قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل. ول قازاق ۇلتىنىڭ رەسمي قۇجاتى. قازاقستاندىق ۇلتتاردىڭ تاعدىر ماڭدايىنا جازىلعان ءتولقۇجات. تاۋەلسىزدىك العالى قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق مۇراتى ءبىرتالاي اسۋلاردان ءوتىپ، قيىن كەشۋلەردى باستان وتكەردى. بۇگىن قازاق ءتىلى – كەڭسە تىلىنە اينالىپ كەلەدى. ۇلت زياتكەرى س.سەيفۋللين «قازاق ءتىلى كەڭسە تىلىنە اينالماي – باعى جانبايدى» دەپ بۇگىنگى تىلدىك تۇيىتكىلدى انىق ايتىپ كەتكەندەي. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگانداردىڭ قاداعالاۋىمەن كەڭسە تىلىنە ەنىپ، قولدانىس اياسى كەڭىگەنىمەن، تەك قانا ورىس ءتىلىنىڭ عانا اۋدارماسى ستاتۋسىندا قالىپ كەلەدى. ويتكەنى، كەز كەلگەن رەسمي ءىس قاعاز بولسىن، وقۋلىق بولسىن، جارنامالىق بيلبورد بولسىن، قازاق تىلىنەن بۇرىن ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنا كوز جۇگىرتىپ الاتىن عادەتىمىز بار. ويتكەنى، ءسىزدىڭ قولىڭىزعا تۇسكەن تاعامنىڭ، نە بولماسا دارىلىك زاتتىڭ قۇرام-قولدانىسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ورىس تىلىندەگى تۇسىنىكتەمەسىن شولىپ بارىپ، قازاق تىلىندەگى اۋدارماسىن وقىساڭىز عانا تۇسىنەتىن جاعدايعا جەتتىك. قازاق ءتىلى ورىس ءتىلىنىڭ اۋدارما، كوشىرمەلىك ستاتۋسىنان وسە الماي جاتقان وسىنداي جاعدايدا، قازاق ءتىلىنىڭ جوعىن جوقتاۋدىڭ، ۇلت ءتىلىنىڭ قۇنارىن ناسيحاتتاۋدىڭ سىڭار قاناتسىز كەيپىن انىق كورەسىز. قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ تىلدىك ۇستەمدىگىن ءوسىرۋ ءۇشىن اۋەلى ورىس ءتىلىنىڭ كولەڭكەلىك نۇسقاسى بولۋدان باس تارتۋ كەرەك. ياعني، قازاق تىلىندەگى كەز كەلگەن وقۋلىق، اقپارات كوزدەرى ءورىستىلدى كونتينەتتەن اۋدارۋ ىسىنەن باس تارتۋ ءلازىم.
كەز كەلگەن سالانىڭ تەرمينولوگيالىق اۋدارماسىنىڭ ءوزى ورىس تىلىنەن، نە شەت تىلىنەن اۋدارىلىپ وتىرعاندىقتان، مۇنداي تىلدىك ەركىندىككە جەتۋ اۋىلى الىس سەكىلدى. ال، ءقازاقتىلدى اۋدارماشىنىڭ ءوزى ورىس تىلىندەگى كونتەكستىك مازمۇنىنان قاشىقتاپ، قازاق تىلىندەگى تۇسىنىككە قولاي اۋدارۋ ءۇشىن – قازاقشا ويلاۋ ءبىلۋى ءتيىس. قازاقشا ويلاۋ دەگەنىمىز نە؟ ءبىز وتارشىلىقتىڭ رۋحاني ەزگىسىنەن تولىق قۇتىلا الماعان، سانالىق تۇرعىدا، رۋحاني تىرەگىنەن اجىراپ قالعان ۇلتپىز. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا زور سەبەپ بولماق. ول قالاي تولتىرىلماق؟ وتكەن عاسىردا قازاق ءتىلىنىڭ تۇپنەگىزىنە بالتا شابۋ ءۇشىن ەكى رەت ءارىپ اۋىستىرىلعانى ايان. ءبىرىنشى توتەشە جازۋدان لاتىنعا، لاتىننان كيريلشەگە. مىنە، وسى كيريلشەگە ءوتۋ بارىسى قازاقشا ويلاۋدىڭ نەگىزى - ۇلتتىق كودىمىزدى وزەگىنەن بالتالاپ، تەكتەگى تىلدىك تۇيسىنىمگە اقاۋ ءتۇسىردى. قازىردە قازاقشا ويلاۋدىڭ قيىنعا سوعىپ، ءتىل كۇرمەلىپ، ويىمىز جەتپەي – ورىس تىلىندە ويلاۋعا وڭاي بەرىلۋىمىز وسىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك. «قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى ارىپتىك تاڭبالاۋعا تىكەلەي بايلانىستى ما؟» دەگەن سۇراق قازىرگى قوعامداعى ۇلكەن پىكىرتالاستى تۋدىرىپ وتىر.
نەگە جاپون، كورەي، جۇڭگو سەكىلدى ۇلتتاردىڭ بۇگىنگى زاماناۋي جازۋلارى بايىرعى يەروگليفتىك تاڭبالاردان تۇرادى؟ ويلاپ كوردىڭىز بە؟ ءار تاڭباسى ءار ۇعىمدى، ءار ءتۇرلى ارەكەتتى بىلدىرەتىن، تەك جاپون ۇلتى تۇسىنەتىن مازمۇن مەن ماندەر — جاپون ۇلتىنىڭ ءداستۇرى مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ساقتاۋعا زور ىقپالى بار. ەگەر ول تاڭبانىڭ كوزىن جويسا، ول ۇلت ارينە، ۇلتتىق تىلدىك تۇيسىنىمىنەن، ويلاۋىنان بەزىنەدى. دەمەك، ۇلت ءتىلىنىڭ ءوز تاڭباسى، ءوز قۇجاتى بولۋى تيىستىگى ەندى ايقىندالىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ لاتىن ارپىنە كوشۋ تۋرالى ۇسىنىسى بىرنەشە جىل بويى كوتەرىلىپ كەلەدى. لاتىن ارپىنە كوشۋدى ءبىرشاما عالىمدار ءبىراۋىزدان قولداۋى قۇپتارىق جايت. ويتكەنى، لاتىن ارپىنە كوشۋ ارقىلى ءوز ۇلتتىق نەگىزىمىزگە ءبىرتابان جاقىندايمىز.
حوش، قازاقشا ويلاۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قازاقشا ويلاۋ – قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز باعىن اسىراتىن، كۇرمەۋىن شەشەتىن نەگىزگى تۇيتكىل. «ءتىلى ەكەۋدىڭ – ءدىنى ەكەۋ» دەپ اۋزى دۋالى ءا.كەردەرى بابامىز ايتقانداي، ەشكىم قازاقستاندىقتاردىڭ ءتىل ەركىندىگىن ءبىر تىلمەن شەكتەپ قويا المايدى. ءوز تىلىندە ويلاي المايتىن، وزگە تىلدە ءتۇس كورىپ، وزگە تىلدە تۇيسىنەتىن ادامنىڭ جان دۇنيەسىندە دە ەكى ءدىن جۇرەتىنىن اڭداتىپ وتىر. ءقازىر مەملەكەتىمىز ۇشتىلدىلىك ۇستىندى نەگىز ەتىپ قويدى. بۇل تىلدىك ءتۇيسىنىم قابىلەتى مىقتى تۇلعانىڭ يگەرۋى ءتيىس اسۋى. ءوزى قازاق، الايدا قازاق تىلىندە ءوز ويىن جەتكىزە المايتىن اۋىل بالاسى قالاعا كەلىپ ساۋاتتانعاسىن دا بۇرىنعى بۇگەجەك قالپىنان ايرىلماي قالۋى نەنىڭ سەبەبىنەن؟ كوشەدەگى بيلبوردتىڭ تۇگەلگە جۋىعىن وزگە ۇلت وكىلدەرى قولعا الىپ اۋدارىپ، جازىپ بەرىپ تۇرعان جوق قوي؟ ونى ارنايى جوعارى ءبىلىمدى ءتىل ماماندارى اۋدارىپ وتىر. ءبىراق، اۋدارماعا كوزىڭ تۇسكەن سايىن اركىمنىڭ قاعىندىسى، قولجاۋلىعىنا اينالعان قازاق ءتىلىنىڭ بەيشارا كۇيىنە كوڭىل قىنجىلسا دا، كوز ۇيرەندى. بۇل جەردەگى نەگىزگى ماسەلە – ءبىر عانا ءتىل مامانىندا ەمەس. بۇل جالپىۇلتتىق داعدارىس ماسەلەسى. ميفولوگ سەرىكبول قوندىباي بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ اۋىزەكىلىك قولدانىسىن – «كرەولدىق ءتىل» دەپ اتايدى. كرەولدىق ءتىل – تۇرمىستىق دەڭگەيگە ءتۇسىپ جۇتاڭدانا باستاعان ءتىل. قازاق ءتىلىنىڭ كەڭسەلىك، اقپاراتتىق ءتىلى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىمەن، تۇرمىستىق اۋىزەكى ءتىلى وتە كۇيىنىشتى جاعدايدا. ويتكەنى، ءبىز ۇلتتىق تىلىمىزدە ويلاۋدان قالىپ بارامىز. قازاقشا ويلاي بىلمەيتىن بۇگىنگى جۇتاڭ سانادان قازاق تىلىندە جۇتىنىپ تۇرعان اۋدارمانى تالاپ ەتۋ جاڭساق ءىس ەمەس پە؟ ال، قازاقشا ويلاۋ دەگەن نە سوندا؟
قازاقشا ويلاۋ ەڭ اۋەلى بابا سالتتى ءداستۇرلى مادەنيەت كوزىنەن باستاۋ الادى. قازاقشا ويلاۋدىڭ نەگىزى – قازاقشا سويلەۋ داعدىسىندا. سويلەۋ مادەنيەتى جۇتاڭ بۋىننىڭ ويلاۋ قابىلەتى دە كەدەي. بۇل دەرت تەك قالا تۇرعىندارىنا عانا تيەسىلى ەمەس، دالا تۇرعىندارىنىڭ سويلەۋ مادەنيەتى داعدارىپ قالۋىمەن دە بايلانىستى. قاراپايىم عانا مىسال، ءقازىر سويلەپ وتىرعاندا «جاڭاعى»، «جانا»، «نەعىپ»، «نەما»، «نە عوي» دەپ كۇمىلجۋ دەرتى ءتىلدىڭ سويلەۋ مادەنيەتىنىڭ داعدارىپ قالعانىن كورسەتەدى. تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى قازاقشا سويلەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قازاقشا ويلاۋعا باعىتتايتىن ءىس-شارالار اتقارىلۋى ءتيىس. قازاقشا ويلاۋدىڭ كوزى – ءداستۇرلى مادەنيەتتە. ءداستۇرلى مادەنيەت دەگەنىمىزدە – قازاقتىڭ ميفولوگيالىق ويلاۋ تۇيسىگى، ناقىلدىق، شەشەندىك سوزدەرى، باتىرلار جىرىنىڭ مازمۇنىندا، ۇلتتىق ويلاي جۇيەسىندە.
قازاق ءتىلىنىڭ باعى جانسىن دەسە، «قازاق» دەگەن الىپ بايتەرەكتىڭ ءبىر عانا بۇتاعى – قازاق ءتىلىن جەكە دارا دامىتام دەۋ بولماس تىرلىك. قازاق دەگەن ۇلتتىڭ ءدىڭى بەرىك بولسا ونىڭ بۇتاقتارى دا جايقالا تۇسپەك. قازاق ءتىلىن قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنان، ءداستۇرلى دىنىنەن، تەكتىك تاريحىنان بولە جارا قاراۋعا استە بولمايدى. مەملەكەتتىك تۇرعىدا، مۇنىڭ العاشقى قادامدارى جاسالدى دەۋگە بولادى. ول «ساكرالدى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اشىلۋى. قازاق ەلىنىڭ ساكرالدى الەمىن تىرىلتسە بولعانى، ءتىل مەن ۇلتتىق جادتىڭ ويانۋى وزىنەن ءوزى جۇرەتىن قۇبىلىس. تەك وسى ورتالىق جۇمىسىن دا الىپ بايتەرەكتىڭ ءبىر بۇتاعى قۇساتىپ جەكە باپتاۋدىڭ قاجەتى جوق.
ساعادات ورداشيەۆا
