رەسەي ءباسپاسوزىپۋتين تۋرالى  بىرنەشە بولجام ايتىپ كەلەدى. ءبىرىنشىسى، پۋتين پسيحيكالىق، مەنتالدىق  ناۋقاس ادام. ونى بارلىعىنان بۇرىن گەرمانيا كانسلەرى مەركەل ايتىپتى. رەسەي باسپاسوزىندە پۋتين تۋرالى كەڭ تاراعان ەكىنشى كوزقاراس - پۋتين 1990-شى جىلدارى داۋىرلەگەن تامبوۆ-پەتەربۋرگ قىلمىستىق  توپ وكىلى. ال مەنىڭ توپشىلاۋىمىم وزگەشە. پۋتين   رەسەيدە كوپ تاراپتى، تامىرلانعان يمپەريالىق كوزقاراستاعى ساياسي قايراتكەر. يمپەريا كۇيرەۋىنە قاراماستان رەسەي باسقا ەلدەردە سەپاراتيزم مەن جاۋگەرشىلىكتى جالعاستىرعىسى كەلدى. رەسەي العاشقى قادام سەپاراتيزمدى قولداۋدان باستايدى ەكەن دە، كەيىن گيبريدتىك سوعىس باستايدى.

 1992 جىلدىڭ جازىندا  رەسەي گەنەرال ا. لەبەد باسشىلىعىمەن  14 ارميانىڭ قولداۋى مەن قارۋ جاراعىمەن  مولدوۆادان پريدنەستروۆە سەپاراتتىق جولمەن ءبولىندى. شىنداپ ايتساق، پريدنەستروۆە مولداۆيادان سەپاراتيستىك جولمەن تارتىپ الىندى. مولداۆانداردىڭ تۋىس حالقى رۋمىندار. رۋمىنيا باۋىرلارىنا اسكەري كومەك كورسەتپەدى. سول تۇستا رۋمىنيا ءالى تىم كەدەي مەملەكەت ەدى. ەۋروپالىق وداق   سول جىلى تەك اياققا تۇرىپ كەلە جاتقان. گەرمانيا مەن شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى  كسرو-دان  بەيبىت جولمەن ازات بولعانىنا رەسەيگە بورىشتى سەزىندى. سونىمەن مولدوۆانىڭ  تەرريتوريالىق تۇتاستىعى  ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتىڭ دا، ناتو-نىڭ باسشىلارى دا رەسەيدىڭ كوڭىلىن قالتىرعىسى كەلمەدى. سونىمەن مولدوۆانىڭ مۇددەسى قۇربان بولدى. امالسىزدان مولدوۆا رەسپۋبليكاسى مەن رەسەيمەن  كەلىسىمشارت جاساسىپ، 1992 جىلدان  ودان ارى قاقتىعىستارعا بارمايتىنداي بولىپ كەلىستى. ءبىراق بۇل رەسەي سەپاراتيستەرىنىڭ ۇلكەن جەڭىسى ەدى. كەيىن بۇل سەناريي بىرنەشە رەت باسقا ەلدەردە سەپاراتيزمدى قوزدىرىپ، كەيىن باسقا ەلدەردە تەرريتوريالاردى  ءبولىپ الۋعا پايدالانىلدى. ماسەلەن مولدوۆاداعى ۇلتتىق ازشىلىقتار گاگاۋزدار اراسىندا رەسەي ىرىتكى، سەپاراتيستىك اكسيالارىن جۇرگىزدى. ءبىراق بۇل حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزۋشىلىق بولدى. مولدوۆا بۇۇ مۇشەسى رەتىندە رەسەيدەن ءجابىر كوردى. رەسەي بۇل سەپاراتيزمنىڭ سپونسورى جانە ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى. سەبەبى رەسەي تاراپىنان  اسكەر، قارۋ-جاراق پەن ەرىكتىلەر قاتىسۋىمەن جۇرگەن بۇل قاقتىعىستارعا تىكەلەي قارۋلى كۇشتەر قاتىستى. گيبريدتىك سوعىستىڭ العاشقى ناتيجەسى ەدى. رەسەي ۇيرەنشىكتى وتىرىگىنە باسىپ ءبىز ابحازياداعى سەپاراتيزگە قاتىسىمىز جوق دەپ كوپ رەت يلاندى. سەپاراتيزمدى قولداۋ كونستيتۋسياعا قايشى ارەكەتتەر ەدى. ەۋروپالىق وداق پەن ناتو بەيتاراپتىق كورسەتتى.

كەلەسى قاقتىعىس  1992،1993 جىلدارى رەسەي اسكەري ەرىكتىلەرى جانە شەشەندەر قوسىندىلارى كومەگىمەن ابحازيادا ۇيىمداستىرىلدى. وسى جولى  سەپاراتيستەر  ابحازيادان گرۋزيا اسكەرى مەن گرۋزين جۇرتشىلىعىن ايداپ شىقتى. از ساندى ابحازدار مەن شەشەن سودىرلارىنا جانە رەسەي اسكەريلەرىنە كوپ ساندى گرۋزين ۇلت وكىلدەرى مەن گرۋزين اسكەرلەرى قارسىلىق كورسەتە المادى. گيبريدتىك سوعىستىڭ ەكىنشى ناتيجەسى رەسەي ءۇشىن تاعى دا تابىستى بولدى. حالىقارالىق قۇقىق پەن كونستيتۋسيا جەرگە تاپتالدى.

ەندى رەسەي  بارلىق پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردى ءوزىنىڭ بودانى دەپ ەسەپتەيتىن بولدى. باتىستى ەلەڭدەتكەن وقيعا گرۋزياعا 2008  جىلى جاسالعان اگرەسسيا بولدى.رەسەيدىڭ بۇل اسكەري ارەكەتى    تۋرالى بىلاي جازىلدى: رەسەي گرۋزياعا قارسى اسكەري  وپەراسيا جاسادى. گرۋزيا اسكەرى وڭتۇستىك   وسەتيانىڭ سەپاراتيزمىنە قارسى ارەكەتى  سىلتاۋ ەتىپ رەسەي ءوز اسكەرىن گرۋزياعا كىرگىزدى. سونىمەن  2008 جىلدىڭ تامىز ايىندا  "بەسكۇندىك سوعىس بولدى". بۇل رەسەيدىڭ شەتەلدەگى العاشقى اسكەري  وپەراسياسى  بولدى. گرۋزيا كۇل تالقان بولىپ جەڭىلدى. رەسەي گرۋزيانىڭ سولتۇستىك وسەتياسىن تارتىپ الدى.

2014 جىلدىڭ ناۋرىزىندا  پۋتين باستاعان رەسەي ۋكراينانىڭ قىرىم تۇبەگىن اننەكسيالادى. قىرىمدا زاڭسىز رەفەرەندۋم وتكىزىلدى، ءبىراق بۇل ارەكەتتەر زاڭسىز دەپ تابىلدى جانە شىعىس ۋكراينانىڭ لۋگانسك پەن دونەسك وبلىستارىنا بەيرەسمي تۇردە اسكەرىن كىرگىزدى.

سونىمەن، رەسەي پرەزيدەنتى ەلسيننىڭ تۇسىندا  1992 جىلى  پريدنەستروۆەنى 1992، 1993 جىلدارى ابحازيانى، ال 2008 جىلى رەسەي پرەزيدەنتى مەدۆەديەۆ  تۇسىندا  وڭتۇستىك وسەتيانى  باسىپ الدى. رەسەيدىڭ اگرەسسيۆتىك ارەكەتەرى  مەن باسقىنشىلىق سوعىستارىنا پۋتين دە ءوز ۇلەسىن قوستى.

قىرىمنىڭ اننەكسياسى ، ياعني زاڭسىز يەمدەنۋى ءبىر جاقتى تەك رەسەي تاراپىنان ءوتتى.سونىمەن بىرگە قىرىممەن بىرگە سيەۆاستوپول قالاسى دا رەسەي قۇرامىنا كىردى. قىرىمدى قوسۋ «بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم»  ارقىلى ءجۇردى. باتىس قاۋىمداستىعى بۇل اكتىنى زاڭدى دەپ مويىندامادى. ۋكراينا  قىرىم مەن سيەۆاستوپولدى رەسەيدىڭ باسىپ العان جەرلەرى دەپ تانيدى. بۇۇ جانە باتىس قاۋىمداستىعى رەسەي تاراپىنان جاسالعان زاڭسىز ارەكەتتەر دەپ تانيدى.

ەندى تۇجىرىمدار جاسايىق:

 1. رەسەي سىرتقى ساياساتى ەلسين-مەدۆەديەۆ-پۋتين كەزەڭىندە يمپەرياليستىك باعىتتا ءجۇردى، ياعني كورشى مەملەكەتتەردى باعىندىرىپ، تەرريتوريالارىن تارتىپ الۋ ساياساتى جۇرگىزىلدى. كۇيرەگەن كسرو ورنىنا جاڭادان رەسەي يمپەرياسىن قۇرۋ جوسپارلاندى. وعان كۋا:

a) پريدنەستروۆەنى 1992 جىلى سەپاراتيستاك جولمەن يەمدەنۋ؛

b) 1992، 1993 جىلدارى رەسەي اسكەري ەرىكتىلەرى جانە شەشەندەر قوسىندىلارى كومەگىمەن ابحازيا  گرۋزيادان ءبولىپ الىپ وزىنە باعىندىردى؛

c) 2008 جىلى رەسەي پرەزيدەنتى مەدۆەديەۆ تۇسىندا  وڭتۇستىك وسەتيانى  باسىپ الدى؛

d) 2014 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قىرىمدى اننەكسيالادى جانە  ۋكراينانىڭ لۋگانسك پەن دونەسك وبلىستارىنا بەيرەسمي تۇردە اسكەرىن كىرگىزدى؛

e) قازاقستان بۇل كۇردەلى كەزەڭدە تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن ساقتاپ كەلەدى. وسى تۇستا ق ر پرەزيدەنتىنىڭ ساياساتىن ماقتاپ قويار ءجون بار. قازاق ءاۆتوريتاريزمىنىڭ  ءبىر جەمىسى دەپ بىلەم.

2. پۋتين رەسەي حالقى اراسىندا كوپ قولداۋ تاپقان ەليتا باسشىسى. كەزىندە ءپۋتيننىڭ ساياسي رەيتينگى 85-90% جەتىپ، سوڭعى ۋاقىتتا 61-65%- كە دەيىن تومەندەگەنى بەلگىلى. پۋتين ساياساتىنىڭ رەسەي حالقى اراسىندا قولداداۋى ءسال تومەندەگەنى ايقىن، ءبىراق ءالى دە پۋتين ورىس جۇرتشىلىعى اراسىندا ابىرويلى پرەزيدەنت دەسە بولادى. ءپۋتيننىن تۇسىندا رەسەيدىڭ ىشكى جيىنتىق ءونىمى 2000-2007 جىلعا دەيىن ەسەلەپ جەدەل ءوستى. بۇل جاعداي رەسەي پرەزيدەنتى ەلسين -گايداردىڭ توقسانىنشى جىلدارى جاسالعان نارىقشىل رەفورمالارىنىڭ  جانە مۇناي باعاسىنىڭ شارىقتاۋ اسەرى ەدى. سونىمەن رەسەيدە نارىقتىق ينستيتۋتتار ەكونوميكالىق جەدەل وسۋگە نەگىز بولىپ ءپۋتيننىڭ ابىرويىن ءوسىردى.

 3. رەسەي ەكونوميكاسى 2008-2017 جىلدارى ستاگناسياعا ءتۇستى، ىلگەرىلەۋدى توقتاتتى. ال سوڭعى جىلدارى ناعىز ەكونوميكالىق داعدارىس باستالدى: 2014-2017 جىلدارى  تۇرمىس دەڭگەيى 16% تومەندەدى. رەسەيدىڭ ىشكى جيىنتىق ءونىمى الەمدەگى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرساق 12 ورىنعا ءتۇستى. رەسەيدىڭ باسشىسى پۋتين ەكونوميكالىق، ساياسي، قۇقىقتىق رەفورمالار جاساعىسى جوق. باتىس ەلدەردىڭ سانكسيالارى (اعىمداعى كرەديتتەر جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى  بەرمەۋ) مەن رەسەي كاپيتالىنىڭ ەۋروپالىق وداق پەن اقش-قا قاشۋى رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن قاتتى تەجەپ وتىر.

3. رەسەيدە الەۋمەتتىك جانە ساياسي نارازىلىق بايقالادى. رەسەي حالقى جەمقورلىقتىڭ كەڭ تاراعانىنا جانە ادىلەتسىزدىكتىڭ ورشۋىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ شەرۋلەر جاساۋدا. بۇگىنگى  تاڭدا ءپۋتيننىڭ باستى قارسىلاسى - الەكسەي ناۆالنىي. الەكسەي ناۆالنىي پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا پۋتيننەن وزىپ، رەسەيدىڭ  كەلەسى  پرەزيدەنتى بولۋى مۇمكىن.

4. الەمدە ەڭ ىقپالدى ۇلكەن جەتى مەملەكەت ۇجىمى رەسەيدى ءوز قاتارىنان شىعارىپ تاستادى. ونىڭ سەبەبى: قىرىمدى اننەكسيالاعان  ءۇشىن 2014 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ كەيىن  رەسەي بۇل ۇجىمدا جوق.

امال نەشىك، ۇلى دەرجاۆالار رەسەيدى باسقىنشى مەملەكەت دەپ تانىپ، يگى جاقسىنىڭ قاتارىنان شىعارىپ تاستادى. سوڭعى ءۇش جىلدا رەسەي «يزگوي» مەملەكەت دەپ اتالىپ كەلەدى. پۋتينمەن ۇلى دەرجاۆالارىنىڭ باسشىلارىنىڭ سالەمى ءتۇزۋ ەمەس. ارينە بۇل رەسەي ءۇشىن قورلىق. الەمدىك باسپاسوزدە ءپۋتيندى گيتلەرمەن تەڭەۋ كوپ كەزدەسەتىن بولدى.

5. رەسەي 2007 جىلدان باستاپ باتىس ەلدەرىنە قىرعي-قاباق سوعىس جاريالاپ، جاپپاي ميليتاريزاسيا، قارۋ-جاراق ءوندىرۋ جولىنا ءتۇستى. ءبىرىنشى قىرعي قاباق سوعىس 1946-1991 جىلداردا ءوتىپ كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن اياقتالعان. ەكىنشى قىرعي قاباق سوعىس 2007-... جىلداردا ءوتىپ، رەسەيدىڭ كەزەكتى ىدىراۋىمەن اياقتالماق.

بىزگە ەندى نە كەرەك؟ رەسەي مەن باتىستىڭ تەكە تىرەسى ەڭ  درامالىق كەزەڭىنە جەتكەنگە ۇقسايدى. ىقتيمال سەنارييلەردى بەرەيىن:

a) رەسەي ۋكرايناعا قىرىم مەن شىعىس ۋكرايناداعى ەكى وبلىستاردى قايتارىپ، باتىس ەلدەرى قاحارىنان قۇتىلادى؛

b) رەسەي ۋكرايناعا قىرىم قايتارماي تەك  شىعىس ۋكرايناداعى ەكى وبلىستاردى قايتارىپ، باتىس ەلدەرى قاحارىنان قۇتىلادى؛

c) رەسەي ۋكرايناعا قىرىم مەن شىعىس ۋكرايناداعى ەكى وبلىستاردى قايتارماي بىزگە تۇسىنىكسىز  جاعدايدا باتىس ەلدەرى قاحارىنان قۇتىلادى؛

d) رەسەي ۋكرايناعا قىرىم مەن شىعىس ۋكرايناداعى ەكى وبلىستاردى قايتارسا دا  باتىس ەلدەرى قاحارىنان قۇتىلمايدى، تولىق داعدارىسقا ۇشىراپ، ىدىراپ دەفاشيزاسيا رەجيمىنە تۇسەدى. بىزگە ەڭ سوڭعى سەناريي قولايلى.

ەۋرازەس پەن نە ىستەيمىز؟ ەۋرازەس-تى تەك ەكونوميكالىق وداق رەتىندە قالدىرىپ، ەۋروپالىق وداق پەن اقش،  جاپونيا، كورەيا، قىتايمەن قاتىناستاردى ديۆەرسيفيكاسيالاۋ.ودكب عا اسكەر بەرمەۋ. رەسەيدىڭ ەشبىر اسكەري اۆانتيۋراسىنا كىرمەۋ.

بىزگە ەۋروپالىق وداق پەن ناتوعا كىرگەن ءجون، ءبىراق ول ءۇشىن دەموكراتيزاسيا ساتىلارىنان ءوتۋ كەرەك.

ءازىمباي عالي