«ۇلت بولمىسى» جۋرنالىنىڭ «الاش جولى»
ادەبي شىعارماشىلىق بايگەسىنە توپتامالار.
بۇركەنشىك اتى: كوكجال.
رايىمبەك! رايىمبەك!
ءبىزدىڭ قازاق نە ىستەپ، نە كورمەدى،
جۋاس بولسا جۇندەۋگە كونەر مە ەدى.
تار زاماندا تۋلادى تىزە بۇكپەي،
قانمەن-جاسىن توكتى كوپ كوگەرگەلى. . .
جان بەرەتىن جاستانىپ جاۋىن عانا،
ءبىزدىڭ قازاق ەرلىكتىڭ ولەرمەنى! ! !
ءبىزدىڭ قازاق باستان نە كەشىرمەدى،
ار-نامىسقا تيگەندى كەشىرمەدى.
انتالادى اتا جاۋ الدى-ارتىنان،
جەر بەتىنەن قازاقتى وشىرگەلى.
جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ قيىن ساتتە،
جەر قاپتى دا جاۋلارى وشىرمەدى.
كۇيمە ۇستىندە كەلىنى ۇل بوسانىپ،
العا قاراي جىلجىدى كوش ىلگەرى. . .
باتىرلاردى تۇگەندەپ ءسوز باسىنا،
باس يەمىن رۋحتىڭ توزباسىنا.
قاراشا ءۇيدى تەربەتىپ ۇنىڭمەنەن،
قارا حالىق تۋىلدىڭ كوز جاسىنا. . .
كوك ويناققا جىگىت بوپ جۇگەن سالدىڭ،
وزا شاپتىڭ ورتاڭنان كىلەڭ سالدىڭ.
ون سەگىزدە ۇرانداپ ءوز اتىڭدى،
قويعا تيگەن قاسقىرداي تۇرەن سالدىڭ!
جاۋ كورگەندە جانارىڭ وتتاي جانىپ،
اتا كەگى جانىڭدى شوقتاي قارىپ.
ءوز اتىڭدى ۇرانداپ ۇمتىلعاندا،
قاراسۋدا جول بەردى توقتاي قالىپ!
جان-جاعىڭنان جاۋ كەلىپ جانشىعاندا،
ايىر باستاپ سۇيەم جەر تامشى قانعا!
قاھارىڭنان قارا جەر قورىقتى ما؟
بۇلاق شىقتى نايزاڭدى شانشىعاندا!
تاڭىرىڭە سىيىنىپ تاڭ قىلاڭدا،
تۇلپار ءمىندىڭ جول باستاپ سان قىرانعا.
باس الامىن دەپ كەلگەن تالاي جاۋدىڭ،
باسى كەتتى بايلانىپ قانجىعاڭدا!
جاسىندايىن جاۋىنا شاتىرلاعان،
سەن تۋرالى سىر بۇگىپ جاتىر دالام.
سۇيەگىڭدى جوتكەۋدەن سەسكەنەدى. . .
ارۋاعىنان ات ۇرىككەن باتىر بابام!
اسىل كەزدىك قىنىندا جاي جاتپاعان،
اق نايزانىڭ ۇشىمىن، قايراتتانام!
ەرلىك كەرەك جىگىتكە ءار قاشاندا،
ەسىمىڭدى ۇرانداپ ايباتتانام!
رايىمبەك! رايىمبەك!
ون التنشى جىل
پوەما
جەتىسۋدى ەن جايلاعان ەل ەدى،
ەلدىك ەدى، ەرلىك ەدى كەرەگى.
نامىسىن ەش تاپتاتپايتىن نان ءۇشىن،
تاعىدايىن تارپاڭ ەدى ءور ەدى.
قىزىر دارىپ ب ا ق قونعاندى دالاسى،
ءار اۋىلدىڭ اقساقالدار داناسى.
بەسىك جىرىن ءان قىپ ايتسا اناسى،
بەسىگىندە ءماز بولاتىن بالاسى.
ەل ىشىندە تارقامايدى قىزىقتار،
انشى-كۇيشى جۇرگەن جەردە قىزىق بار.
ىركىت تامعان اق سۇتتەيىن ءىرىتتى،
ءتونىپ كەلىپ ءتۇسى سۋىق مۇجىقتار. . .
جىلقى ءجيى كىسىنەدى جەلىگىپ،
جەلىگە قاراپ ءۇردى يتتەر ەلىگىپ.
قارعى باۋىن الا ۇمتىلدى مۇجىقتار،
قىزىل قۇرتتاي العاننان سوڭ سەمىرىپ. . .
تۋعان جەردەن تاۋسىلمايتىن قۇت الىپ،
تۇگى ەشبىر قيسايماعان جۇت الىپ.
ۇزاق باستاپ اتقا قوندى ءور البان،
نامىس وتى نايزاعايداي تۇتانىپ!
تاقىمىندا تۇلپارى ويناپ الباننىڭ،
توزە ءبىلدى، بولسادا اۋىر سالعان مۇڭ.
رايىمبەك دەپ ۇمتىلدى باتىرلار،
جانارىندا جارقىلى ويناپ جالعاننىڭ !
ءور رۋحتىڭ جالىنىنا بولەنگەن،
ەرلىك پەنەن ەل ءۇمىتى تولەنگەن.
جاسىندايىن جارقىلدادى باتىرلار،
جىلقى مىنەز جاۋ جۇرەك ۇل ءبورى ەمگەن!
جانى ءۇشىن جاسقانۋشى ەدى ەل نەدەن؟!
جاۋى جوق ەدى، جەر بەتىندە جەڭبەگەن.
جولبارىستاي شاپشىپ بارىپ سان باتىر،
جانىن بەردى، جاۋىن باسىپ كەۋدەمەن.
جاڭا سوعىس ادىسىنە جاتتىعىپ،
ۇلگىرمەدى تار كەزەڭدە قاقتىعىپ.
كوزسىز ەرلىك كورسەتەتىن كوپ باتىر،
وت قارۋعا قىلىشپەن شىقتى اتىلىپ. . .
جازىقسىز ەل جانارىنان جاس تامىپ،
تۋعان جەرى جاۋ قولىنا تاستالىپ.
«ەلىم-ايلاپ» قان جىلادى قايران ەل،
قارالى كوش قاس-قاعىمدا باستالىپ. . .
قىمبات نە بار قاراپايىم حالقىمنان؟!
باتىرلارىن ارتىق كورەم التىننان!!!
تورعايدايىن توزىپ كەتتى قايران ەل،
سوعىس پەنەن اشتىق الىپ القىمنان.
قاسىرەتتىڭ ارباسىنا جەگىلىپ،
قايران ەلىم قاڭعىپ كەتتى ەگىلىپ.
قان ساسىدى قارقارانىڭ جايلاۋى،
قارعا-قۇزعىن قارىق بولدى كەمىرىپ.
بورىك قىلىپ كيگىزەتىن قۇندىزىن،
ءبىر ۇيىرمەن بەزەندىرگەن ءبىر قىزىن.
مىڭدى ايداعان كوپەس بايلار ءبىر كۇندە،
ءزارۋ بولدى قارانانعا ءبىر ءۇزىم. . .
تۇياق سەرپىپ شاما قايدا ءبىر تەپپەك،
تارامىستاي ءتوزىمدىسى ءجۇر تەكتەپ.
يتتەن قورقىپ شىڭعىرادى جاس ءسابي،
اناسىنىڭ ومىراۋىن تۇرتپەكتەپ. . .
قانعا تويىپ قايعىرادى جەر ءۇنسىز،
قانشالاعان بوزداق قالدى كومۋسىز. . .
كوكتەمدەگى كوتەرەمدەي كوپ ەلدى،
قۇشاعىنا الدى اق قار كەبىنسىز. . .
اكەتتى اجال ادامداردى ىرىكتەپ،
قويشا قىردى قاساپشىداي كۇلىپ كەپ.
ءالسىز عانا ايعايلادى اقساقال،
«الاش جۇرتى اداسپاڭدار بىرىك تەپ!!!».
ساداق اتقان قايىڭمەنەن تال ءيىپ،
ساۋساعىنىڭ اراسىنا قان ۇيىپ.
بابالار-اي باس يەمىن سەندەرگە،
باسىن يمەي جازىپ كەتكەن تاريح!
توبىلعىداي ءار بەلەستە توپتانىپ،
جىلۋ شاشتى جان-جاعىنا شوقتانىپ.
ۇرپاقتارى رۋلى ەلگە اينالدى،
ۇلى ەلدىڭ وشاعىندا وت جانىپ.
زۇلمات جىلدار الاشىمنان الىس كەت،
زامانامەن بولسىن اركەز جارىس تەك.
جىلقى مىنەز، قويداي قوڭىر ەلىمنىڭ،
ۋا ءتاڭىرىم، ءاربىر ءىسىن تابىستى ەت!!!
ساۋرىق باتىر
داستان
اتاندايىن ارىعان جۇرىتتا قالىپ،
اقساقال تۇر اۋىلدى سىرتتا باعىپ.
اقبوز ۇيگە جيدىردى بالالاردى،
قىمىزىنان قۇشىرلانا ۇرىتتاپ الىپ.
ايتامىن دەپ الدەنەنى قارمانادى،
كەرەمەت ءبىر اڭگىمەنى ارناعالى.
شاۋىپ بارىپ تۇسەتىن جورعادايىن،
شابىتىنا ءمىندى دە، جالعادى ارى.
جەتىسۋدى مەكەندەپ قاشاننان دا،
جەر ۇيىقتا قارتايعان، جاسارعاندا.
قاھارلانسا قاھارىن شاشار جاۋعا،
قازاقتايىن باس بەرمەس اساۋ بارما؟!
جاماندىقتى جانىنا جۋىتپاپتى،
ەلدىگى مەن ەرلىگىن ۇمىتپاپتى.
جىلقىمەنەن بايلىعىن ولشەگەن ەل،
بازارداعى ساۋداعا قۇنىقپاپتى.
بىرلىگى مەن تىرلىگى جاراسىپتى،
بىر-بىرىنە باۋىرداي قاراسىپتى.
قىزىلدىعى تۇلكىنىڭ سور بولعانداي،
قىزعانعاننان كوك كوزدەر تالاسىپتى.
كوكىرەككە قادالسا قاندى داقتار،
كورەگەندەر بويداعى اردى ماقتار.
ەر قازاقتىڭ نامىسى ورتتەي جانىپ،
تاقىمىندا تۋلاپتى ارعىماقتار.
شاربولاتتاي ساۋرىق قول باستادى،
اقساقالدار ابىزدار جول باستادى.
بوستاندىقتىڭ جولىندا باس تىگىپتى،
جولبارىستاي جۇرەكتى جولداستارى.
ءور رۋح ورگە تارتتى كوڭىلگە كەپ،
ەرگە، ەزگە كەلەر ءبىر ءولىم بە دەپ؟ !
ۇراندادى ءور البان رايىمبەك!
ۇمتىلىڭدار بىزدەرگە ءومىر كەرەك!
كۇشتى جاۋلار كوبەيىپ جابىلادى،
قارعىباۋلى توبەتتەي قارعىلادى.
قانعا تولىپ قازاقتىڭ دالاسى اناۋ،
ۇي ورتەنىپ، يت ۇلىپ قاڭىرادى. . .
قۇربان بولدى كوپ باتىر، تۋار تاعى،
قانعا تارتىپ تۋارى قۋانتادى.
بابا تۋىن قۇلاتپاي باسىن تىگىپ،
بالالارى قاسقايىپ تۇرار تاعى.
اناسىنان اداسىپ بالا قالعان،
ادامىنان اداسىپ دالا قالعان.
بەس قارۋىن باتىرلار قولىنا الدى،
كوزىن الماي پاناسىز بالالاردان. . .
قامشى تيگەن جىلانداي قايقاڭداعان،
ەلدى، جەردى كۇشتى جاۋ قايتارماعان.
قورعاسىن وق قۇلاتتى كوپ باتىردى،
ەل-جۇرتىنا امانات ايتالماعان. . .
قايران ەلىم سۇيەتىن سەرىلىكتى،
قان جىلاپتى ناۋبەتكە جەگىلىپتى.
ەل شەتىندە كەۋدەمەن وقتى توسىپ،
قايران ەرلەر جاۋىنا بەرىلمەپتى.
بوستاندىقتىڭ جولىندا ءولىپ بەرگەن،
باتىرلىق ەد بويىنا جەلىك بەرگەن.
قانسىرادى ايقاسىپ قارا كۇشپەن،
قوشتاسا الماي كوشتى ەل، ولىكتەرمەن. . .
كەشىپ ءجۇرىپ سوعىستىڭ قان باتپاعىن،
تارتىپ ءجۇرىپ سوعىستىڭ زارداپتارىن.
قيدالاسىپ جاۋىمەن قيىن كۇندە،
بۇلداماپتى تاريح ورناتقانىن. . .
– اتا، اتا ايتىڭىز جالىقپاعىن،
تارلانبوزداي تەر شىقسا تالىقپاعىن.
ارداقتايمىز بابانىڭ اماناتىن،
قالار ما دەپ ەلەۋسىز قامىقپاعىن.
انتەك بىزگە قارايدى تۇرا قالىپ،
ۇيىپ بىزدەر تىڭدايمىز قۇمارلانىپ.
قىل ارقانداي شيرادى سۋعا تيگەن،
كۇڭىرەنىپ، كۇيزەلىپ جىلاپ الىپ.
قارالى كوش شىعىسقا بارادى ءىلبىپ،
قيا الماي قينالدى دالا مۇلگىپ.
ات ۇستىندە كوشكەن ەل كوزىن ءىلدى،
قورجىنداردا قىلتيدى بالا شۇلعىپ. . .
ىلە تۇردى تولقىنى تىك اتىلعان،
ءتاڭىر تاۋدىڭ بۇلتى تۇر شۇباتىلعان.
ەلدى باستاپ ساۋرىق كەلە جاتىر،
اداسپاعان بوستاندىق مۇراتىنان.
ساق، ءۇيسىنىڭ كەشەگى مۇراگەرى،
البان ەدى جەتىسۋ قۇلاگەرى.
كوپ كۇتۋشى ەد تاڭىردەن جاقسىلىقتى،
كوكتەمدەيىن قۇلپىردى مۇنداعى ەلى.
ار جولىندا شىبىن جان قيعان ەدى،
نەسىبەسىن ادالدان جيعان ەدى.
بۇرگە امبى شاۋىپتى ويدا-جوقتا،
ازاماتتار اۋىلدا بەيعام ەدى.
بەيعامدىقتى قالماقتار پايدالاندى،
قاھارلاندى ساۋرىق نايزانى الدى.
قالىڭ قولدى ىرىكتەپ اتتاندى دا،
دايىندالىپ ۇرىسقا مايدان الدى.
جيرەن اتقا ەر سالدى بارايىن دەپ،
قالماقتارعا ويراندى سالايىن دەپ.
جەكپە-جەككە ساۋرىق شىقتى تالاي،
قاندى باسىڭ بەرى تارىت الايىن دەپ.
جەكپە-جەكتە ساۋرىق اتويلادى،
وسال جاۋ دەپ قالماقتار قاتە ويلادى.
ءتونىپ كەلگەن قالماقتار توز-توز بولىپ،
توبەسىندە قازاقتىڭ اتى وينادى!
وق پەن جەبە جاڭبىرداي تاسىرلادى،
ۇلى دالا ۇلدارى باس ۇرمادى.
قارسى كەلگەن جاۋلاردىڭ باسن الىپ،
قاشقان جاۋدى جيرەن ات اسىرمادى.
ەلىم دەگەن ەرلەر كوپ ەڭىرەگەن،
ەنەسىنەن قوزىداي جەرىمەگەن.
جانىن بەردى شايقاستا تالاي باتىر،
تۋىن جىعىپ جاۋىنىڭ جەلبىرەگەن. . .
قالماق قاشتى جەڭىلدى، ىعىسادى،
قايراتتانىپ قايتالاي تۇرىسادى.
جاۋىنگەر ەل جاساعان ساحارادا،
تارامىستاي سوزىلىپ تىرىسادى.
وق سۇراعان قالماقتار جەڭىلىپتى،
قابىرعاسى سوگىلىپ ەگىلىپتى.
جيرەن اتپەن جاۋ العان كۇنەس باسى،
ساۋرىقتىڭ اسۋى دەلىنىپتى.
شەكارادان قالماقتار كىرمەيدى ەكەن،
ەل شەتىندە ەلىگىپ جۇرمەيدى ەكەن.
جيرەن قاسقا ات كورسە تەرىس بايلاپ،
ىرىمداپتى ەشقاشان مىنبەيدى ەكەن. . .
ساۋرىقتار جۇلدىزدان ارى اسپادى،
قاشقان جاۋدىڭ جەرىنە تالاسپادى.
ازاماتتار تۇسپەي ەش ات ۇستىنەن،
جەتىسۋدىڭ شىعىسىن الاستادى.
سابيدەيىن سۇيەتىن تىنىشتىقتى،
جەتىسۋدىڭ جەرى اسەم ءپۇلىس تۇكتى.
جاقىن جەردە شابار جاۋ بولماعان سوڭ،
ات ايىلىن بوساتتى ەل جۇمىس ءبىتتى. . .
ەل-جۇرتى ەرلىگىن ماقتان قىلعان،
جاۋ تاياسا جابدىقتاپ اتتاندىرعان.
كوزى جەتىپ باتىردى جەڭبەسىنە،
تىم سۇرقيا ورىستار قاپقان قۇرعان.
جامانداردىڭ ءبىر جوق اتى قالعان،
جاقسىلاردىڭ جولىندا جاتىپ العان.
ايداھارمەن ايۋدىڭ ورتاسىندا،
اڭعال باتىر الدانىپ قاپى قالعان.
جاۋىن كورسە ۇمىتقان قورىققاندى،
باتىر ەدى ساۋرىق تولىققاندى.
قول باستاعان باتىرىن قور قىلام دەپ،
تۇرمەسىنە ورىستار توعىتقاندى.
ارالاستى اعايىن بيلىكتەگى،
ساۋرىق ەد قىرانى بيىكتەگى.
اۋىر-جەڭىل جازانىڭ ءبارىن قىلدى،
بىرەۋىنە ساۋرىق يلىكپەدى.
بوسات دەۋمەن باتىرىن شۋلادى ەلى،
باس بەرمەيتىن اساۋداي تۋلاپ ەدى.
ەركىندىككە سوڭىندا الىپ شىقتى،
كەلىسسوزبەن ءبىتىمنىڭ قۇلاگەرى.
قىزىل قانعا قالىڭ ەل بويار ەدى،
تىرىدەيىن كوزدەرىن ويار ەدى.
ءتىرى كەتسە جەتەر دەپ تۇبىمىزگە،
ۇزەڭگىگە ۋ جاعىپ قويا بەردى. . .
سامال ءسۇيىپ تۋعان جەر كەۋدەسىنەن،
ساعىنىپتى شىقپايتىن ەلدى ەسىنەن.
بىلە المادى قايران ەر ات ۇستىندە،
ۋلانعانىن ۇزەڭگى جەيدەسىنەن.
بالۋان ەدى قارسىلاس جىعا الماستاي،
وتكىر ەدى قايىتپايتىن شىن الماستاي.
اۋىلىنا جەتتى دە جىعىلدى ەر،
توسەگىنە تاڭىلدى تۇرا الماستاي. . .
اجال دەگەن اياققا شىدەر مە ەكەن؟
دۇشپاندارىم قۋانىپ كۇلەرمە ەكەن؟ !
جيرەن اتتى ءدال مۇندا اكەلىڭدەر،
ءدام-تۇزىمنىڭ قالعانىن بىلەرمە ەكەن؟
تاس ۇگىلگەن شاپقاندا تابانىنان،
ارتىق تۋعان تۇلپار ەد زامانىنان.
ءۇي سىرتىنان يىسكەپ ساۋرىقتى،
جاس توگىپتى جانۋار جانارىنان. . .
بوستاندىقتىڭ جولىن ءبىر تالدادىڭدار،
قيىن ساتتە قول ۇشىن جالعادىڭدار.
ەلىم ءۇشۇن قۇرباندىق ءبىر توقتى ەدىم،
ەڭىرەمەي اسىما قامدانىڭدار!
جان ءۇزدى دەپ باتىرىم جاسىما تەك،
باعىشتاڭدار قۇراندى باسىما كەپ.
سەرىك بولعان جاسىمنان جاۋعا شاپسام،
جيرەن اتتى سويىڭدار اسىما اكەپ. . .
بالا بىتكەن تىڭداعان تىنىپ ىشتەن،
قىزىعادى، قارايدى سۇيىنىشپەن.
كەڭ تىنىستاپ اقساقال شالقايادى،
كەتكەندەيىن جۋىلىپ كۇيىك ىشتەن. . .
بابالاردىڭ ەرلىگى جەتتى ءۇزىلىپ،
بالالار تۇر كەتپەيدى بەك قىزىعىپ.
ادا ەتكەندەي بويداعى اماناتىن،
اقساقالدىڭ تىنىسى كەتتى ءۇزىلىپ. . .
تاريحقا ۋاقىت باعا بەردى،
قۇستاي ۇشىپ قاناتىن قاعا بەردى.
جىلاپ ايىتقان تاريحى اقساقالدىڭ،
جۇرەكتەردە جاتتالىپ قالا بەردى!
اقبوز ۇيدەگى اڭگىمە
اينالاسىن اسقار تاۋلار قورشاعان تاۋلى ايماق. كوككە ۇمسىنعان نايزا شىڭدار، كوك اسپاننىڭ ءۇرپىن ەمىپ جاتقانداي ءۇنسىز جاتىر. عاسىرلار بويى تاۋدىڭ ۇشار باسىنا جينالعان اق باس شىڭدار ارۋدىڭ شولپىسىنداي كوزگە ۇرەدى. ەتەك جاقتا جولعا تاياۋ اق قازدىڭ جۇمىرتقاسىنداي اقبوز ءۇي ورنالاسقان. بۇل ءۇيدىڭ يەسى اتا-باباسىنان بەرى وسى ماڭدا اتتان تۇسپەي تىرلىك كەشكەن، سوم دەنەلى، سۇستى قاباقتى، ات جاقتى ازامات دەگەن اقساقال ەدى. جاقىنعى جىلداردان بەرى جوق جەردەن جۇرەك اۋرۋ جابىسىپ، دەنساۋلىعى سىر بەرىپ توسەككە تاڭىلعان. قالاداعى جالعىز ۇلى اكەسىن قالاعا كەلۋگە قانشاما ءناسيحاتتاسا دا، قايسار قارت «سۇيەگىم وسىندا قالسىن» دەپ سازارىپ العان. امالسىز قالعان ۇل، ون سەگىز جاسار نەمەرە قىزىن، اتاسىنىڭ اس-سۋىن ازىرلەۋگە اكەلىپ تاستاعان.
بيىك شىڭدارعا يەگىن سۇيەپ، اڭگىمەسى جاراسقان قوس عاشىقتارداي كوپ جاتقان كۇن سۇلۋ قيماستىقپەن اقىرىن-اقىرىن الىستاپ ەدى، تاۋلى ولكەگە ءتۇن تۇمسىعىن سۇعا باستادى. كەشكى استى كوڭىلسىز ءىشىپ، جاستىققا باس قويعان جاس سۇلۋ ەسىك الدىنا كەلىپ توقتاعان كولىكتىڭ دىبىسىنان ويانىپ، سىرت كيىمىن جامىلىپ تىسقا شىقتى. جۇپ-جۇمىر اپپاق بالتىرى كولىكتىڭ جارىعىندا اق سازانداي جارقىلداپ كوز قىتىقتايدى. از-كەم ۋاقىتتان سوڭ ۇيگە كىرىپ:
- اتا، ءبىر جولاۋشى ۇيگە قونۋدى سۇراپ تۇر،
- ە بالام، كىرسىن، كەلگەن قوناقتى كەرى قايتارۋ سالتىمىزدا جوق شارۋا.
الا كولەڭكەلەۋ شام جارىعىندا قوناق جىگىت ۇيگە كىرىپ، قىسقا امانداستى. شارشاپ كەلگەنىن ايتىپ، جاتۋعا ىڭعايلاندى. سىلتىدەي تۇنعان ءتۇن تىنىشتىعىن اقبوز ۇيدەگى ەكى جاستىڭ قارت تۇسىنبەيتىن تىلدەگى كۇبىر-سىبىرى بۇزىپ جاتتى. كۇبىر-سىبىردىڭ سوڭى ءبىر قالىپتى ۇزدىكپەن ىڭىرانعان ۇنگە ۇلاستى...
تالايلاعان يگى-جاقسىلاردى تورىندە توعىتقان قۇتتى ۇيىندە بۇگىنگى قوناقتىڭ اتا سالىتتا جوق ادەپسىزدىك جاساعانىنا تۇلا بويىن اشۋمەن ىزا كەرنەدى. قازاق تورىنە شىعارسا دا، توبەسىنە شىعارمايدى. ءومىر بويى قولىنان تاستاماي كەلە جاتقان كەرەگەدە ءىلۋلى تۇرعان التى تاسپا بۇزاۋ ءتىس قامشىسىن الۋعا ۇمتىلدى. اپىر-اي قوزعالا السا كانە؟ قول-اياعىن الدە ءبىر تىلسىم كۇش شىنجىرلاپ تاستاعانداي قوزعالا المادى. بۇعاۋعا تۇسكەن ارىستانداي بۇلقىنىپ جاتىر، امالى بولمادى. شاراسى تاۋسىلعاندا ايعاي سالايىن دەپ اۋزىن اشىپ ەدى، تاۋ جاڭعىرتاتىن زور داۋىسى قوراعا قاسقىر شاپقاندا ۇياسىنا قاشىپ كىرىپ كەتكەن قورقاق كۇشىكتىڭ داۋىسىنداي شىڭكىلدەپ، ەشكىم ەستي المادى. ءبىر عاجابى كوز كورىپ، قۇلاق ەستىپ، جۇرەك جىلاپ تۇر...ءتىرى قورلىق دەگەن وسى بولار! كۇيدى، جاندى، دارمەنىنىڭ كەتكەنىن، داۋرەنىنىڭ وتكەنىن سەزىندى...اقبوز ءۇيدىڭ ءبىر شەتىندە-قۋانىش، ءبىر شەتىندە-قاسىرەت بولىپ جاتتى. سىرت كوزگە ءبارى تىنىش قالىپتىداي كورىندى.
ومىرىندە كورمەگەن مىناۋ كەشىرىلمەس قياناتتى كورگىسى كەلمەدى، كوزىن تارىس جۇمدى. كوز الدىنا تۇلپار ءمىنىپ، تۋ ۇستاپ، ەرلىگىن، ەلدىگىن ساقتاپ، نامىسىن جاتقا بەرمەگەن، ات تۇياعىمەن الەمدى تاپتاعان باھادۇر بابالارىنىڭ، ات كوتىنە دۇسپانىنىڭ الپەشتەگەن اق تاماق ارۋلارىن مىنگەستىرىپ بارا جاتقان ءور بەينەسى ەلەستەدى...
-ە، جارىقتىق جاقسى ادام ەدى، قولى اشىق، كەڭپەيىل جان ەدى. مىنا تاۋ يەن قالاتىن بولدى-اۋ...
ءبىراق، ەشكىم اقساقالدىڭ نامىستان، كۇيىكتەن جۇرەگى ورتەنىپ كەتكەنىن بىلگەن جوق...
جارالى كوكجال
قىلىشىن سۇيرەتكەن قىستىڭ قالشىلداتقان قاڭتار ايى. اق قاعازداي اپپاق تاۋ ءتۇنى. اينالا اق بەسىككە قۇنداقتاعان بالاداي تىپ-تىنىش. ءۇرتىس نەشە كۇن بويى ءبىر تىنباي قار جاۋعاندىقتان، بار تىرشىلىك يەسى قىبىرلاۋعا شاماسى كەلمەي، قينالعان كۇيگە تاپ بولعان. تەك بۇگىن ءتۇساۋا عانا باسىلعان. كۇننىڭ اشىلىسىنا بولار اۋارايى قاتتى سۋىتقان. نەشە كۇننەن بەرى ۇڭگىردەن شىعا الماي ءنار تاتپاعان قاسقىرلار اش بۋراداي جىڭىشكەرىپ جاراپ العان. ۇڭگىر ءىشىن اشتىقتان تاماق ىزدەپ قىڭسىلاعان داۋىستار تولتىرىپ كەتكەن. كوكجال قالايدا ءبىر ازىق تابۋ كەرەكتىگىن ءوز مىندەتىندەي ءتۇسىنىپ، ۇڭگىر الدىنداعى تاسقا شىعىپ، السقا كوز تاستادى. قۋالاپ ءجۇرىپ ۇستايتىن قوڭىر اڭنىڭ دا كەنەۋى كەتكەن كەز. كوكجالدىڭ كوزىنە سوناۋ ەتەكتەگى قازاق اۋىلدارى كورىندى. باعىزىدان بەرى بۇل مالشىلارمەن «ءاۋىل ارالاس، قوي قورالاس» دەگەندەي كورشى ءوتىپ كەلەدى. ارينە، «كورشى اقىسى ءتاڭىر اقىسى» دەگەندەي، ءدام-تۇز الماسىپ تۇرارى حاق. كەڭ دالاعا داستارقان جايعان بەرەكەلى قازاق اۋىلدارى كەشىرە كورىڭدەر! بۇگىنگى ازىق سىزدەردەن بولسىن دەپ بەكىدى كوكجال. ودان سوڭ تاۋ ءىشىن جاڭعىرتا ۇلىدى. مۇنىسى بەينە سىرناي تارتىپ سوعىسقا اتتانعان اسكەرلەردى شەپكە شاقىرعاندى بولاتىن. اشىعىپ تۇرعان قاسقىرلار كوكجالدىڭ ۇنەمى ازىق ىزدەيتىن كەزدە وسىنداي ىستەيتىندىگىن ءبىلىپ، ەڭبەكتەگەن جاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن قالماي سۋىرىلىپ شىقتى. ءارى بۇل «باھادۇرلەرىنىڭ» ءبىر رەتتە كوڭىلدەرىن قالدىرماعاندىعىن بىلەتىن. سوندىقتان، بۇلار ازىقتان دامەلى بولىپ، الدارىنا مايلى جۇمساق ەلەستەپ، سىلەكەيلەرى شۇبىرا ءتۇستى. كوكجال جان-جاعىنا قاراپ ەدى، بارلىعى ونىڭ ايتقانىنا كونىپ، ايداعانىنا جۇرەتىن ادال قاندى كويلەك اسكەرلەرىندەي كورىندى. تەك عانا ونىڭ قولباسشىلىعىن كۇتىپ تۇرعانداي. جىرىندى كوكجال تاۋدىڭ قاسات قارىن بۇزىپ، قالعاندارىن سوڭىنان ەرتىپ جورتىپ كەتتى. كوكجال بەينە قولباسىداي اتويلاپ الدا كەلەدى. كوزدەپ كوڭىلگە تۇيگەنى قازاق اۋىلدارى..مۇنى وزىنەن باسقا ەشكىم بىلمەيدى. تاياپ قالدى، اۋىلعا سۇعىنا كىرگەن سايىن ارتتاعىلاردى ۇرەي بيلەي باستادى، كوبى تارتىنشاقتاپ، «وزگەنىڭ قولىمەن وت كوسەگەندەي» كوكجالدى جالعىز جىبەرىپ، وزدەرى ارتتا باعىپ قالدى. كوكجال جەر باۋىرلاي باسىپ قورا ماڭىنا كەلدى. ءۇي ءىشى تىم-تىرىس، وزىنە ءقاۋىپ جوقتىعىن سەزگەننەن كەيىن قورا شەتىندە ءشوپ جەپ تۇرعان ارىق تايدى تاماقتان الا ءتۇستى. ارىق تاي ايقاسۋعا شاماسى كەلمەي بىر-ەكى رەت بۇلقىندى دا، گۇرىس ەتىپ قۇلاپ ءتۇستى. كوكجال الدە قاشان ازۋ تىستەرىمەن تاماقتاپ ۇلگىرگەن ەدى. دىبىستان سەزىك العان مالشى يتتەرى شۋلاپ ۇرە جونەلدى. كەنەت كۇشتى ەلەكتر كوزى جارىق ەتىپ بىرەۋ جۇگىرىپ دالاعا شىقتى. كۇشتى نۇرعا كوزى شاعىلىپ مەن مۇندامىن دەپ تۇرعان كوكجالعا مىلتىق تارس ەتە ءتۇستى. قورعاسىن وق قۇردىمعا جىبەرە جازداعان كوكجال قاشا جونەلدى.
قۋعانعا باتىر اۋىل يتتەرى جابىلىپ كەلىپ تالاسىپ جاتىر. اق قاردىڭ بەتىن قىپ-قىزىل قان جاۋىپ كەتتى. «اكاۋ، سوندا ءوز سەرىكتەرى قايدا كەتتى؟ مىناۋ يتتەرگە ءوزىن سونشالىق تالاتقانى قالاي؟ سوندا ءوزىن جاۋ قولىندا قالدىرىپ قاشىپ كەتكەن بولدى ما؟» قوكجالدىڭ بويىن اشۋ بيلەدى، اشۋلاندى دا، قانتالاپ العان كوزىن باعانادان بەرى وزىمەن بەلسەندى الىسىپ كەلە جاتقان سار توبەتكە تىگىپ، اتىلىپ بارىپ قۇلاقتان باسىپ، جۋان مويىن كۇشكە سالىپ قارعا ءبىر ەكى جۇمارلاپ ەدى، قاڭقىلداپ قۇتىلعانىنا قۇلدىق ۇرىپ، ەكىنشى كەلمەستەي زىتىپ بەردى، قالعان يتتەر باتا الماي ءۇرىپ قالا بەردى.
كوكجال قاشىپ كەلەدى. وق كوكجالدىڭ الدىڭعى اياعىن جۇلىپ كەتىپتى. باعانا ەت قىزىۋىندا بايقاماپتى، اياعىنان قان سورعالاپ توقتاماي كەلەدى. ءىشى-باۋىرى ەزىلىپ كەتكەندەي سەزىلىپ تۇر. توقتاي قالىپ اياعىنداعى اققان قاندى جالاپ، ءوز قانىمەن ورازاسىن اشتى. تويىمسىز دۇنيە-اي دەدى كوكجال..مەن مالشىنىڭ تايىن جاركەمدەسەم، ءوز قۇلقىنىم ءوز قانىممەن ازىقتانعاندى ار كورمەيدى! اتتەگەن-اي وسى قۋ قۇلقىننىڭ ق ۇلى بوپ بارامىن...تاڭ جاڭادان اعارىپ كەلەدى، اپپاق قار بەتىنە كەستەشى قىزدىڭ كەستەسىندەي قاندى ساپارىنان قىپ-قىزىل قان توگىپ كەلەدى. بالكىم كۇن شىعا سوڭىنداعى اۋىلداعى ادامدار قولدارىنا مىلتىق، شوقپار، بۇركىتتەرىن الىپ ءىز قۋالاپ كەلىپ قالار. كوكجالدىڭ بويىن ءبىر ءتۇرلى ۇرەي بيلەدى. مىناۋ جاسىرىنارعا قالتقىسى جوق ميداي جازىقتان كەسىپ ءوتىپ، تاۋ ەتەگىنە ىلىنبەسە قولىمەن ىستەگەنىن موينىمەن كوتەرمەك. اسىققان سايىن ءۇش اياقتاپ باسقان ءجۇرىسى ماندىماي-اق قويدى. قاسات قاردا مالتاپ، قارعا اتتام باسۋى مۇڭ بولدى. اناۋ تاۋعا جەتۋگە ءالى بار، اشتىق پەن جاراسى بويىن مەڭدەتىپ بارادى...ءتىپتى ەرەگەسكەندەي انا تاۋ بارعان سايىن بيىكتەپ، الىستاپ بارا جاتقانداي سەزىلدى...
بىرگە باستاپ كەلگەن ءوز سەرىكتەرى الدە قاشان جىم-جىلاس كەتىپ قالعان. ءتىپتى تۇندە جارالانىپ يتتەرمەن الىسىپ جاتقاندا دا اراشاعا بىرەۋى تۇسپەگەن. ءاي وڭكەي پايداكوس، زالىمدەر-اي دەدى كوكجال اشۋلانىپ. كوكجالدىڭ كوزىنە ءوزى جۇرە الماي باراجاتقان مىناۋ جازىقتاعى ەسسىز ەرلىكتەرى ەلەستەدى. نە ءبىر قوڭىر اڭداردى قۋىپ جەتىپ، قويداي سپىراتىن. قاندى اۋزىنان بىردە ءبىرى ءتىرى قۇتىلماعان. ءتىپتى جۇيرىك دەگەن ەلىكتەردى دە ەكى اينالىمعا كەلتىرمەي الىپ سوعىپ، اۋىز تيگەن سوڭ قانشىقتارى، سەرىكتەرى جەتۋشى ەدى. «اياۋلىم»، «باتىرىم»، «مەن سەندىكپىن» دەپ الدى-ارتىنان ەركەلەي قۇيرىعىن بۇلاڭداتىپ ءبىر ەكى اينالىپ قويىپ ءتاتتى تاعامعا باس قويۋشى ەدى. جو-جوق! ولار ءبارىن ۇمىتىپ كەتتى! نەتكەن ارامزا! نەتكەن وپاسىز! ەكى بەتكەي ەدى. اۋىزدان اس، بويدان قايرات كەتكەندە، ءقادىرسىز بولىپ قولتىعىنان دەمەر ەشكىم بولماعانىنا كۇيىپ-جاندى. تۇلا بويىن ءبىر وكسىك، زاپىران بيلەدى...بالكىم ولار تاۋ باسىندا ءوزىنىڭ جارالانىپ اقساپ كەلە جاتقانىن، سوڭىنان قۋعىنشى كەلسە ولارمەن الىسقانىن كورىپ، تاماشا ءبىر كينو كورمەككە دايىندالىپ جاتقان بولار. بەينە پاتىشانى ايدالاداعى ايقاسقا ايداپ، وزدەرى وردادا ويلارىنا كەلگەنىن ىستەپ جاتقان الاياق ۋازىرلەردەي تاۋ باسىندا تۇرىپ تاماشا كورمەك. جولداسىن جولدا قالدىرعان وڭشەڭ ارامزا، الاياقتار! سەندەر بۇل تۇرلەرىڭمەن بىر-بىرلەرىڭە ماڭگى وپا قىلمايسىڭدار!!!
كەنەت ارتىنان مىلتىقتىڭ ءولىم تىلەپ گۇرىس ەتكەن داۋسى ەستىلدى. كوكجال ويىن تەز جيىپ الدى. اتتىڭ ءدۇبىرى مولايىپ، قيقۋ تاياپ كەلەدى. ءوز ءومىرىن سەنىمسىز سەرىكتەرىنىڭ باقىتىنا ارناپ، جانىن دا ءتانىن دە جارالاعان كوكجال اقتىق دەمى الدىندا اياق الىسىن تەزدەتە ءتۇستى...
