماناشوۆتىڭ كابينەتىندە تانىستىم، – دەيدى ءابدىلدا تاجىبايەۆ، – ...ولەڭ وقۋ ساتتاردان باستالدى. ول ءوزىنىڭ جاڭادا جازىلعان باللاداسىنىڭ ءبىرىن وقىدى... ساتتار وتىرعان جەرىندە كوزىن جۇمىپ، ءسال عانا يەگىن كوتەردى، تيتتەي پاۋزانىڭ ىشىندە ول قىزارىپ تا ۇلگەردى. «ءقازىر، – دەدى ول ارەڭ-ارەڭ عانا ەستىلەتىن داۋىسپەن... سودان سوڭ باستاپ كەتتى. – «كۇن نۇرىمەن قوسىلىپ، كوكتەم ۇيگە ەنەدى، ارالاسىپ كوكتەممەن ليريكا دا كەلەدى. جاتىرسىڭ، مىنە، قالقاتاي، ومىراۋىڭ اشىلىپ، يىعىڭنان جاستىققا جىبەك شاشىڭ شاشىلىپ، اۋەسىنە كوكتەمنىڭ بولمەنىڭ ءىشى تولىپ تۇر، كۇمىستەي سەنىڭ كۇلكىڭە ولەڭنىڭ ءىشى تولىپ تۇر. كوكتەمنىڭ مىنا اۋەسىن كۇلكىڭ سەنىڭ جامىلعان. ولەڭنىڭ دە قۋاتى سول كوكتەمنەن الىنعان». ەرەكشە جىگەرمەن، ينتوناسيامەن وقىلعان ولەڭنىڭ تۇك ءمىنى بىلىنگەن جوق. ول كەزدە ساياسي پوەزيادا ايتىلمايتىن «قالقاتاي»، «ومىراۋىڭ» دەگەن سوزدەرگە نەداۋىر ەلەڭدەپ قالدىق. ساتتار ەندى ميحايل سۆەتلوۆ ولەڭدەرىن دە ءدال ءوزى جازعانداي، ءوز جانىنان شىعارعانداي شابىتپەن وقي باستادى: «مى ەحالي شاگوم، مى مچاليس ۆ بوياح. ي «يابلوچكو» – پەسنيۋ دەرجالي ۆ زۋباح، – دەپ، «گرەنادانى» باستاعانى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. سونداي جىگەرلى وقىلعان ولەڭ وتە اۋىر اياقتالدى. ساتتار بۇل جىردى بارىنشا تراگەدياعا اينالدىرىپ جىبەرەدى ەكەن... سۆەتلوۆتىڭ ەكىنشى ولەڭىن ءتىپتى باسقاشا وقىدى... بۇل جولى ول ۇشۋعا ۇمتىلعان جاس بۇركىتتەي قومدانىپ، ەكى جۇدىرىعىن بىردەي ءتۇيىپ الىپتى. جۇزىندە الدەقانداي تاكاپپارلىق بار. ءتىپتى، ىزا دا جوق سياقتى، بىرەۋمەن بەتپە-بەت سويلەسىپ، ءوز ويىن ۇلى سەنىممەن ايتىپ تۇرعانداي سويلەيدى: «سوۆەتسكيە پۋلي دوجدۋتسيا پولەتا... توۆاريشش ناچالنيك، وتكرويتە ۆوروتا! تۋدا، گدە بريگادا پوستاۆيت پيكەتى – پۋستيتە پوەتا ي پەسنيۋ پوەتا». شابىتتان قىزىنعان اقىننىڭ ماڭدايى تەرشىپ، داۋسى ساڭقىلداپ شىعادى. مەن ورىس ولەڭىن وسىنشا قۋاتتى وقىعان قازاقتى سودان سوڭ كورگەن ەمەسپىن. ساتتار تىنعان كەزدە كىشكەنە بولمەدە وتىرعاندار تۇگەل قول سوقتىق. ول تومەن قاراپ ماڭدايىن ءسۇرتتى...» ايگىلى اقىن ءابدىلدا تاجىبايەۆ ورىس سوۆەت پوەزياسىنداعى  سۆەتلوۆ پەن لۋگوۆسكويدى وزىنە  تولىق تانىستىرعان ساتتار ەكەنىن شىن جۇرەكتەن مويىندايدى. «ساتتار – اقىل-ويى شۇپىلدەپ تۇرعان، جاسىنا جەتپەي-اق ءبارىن وقىپ، ءبارىن توقىپ العان ۇزدىك تالانت ەدى. مەن ءدال كەزىندە الماتىعا قايتقانىما، ساتتارمەن تابىسقانىما وسى كۇنگە دەيىن قۋانامىن. ەگەر ساتتارمەن كەزىكپەسەم كوپ نارسەدەن كەنجە قالعان بولار ما ەم، الدە قايتەر ەدىم... مەنەن بەس جاسى كىشى بولسا دا، ول ماعان ون جاس ۇلكەن اعاداي ۇلگى كورسەتتى: ساتتار پوەزيادان مۋزىكا، فيلوسوفيا ىزدەيتىن، ولەڭنەن ەكپىن، داۋىل تاپسا – قۋاناتىن. «مەنىڭ ەڭ جاقسى كورەتىنىم «ر» ءحارپى. بۇل ارىستان مەن جولبارىستىڭ، ماياكوۆسكييدىڭ سۇيەتىن دىبىستارى»، – دەيتىن ساتتار بالاشا كۇلىپ. ول جارق ەتىپ تۋدى دا، جالت ەتىپ وشە قالدى عوي، تىم قىرشىن كەتتى. مەن ول ولگەندە ەڭ جاقىن ادامىم، باۋىرىم، ۇستازىم ولگەندەي جىلادىم»، – دەپ اعىنان جارىلىپتى اتاقتى اقىن.

«قاراعاندى پرولەتارياتى» گازەتى رەداكسياسىندا 1934–1935 جىلدارى بىرگە قىزمەت ىستەگەن عالىمجان مۇقاتوۆ ەستەلىگىندە: «ءبىر كەشتە جۋرناليستەر، ناسيحاتشىلار، ادەبيەت ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەلەرى قالالىق پارتيا كوميتەتىندە باس قوسىپ، ونىڭ كينونوۆەللاسىن تالقىلادىق»، – دەيدى. سەناريي وتە ۇناپتى: «سەبەبى، اكادەميك ۆوزنەسەنسكييدىڭ ەسكى سالت-سانادان بىرتە-بىرتە ارىلىپ، سوۆەت وقىمىستىسىنا اينالۋى، راقمەت پەن ليزانىڭ ءوز وتانىنا دەگەن ماحابباتىنىڭ سۇيىسپەنشىلىك ماحابباتپەن توعىسۋى، تۋىسقاندىقتى، ينتەرناسيوناليزمدى، ءمورالدى سۋرەتتەگەن جەرلەرى اسەرلى-اق. بۇكىل كەيىپكەرلەردەن بۇگىنگى مادەنيەتتى، ءبىلىمدى جاستارىمىزدىڭ بەينەسىن كورەمىز. ءارقايسىسىنىڭ وزىنشە تالابى، مىنەزى بار، ءبىراق تۇتاس الىپ بايقاعاندا ءبارى ءبىر سەميانىڭ بالاسىنداي». تالقىلاۋعا الماتىدان «قاراعاندى ومىرىنەن رومان جازۋ ءۇشىن» كەلگەن ايگىلى جازۋشى دا قاتىسقان ەكەن، ول ساتتار تۋىندىسىن بىردەن-اق ۇناتپاي، تەرىس پىكىر ايتىپتى. سوندا ساتتار ونىڭ ماقتاۋلى رومان، پەساسىنا ءوز شىعارماسىن قاراما-قارسى قويىپ، سالىستىرا سويلەپتى. «ءسىز، – دەدى ول اقىرىندا، – بوتەن پيعىل، بوگدە ماقساتپەن كەمىتىپ تۇرسىز. حالىق جاڭا ءفيلمدى اسىعا كۇتكەندە زامانىمىزدىڭ ۇلكەن شىندىعىن، جاڭا ادامنىڭ بيىك مورالدىق قاسيەتىن كورگىسى كەلەدى، ءوز ىسىنە كومەك، ءوز ومىرىنە ونەگە ىزدەيدى. سوۆەت زريتەلدەرىنىڭ تالعامپاز تالابىنا ساي سول جوعارى يدەيالى، تەرەڭ كوركەم سىرلى كارتينا وسى. ۇلكەن تارتىسقا قۇرىلعان، يسكۋسستۆوعا اسا قاجەتتى وزىندىك بوياۋى، ۇلتتىق اجارى بار بۇل تىڭ شىعارمانىڭ ءتىلىن، درامالىق جەلىسىن، وبرازىن، سيۋجەتىن، كومپوزيسياسىن قانشا سىناساڭ دا توزاڭ جۇقتىرا المايسىڭ». جىبەك مىنەزدى ساتتاردا وسىنداي كەسىمدى باتىل مىنەز كورسەتۋشىلىك تە بولعان كورىنەدى. بۇعان اتاقتى عالىم مۇحامەدجان قاراتايەۆتىڭ سيپاتتاماسى دا جاقسى دالەل بولا الادى. ول  ساتتاردى لەنينگرادتا، اسپيرانتۋراعا تۇسكەن شاعىندا جاقىن تانىعان ەكەن. «ساتتاردى ادامگەرشىلىك جاعىنان ەتەنە ارالاسىپ، جاقسى بىلگەنىم سول جولى ەدى، – دەپ ەسكە الادى قاراتايەۆ. – ونىڭ ادالدىعى كوزىنىڭ نۇرىنان دا، ءىسى مەن مىنەزىنەن دە كورىنىپ تۇراتىن-دى، كۇلتىلدەۋ، كولگىرسۋ وعان جات، ويىنداعىسىن تايسالماي تۋرا ايتاتىن، ءوزىنىڭ شىندىق، اقيقات دەگەن نارسەسىن بار پارمەنىمەن جان سالا، جالىندى سوزبەن دالەلدەپ باعاتىن، ال كەلىسپەگەن نارسەسىن بەت-جۇزگە قاراماي ايتىپ سالاتىن، سونىمەن بىرگە بىرەۋ دالەلگە تۇرماعان، سوزگە قوناق بەرمەگەن جاعدايدا شىتىر ەتە قالاتىن دا مىنەزى بار ەدى»...

ساتتار ەرۋبايەۆتىڭ ءومىر جولىن وڭتۇستىك-قازاقستاندىق جەرلەستەرى مۇقيات زەرتتەدى. 30-شى جىلدارى ساتتاردى تىكەلەي بىلگەن مىرزاي التىنبەكوۆا 60-شى جىلدارى ونىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىن ارقاۋ ەتكەن كانديداتتىق ديسسەرتاسيا قورعاعان. ەرۋبايەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا قاراي زەرتتەۋىن تولىقتىرىپ، مونوگرافيا شىعاردى.  سوندا مىرزاي اپاي اياۋلى جازۋشىنى كوزى تىرىسىندە كورىپ، ونىمەن از دا بولسا قارىم-قاتىناسى بولعانىن وزىنە باقىت سانايتىنىن ايتا كەلىپ، كوز الدىندا ناق بۇگىنگىدەي ەلەستەپ تۇرعان كەسكىن-كەلبەتى مەن مىنەز-قۇلقى جايىندا اڭگىمەلەيدى. ساتتاردىڭ «ورتا بويلى، ماڭدايى جازىق، اققۇبا، دوڭگەلەك ءجۇزدى جىگىت» ەكەنىن، اشاڭ، شيراق، كەۋدەسىن شالقاق ۇستاپ، تۋرا قاراپ، تىك جۇرەتىنىن جازادى. «قىسقا عانا شاش قويىپ، ونى وڭ جاعىنا قاراي قايىراتىن»، – دەيدى. «ءبىر قاراعاندا ساتتاردىڭ ءپىشىنى – بويى، بەت الپەتى، شاش قويىسى اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ جاستىق بەينەسىنە كوپ كەلەدى»، – دەپ، ناقتىلاي تۇسەدى.  «قاي كەزدە كورسەڭ دە قاسى جوعارى كەرىلىپ، وتتى قوڭىر كوزى كۇلىمدەپ، كوڭىلدى جۇرەتىن»، – دەيدى ول. كوپ بىلگەنمەن، لەپىرىپ ماقتانۋ ساتتارعا جات ەدى، ول مەيلىنشە قاراپايىم، باۋىرمال بولاتىن. جۇمساق قوڭىر داۋسىمەن، ۇلكەن-كىشى دەمەي، كىم-كىممەن دە اق جارقىن، اق پەيىلمەن سويلەسەتىن.  وسى ءبىر بارشاعا بىردەي سۇيكىمدى بەينەسىنەن مەيلىنشە پاك تازالىق، كىشىپەيىلدىلىك پەن ادامگەرشىلىك، ومىرگە ريزاشىلىق، وتە باقىتتىلىق سەزىم اشىق اڭعارىلاتىنىن ايتا كەلە، زەرتتەۋشى اپاي قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىن جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرىمەن ساباقتاستىرا تالدايدى.

ساتتاردىڭ شىققان تەگى، اتا-باباسى، وتباسى، تۋىپ-وسكەن ورتاسى جايىندا ءادىعام شىلتەرحانوۆ قىزىقتى اڭگىمەلەيدى. ول بۇل تاراپتا جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، قالامگەردىڭ كىندىك قانى تامعان ۇزىنقۇدىق اۋىلىندا اسىر سالىپ بىرگە ويناعان، تۇركىستان مەكتەپتەردە بىرگە وقىعان دوستارىنان، جاقىن تۋىسقاندارىنان كوپ جايدى سۇراستىرىپ بىلگەن.  جەرگىلىكتى ساتتارتانۋشى، سونداي-اق، ونىڭ سوڭىندا قالعان كوركەم شىعارمالارىنداعى ءومىرباياندىق دەرەكتەر حاقىندا دا تانىمدى سىر شەرتەدى.  ول  اۋىل قارتتارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، ءدۇرلى دەرەكتەردى سالعاستىرا قاراۋ ناتيجەسىندە، ساتتاردىڭ 1933 جىلدىڭ قارا كۇزىندە دۇنيەگە كەلگەنىن ايتادى. وسىنداي مەرزىمدى مىرزاي التىنبەكوۆا دا اتاي كەلە، ونىڭ ءومىربايانىنا بەكەم ورنىققان 1914 جىلى تۋعان دەگەن دەرەكتىڭ «مەنىڭ قۇرداستارىمنىڭ» 1939 جىلعى العاشقى باسىلىمىنان بەرى جازىلىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋدارادى. سول باسىلىمعا ءالعىسوز جازعان اقىن قاليجان بەكقوجينمەن سويلەسكەنىندە، ول كىسى، جالپى، كىتاپتى اۆتور قايتىس بولعاننان كەيىن ەكى جىل وتكەندە عانا، ءتۇرلى كەدەرگى جاساۋشىلارمەن ايتىسىپ ءجۇرىپ ارەڭ شىعارعاندارىن، ال ساتتاردىڭ ءومىربايانىن، قولدارىندا ناقتى دەرەككوز بولماعاندىقتان، كوپ رەتتە جوبالاپ جازىپ جىبەرگەندەرىن ەسىنە تۇسىرگەن ەكەن.

ساتتار ەرۋبايەۆ 1914 جىلى تۋعان دەپ جوبامەن جازىلعان دەرەكتە، شىنداپ كەلگەندە، ونىڭ ءوزىنىڭ مۇراسىنا سۇيەنگەندىك جاتقان بولسا كەرەك. ماسەلەن، ساتتار 1934 جىلى جازعان «كومباين تۋرالى جىر» اتتى ولەڭىندە ءوزىنىڭ جيىرما جاستا ەكەنىن بىرنەشە رەت: «جيىرما جىلدىڭ بويىندا ءوسىپ ەم-اۋ قوينىڭدا»، «جيىرماعا كەلسەم دە گەرويىمدى ىزدەمەي...»  – دەگەن جولدارىمەن ەسكەرتە كەتەدى. ياعني، مۇنى وقىعان جان وسى جىر جازىلعان ۋاقىتتان جيىرما جىلدى شەگەرىپ، اقىننىڭ ومىرگە كەلگەن مەزگىلى رەتىندە، انىقتامالىقتاردىڭ بارىنە بەكەم ەنگەن  1914ء-تى شىعارعان ءتارىزدى. ادىلدىك ءۇشىن ايتا كەتۋ ءجون، «كازاحستانسكايا پراۆدادا» كومسومولدىڭ تۋعانىنا 15 جىل تولعان كۇنى گ. پاحوموۆتىڭ «ساتتار ەرۋبايەۆ» دەگەن وچەركى شىققان بولاتىن.   زەرتتەۋشىلەر وسىنداعى ماعلۇماتتاردى پايدالانعان. سوندا تەك ءبىر مالىمەتكە ءمان بەرمەگەن ءتارىزدى. وچەرك اۆتورى لەنينگرادتان جوعارى مەكتەپتى ءبىتىرىپ كەلىپ، رەسپۋبليكا باسپاسوزىندە بەلسەندى ەڭبەك ەتۋمەن قاتار، جوعارى وقۋ ورنىندا فيلوسوفيادان ءدارىس بەرىپ جۇرگەن  جالىندى جاس كومسومول مۇشەسى ساتتاردىڭ بار بولعانى «جيىرما جاستا» (!) ەكەنىن سۇيسىنە بايان ەتەدى. نازار اۋدارايىق: 1933 جىلعى قازاننىڭ 29-ىندا شىققان ماقالادا ونىڭ 20 جاسار ەكەنى كورسەتىلگەن. دەمەك، 1913 جىلى تۋعانى دا؟! ال بۇل ساتتاردىڭ ءوزىنىڭ 1934 جىلعى ولەڭىندەگى «ماڭىزدى ماسەلەلەرگە كوڭىل بولمەي كەلگەن 20  جاسى» جايىنداعى حابارىنا  قيعاش ەمەس پە ەكەن؟! ءادىعام شىلتەرحانوۆ ناقتىلاعان  دالەلدەرگە سۇيەنسەك، ەكى مالىمەتتە دە قاتەلىك جوق ەكەنىن كورەمىز.  1933 جىلعى قازاندا ومىرگە كەلگەن ساتتار ەرۋبايەۆ «كازپراۆدا» اۆتورى وچەركىن جاريالاعان 1933 جىلعى قازاندا 20-عا تولدى، ەندەشە، 1934 جىلى قىرمانعا بارىپ جوعارىدا اتالعان جىرىن جازعان كەزىندە ول ءالى دە 20 جاستا. دەمەك، ساتتار جايىندا سانامىزعا سىڭگەن دەرەكتەر وزگەرىس تىلەمەيدى: ول جيىرماعا تولماي، 19 جاسىندا، ياعني 1933 جىلعى جازعىتۇرىم جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىردى، 23 جاسىندا، ياعني 1937 جىلدىڭ جازىندا، جيىرما تورتكە تولماي دۇنيەدەن ءوتتى... جوعارى ءبىلىم العاننان كەيىن ول بار بولعانى ءتورت-اق جىل بەلسەندى ەڭبەككە ارالاسا الدى. سول شاقتاردا ونى كورگەندەر مەن بىلگەندەردىڭ ايتقاندارىنان تۇيەتىنىمىز سول، ومىردەن قىرشىن كەتكەن ساتتار ومىرگە ولەردەي عاشىق  ادام بولعان. وسىنداي كەرەمەت ادام – جاس ساتتار – قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا حالقىمىزدىڭ الدەنەشە بۋىنىن رۋحاني جەبەپ، تاڭ-تاماشا قالدىرىپ كەلە جاتقان عاجايىپ شىعارمالار بەرىپ ۇلگەرگەن...

ول زامانداستارى جادىندا جاپ-جاس قالپى ساقتالىپ قالدى. ءبىز دە سولاي قابىلدايمىز. ونىڭ تۋىندىلارى، ولەڭ-جىرلارى ءوزىنىڭ زامانداستارىن دا، ءبىزدىڭ اعالارىمىز بەن قاتارلارىمىزدى دا تولعانتتى. جۇرەگىمىزدى تەبىرەنتتى. ونىڭ «مەنىڭ قۇرداستارىمى» اعا ۇرپاقتىڭ عانا ەمەس،  بەرگى بۋىنداردىڭ دا قۇرداسىنا اينالدى. ءبىز بۇل ساباقتاستىقتىڭ جالعاسا بەرۋىن تىلەيمىز. ءبىزدى ومىرگە كوزقاراسىمەن، ادال، اقجۇرەك بىتىم-بولمىسىمەن باۋراعان ساتتاردى حالقىمىزدىڭ قازىرگى بۋىنى دا ءوز قۇرداستارى رەتىندە قابىلداسا عوي دەيمىز. بۇگىندە ءبىز بولشيەۆيزم زامانىن، جوسپارلى ەكونوميكا كەزەڭىن جاقسى اتاي قويمايمىز. ايتسە دە، قولىمىزدى جۇرەگىمىزگە قويىپ مويىندايىق، قازىرگى تاڭدا بارشامىزدى جەركەنتەتىن بولشيەۆيكتىك جادىگويلىكتەر جويا ال