«جۇيكە اۋرۋىنان ازاپ شەكتى»، «جۇيكە اۋرۋلارىن ەمدەيتىن اۋحانادا جاتتى»، «ءىشتى، شەكتى»، «ادامدارمەن ءتىل تابىسا المايتىن، جۇيكەسى تىم ءالسىز ەدى»، «دەپرەسسيادان ازاپ شەكتى»، «وزىنە قول جۇمسادى»، «ول تىرىسىندە اجالمەن ويناپ ءجۇردى»، «ىلعي ءوزىن جالعىز سەزىنەتىن، جالعىزدىق مۇڭىنا قامالىپ، تۇنشىعىپ، ءومىر ءسۇردى »... الەمگە ايگىلى جازۋشىلاردىڭ ءومىربايانى تۋرالى وقىپ وتىرساڭىز، ولارعا ورتاق ۇقساستىق بارىن بايقايسىز. ءبىراق ولاردىڭ جالعىزدىعى دا، ءوزىن جالعىز سەزىنۋى دە ءبىر كومپوزيسيا ەدى. سەبەبى، ولاردىڭ جالعىزدىعى – كەمەلدىككە ۇمتىلعان، تۇلعالىق بولمىسىن دارالاي تۇسكەن جالعىزدىق ەدى. ولار ۋاقىتتىڭ كوز جاسىن كوردى دەپ جازادى adebiportal.kz. 

ولار ۋاقىتتىڭ كوز جاسىن ءسۇرتتى. ولار مىنا الەمدى ءوز ساناسىنداعى ۋاقىت پەن كەڭىستىككە سىيدىردى. ءوز تانىمدارىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىتقا ءوز زامانىنىڭ كەيىپكەرلەرىن، ءداۋىر شىندىعىن سىيدىرسا دا، وزدەرى سىيمادى. قوعامىن وزگەرتكىسى كەلىپ جانتالاستى. ادامزاتتى سانا داعدارىسىنان قۇتقارۋ ءۇشىن جانتالاستى. تالانتىنا تۇساۋ، شابىتىنا تەجەۋ بولاتىن، ءبارىن-بارىن قينالماستان ساتا سالاتىن ەكىجۇزدى پەندەلەرمەن، ەركىندىگىن شەكتەپ، ءوزىن ءبىر قالىپقا سالعىسى كەلەتىن قوعاممەن ىمىراعا كەلە المادى. ونسىز دا تابيعاتىنان ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن ولار قوعامنان وقشاۋلانىپ، الىستاي بەردى، الىستاي بەردى.

ميستيكالىق دۇنيەلەر جازعان ايگىلى جازۋشىلاردىڭ ومىرىندە تىلسىم دۇنيەمەن بايلانىستى وقيلار بولعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. ونسىز دا شارشاپ جۇرگەن ولاردىڭ جۇيكەسىنە سالماق تۇسكەنى دە انىق. ولار ءبىز كورە المايتىن، ءبىزدىڭ كوزىمىزگە كورىنبەيتىن تىلسىم شىمىلدىعىنىڭ ار جاعىنداعى الەمدى كوردى. ولاردىڭ ءبىرى ءفاني مەن وسى الەمنىڭ ورتاسىندا قالىقتاپ جۇرگەندەي كۇي كەشتى. تىلسىممەن تىلدەستى. الدە تىلسىم ولارعا ءتىل قاتتى. بىرىنە سول كۇيى ۇنادى. «شىعارماشىلىعىمدا جاڭالىق بولادى» دەپ قۋاندى. ءبىرى كوزىنە كورىنەتىن ەلەستەردەن «جىندانعان شىعارمىن» دەپ قورىقتى، ۇرەيلەندى. ەسەنين «ايناعا قاراسام، قارا ادامدى كورەم» دەدى. اينانى تالاي رەت شاعىپ تاستادى. باستاپقىدا قورىقتى، ۇرەيلەندى. سوسىن «بۇل – مەنىڭ جارتىم. كولەڭكەم» دەدى. ۋاقىت وتە كەلە بوي ۇيرەتتى. «ادام ءوز تابيعاتىنان قاشا المايدى» دەپ ءوزىن-وزى ءاجۋالادى.

دوستويەۆسكيي قالشىلداپ، ەس-تۇسسىز تالىپ قالعاندا (جازۋشى ەپيلەپسيامەن اۋىرعان) ول ءۇشىن تىلسىم الەمنىڭ پەردەسى اشىلعان. دوستويەۆسكيي ەپيلەپسيامەن اۋىراتىن كەيىپكەرلەرى: كنياز مىشكين جانە الەشا كارامازوۆتاردى كەيىپتەگەندە ءوزىنىڭ جان ازابىن، جانىنا باتقان اۋرۋىن سيپاتتايدى.

ايگىلى اقىن-جازۋشىلار ءوزىنىڭ بولاشاعى تۋرالى، ءولىمى تۋرالى تۇيسىگىمەن سەزدى. ودەسسادا، ايلى تۇندە القاپتا كورىپكەلمەن جۇرگەن پۋشكيندى ەلەستەتىڭىزشى. «مەن قالاي قازا تابام؟» دەپ سۇرايدى اقىن كورىپكەلدەن. جو-جوق، بۇل سۇراقتى قويۋ اجالمەن ويناپ جۇرگەن اقىن ءۇشىن تۇك تە قيىن بولعان جوق. «ەرتەڭ پالەن دەگەن اقسۇيەكتىڭ ۇيىندە وتەتىن بالعا باراسىز با؟» دەگەندەي سۇراي سالعان شىعار... «اق كيىمدى، اق اتقا مىنگەن، اق شاشتى ادامنىڭ قولىنان ولەسىڭ» دەيدى كورىپكەل. ءبىراق اقىن ءومىردى وزىنشە ءسۇيدى عوي. اق كيىمدى، اق شاشتى، اق اتتى ادام كورسە، بويىندا ءبىر ۇرەيدىڭ بولعانى انىق. الاقانداعى سىزىقتى وقي الاتىن اپكەسى ولگا دا «اجالىڭ ادامنان بولادى، ومىردەن جاس كەتەسىڭ» دەپ جىلاۋشى ەدى عوي. ءولىمى تۋرا كورىپكەل مەن اپكەسى جورىعانداي بولدى. ءبىراق پۋشكين ءوزى دە اجالعا دايىن بولدى. كورىپكەل ايتپاي، اپكەسى ايتپاي، ول ءوز ءولىمىن تۇيسىگىمەن سەزبەدى دەي المايمىن.

جازۋشىلاردىڭ تىلسىممەن بايلانىسى، ارينە، ولاردىڭ دارا بولمىسىمەن، تابيعاتىمەن، ساناسىمەن، ەرەكشە دامىعان تۇيسىگىمەن، دۇنيەتانىمىمەن بايلانىستى ەدى. بالكىم، ساناسىنان تىس ەدى...

ەدگار پونىڭ ەلەسى

ميستيكالىق شىعارمالار جازعان ەدگار پونىڭ ءومىرى دە تىلسىممەن بايلانىستى ەدى، جۇمباققا تولى ەدى. شىعارمالارىندا «قارا بوياۋدى» ءجيى پايدالانسا دا، اشىق ءتۇستى پەردە تۇتىلعان تەرەزەدەن تۇسكەن جارىق سەكىلدى ءبىر ساۋلە سول «قاراڭعىلىقتى» نۇرلاندىرىپ جىبەرەدى.

«زۇلىمدىق گ ۇلىنىڭ» اۆتورى بودلەردىڭ ەدگار پومەن اۋىرعانىن تۇسىنەم. كوپ اقىن-جازۋشىنى مويىندامايتىن جانە «اقىن ەمەسسىڭ، جازۋشى ەمەسسىڭ» دەپ ايتىپ تاستاپ، وزىنە جاۋ تاۋىپ جۇرەتىن تاكاپپار، قىرسىق بودلەر ول تۋرالى ماقالا دا جازدى. ءبىر قىزىعى: ءوزىنىڭ ولەڭدەرىنە قاراعاندا، ەدگار پو تۋرالى ماقالاسىنا جوعارى قالاماقى الادى. اقشادان تارىعىپ جۇرسە دە، اقىن وزىنە «نەگە؟» دەگەن سۇراقتى قويدى. «ادەبيەتتە تاعدىرى قيىن ادامدار بار: ولاردىڭ ماڭدايىندا، قالىڭ اجىمدەرىندە «ساتسىزدىك» دەگەن جۇمباق جازۋ بار» دەپ جازادى ول ەدگار پو تۋرالى ماقالاسىندا. ارينە، ەركە اقىن «ماڭدايداعى ساتسىزدىكتى» وزىنە دە قاراتا ايتتى.

بودلەر قوعامى «القاش، جىندى، ەسۋاس» دەپ تانىعان ەدگار پونىڭ ىشكى جالعىزدىعىن، جاندۇنيەسىندەگى ارپالىستى، بولمىسىنداعى قايشىلىقتى شىنايى اشادى. بالكىم، ول ەدگار پونى جازىپ وتىرىپ، ءوزى تۋرالى جازعان دا شىعار.

جازۋشىنىڭ شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەر كوبىنە ميستيكالىق الەممەن بايلانىستى، ولار جۇيكە اۋرۋىمەن اۋىرادى. ولار قاراپايىم ادامدار كورە المايتىن الەمدى، دۇنيەنى كورەدى. بودلەر ەدگار پونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ باسىنان وتەتىن ميستيكالىق وقيعالاردىڭ كەيبىرىنىڭ جازۋشىنىڭ ءوز ومىرىنەن الىنعانىن، ارينە، تۇيسىگىمەن سەزدى. جازۋشىنىڭ تىلسىم الەمنىڭ سىرىن بىردە ءتۇسىنىپ، بىردە تۇسىنە الماي جانى قينالاتىنىن، ارينە، سەزدى. سەزدى دە، ايادى.

ەدگار پو ءىشىپ العان كەزىندە دوستارىنا باسقا الەمنەن كەلگەن ادامداردى كورەتىنىن، ولارمەن سويلەسەتىنىن، ولاردىڭ ىلعي ءوزىن باقىلاپ تۇراتىنىن ايتۋشى ەدى عوي. دوستارى «جىندانعان ەكەنسىڭ» دەپ كۇلىپ، مازاق ەتەتىن. ول ءىشىپ الىپ، ەلەستەر تۋرالى اڭگىمەنى قيالىنان شىعارعان جوق، ونىڭ شىنىمەن تىلسىم الەممەن تىلدەسەتىنىن بودلەر جاقسى ءتۇسىندى.

ەدگار پونىڭ بالتيموردەگى ۇيىنە (مۋزەيىنە) جازدىڭ ەڭ ىستىق كۇنىندە كەلگەن ادامدار جازۋشىنىڭ جاتىن بولمەسىنە كىرسە، «قاتتى جاۋرادىق، تىزەمىز قالتىراپ تۇر» دەيدى ەكەن. ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىزشى، ارىپتەستەرى ەستەلىكتەرىندە ەدگار پونىڭ بالتيموردە جۇپىنى، وت جاعىلماعان، سۋىق ۇيدە تۇرعانىن، كۇرك-كۇرك جوتەلىپ، جازۋعا تالپىنعانىمەن، قولى جاۋراپ، يكەمگە كەلمەيتىنىن ايتۋشى ەدى عوي.

جازۋشىنىڭ جىل سايىن تۋعان كۇنىندە، 19 قاڭتاردا بەيىتىنە قارا پلاشش، شلياپا كيگەن، ءجۇزىن شارفپەن جاسىرعان ادام كەلىپ، ءبىر بوتەلكە كونياك جانە ءۇش تال روزا گۇلىن قويىپ كەتەتىنىن ايتادى. اڭىز دەيىن دەسەڭ، بۇل تۋرالى ەدگار پو ۇيىنىڭ-مۋزەيىنىڭ جەتەكشىسى دجەفف دجەروۋم دا سۇحبات بەردى. جالپى بۇل تۋرالى امەريكا، Eۋروپا، رەسەي باسىلىمدارىندا از جازىلعان جوق. جازۋشىنىڭ «قۇپيا تابىنۋشىسى» العاش رەت بەيىت باسىندا 1949 جىلى «قولتاڭباسىن» قالدىرىپتى. 1998 جىلدان كەيىن ول «قۇپيا تابىنۋشىنىڭ» ورنىن باسقا ءىزباسارى باسقان. بۇل تۋرالى ادامدار بەيىت باسىنا «قۇپيا تابىنۋشى» قالدىرعان حاتتان بىلگەن.

«قۇپيا تابىنۋشىنى» كورۋ ءۇشىن، «ۇستاۋ» ءۇشىن ءتىپتى شەتەلدەن دە ەدگار پونىڭ وقىرماندارى كەلىپتى.

2007 جىلى جەرگىلىكتى گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا توقسان ەكى جاستاعى سەم پورپورا ەسىمدى بۇرىنعى شىركەۋ قىزمەتكەرى ەدگار پونىڭ «قۇپيا تابىنۋشىسىن ءبىز ويلاپ تاپتىق، شىركەۋگە ادام كوپ تارتۋ ءۇشىن، تەك ادامداردى سەندىرۋ ءۇشىن «قۇپيا تابىنۋشى وقيعاسىن» 1949 جىلدان باستادىق» دەيدى. ءبىراق مۋزەي باسشىسى دا، باسقا دا ماماندار سەم پورپورانىڭ ءسوزىن جوققا شىعارادى. سودان بەرى ەدگار پونىڭ تۋعان كۇنىندە «قۇپيا تابىنۋشىنى» كورۋ ءۇشىن بەيىت باسىنا ادامدار بۇرىنعىداي كوپ جينالمايتىن بولدى.

سەم اتايدان كەيىن دە «قۇپيا تابىنۋشى مەنمىن» دەپ ءتورت ادام شىقتى. كەيبىرەۋلەر «قۇپيا تابىنۋشىنىڭ ۇستالمايتىن سەبەبى: ول دجەفف دجەروۋمنىڭ ءوزى، ول مۋزەيگە ادام تارتۋ ءۇشىن وسىنداي قۋلىق ويلاپ تاپتى» دەگەن پىكىردى، ارينە، ايتتى. مۇنىڭ ءبارىن دجەفف جوققا شىعارىپ كەلگەن بولاتىن. 2012 جىلى دجەەف «ويىن بىتكەنىن» ايتتى.

گوگولدىڭ قورقىنىشى

گوگول الداعى ۋاقىتتا ءوز باسىنان وتەتىن وقيعالاردى تۇسىندە كورىپتى. جازۋشى شىعارمالارىندا سلاۆيان ميفولوگياسىنداعى ءىبىلىس بەينەسىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋگە تىرىسقان. وقىرمانىن ءىبىلىستىڭ ازعىرۋىنان ساقتاندىرۋعا تىرىسقان.

گوگول بالا كەزىندە ارقا جاعىندا بىرەۋدىڭ اتىن اتاپ شاقىرعانىن بىرنەشە رەت ەستيدى. ءبىراق بۇرىلعاندا ەشكىمدى كورمەيدى. بۇل وقيعا ءجيى قايتالانعانى سونداي اينالاسىنا ۇركە قاراپ، قورقىپ جۇرەدى. گوگولدىڭ اكە-شەشەسى وتە ىرىمشىل، ءار نارسەدەن ءمان ىزدەگەن ادامدار ەدى. نيكولاي اكە-شەشەسىنىڭ ءىبىلىستىڭ ازعىندىعى تۋرالى، ودان قالاي ساقتانۋعا بولاتىنى تۋرالى اڭگىمەلەرىن ءجيى ەستيتىن. ارينە، بۇل ءالى دۇنيەتانىمى قالىپتاسپاعان بالاعا اسەر ەتەتىن.

ىمىرت ەدى. قاراڭعى بولمەدە نيكولاي جالعىز وتىرعان. ءبىر كەزدە بولمەگە كوزى جانىپ، قاپ-قارا مىسىق كىرىپ كەلەدى. «قارا مىسىق... بۇل – جاماندىقتىڭ بەلگىسى... بالكىم، ءىبىلىس پە ەكەن؟» دەپ ويلادى نيكولاي. ادامداردى ازعىن ماقۇلىقتان ساقتاۋ ءۇشىن، قورعاۋ ءۇشىن بالا ەرلىك جاساعىسى كەلدى. مىسىقتى ۇستاپ الىپ، حۋتور سىرتىنداعى كولشىككە اكەپ، تۇنشىقتىرادى. «ەندى ماعان، اكەمە، شەشەمە، بۇكىل حۋتوردىڭ ادامدارىنا شايتان زيانىن تيگىزە المايدى» دەپ بالا وزىنە ءوزى سەنىمدى بولدى. ول بالا كەزىنەن ىبىلىستەن كەك الۋدى ارمانادى. جازۋشى بولىپ قالىپتاسا باستاعاندا ىبىلىستەن بۇكىل ادامزاتتى قورعاعىسى كەلدى. ال ورىس ادەبيەتشىلەرى «گوگول – اۋليە مە، الدە جىندى ما؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ، جانتالاسۋدا. گوگول – اۋليە ەمەس، جىندى دا ەمەس. ول شىعارمالارىندا اقيقاتتى ىزدەيدى. ءىبىلىستىڭ سوڭىنان كەتكەن ادامداردى قۇدايعا ورالتقىسى كەلەدى... ونىڭ ومىرگە كەلگەن ميسسياسى دا سول شىعار؟!

گوگول ومىردە بولاتىن وقيعالاردى تۇسىندە كورىپتى. سول سەبەپتى، ءوز ومىرىندە بولىپ جاتقان وقيعالارعا ەشقاشان تاڭعالماپتى.

ماسكەۋدەگى گوگولدىڭ ۇيىندە ل.ۋسوۆتىڭ «وسيەت» دەپ اتالاتىن گوگولدى بەينەلەگەن ءمۇسىن تۇر. ءمۇسىنشى اۋرۋدان، دۇشپاندارىنىڭ زۇلىمدىعىنان قاجىعان، شارشاعان ۇلى جازۋشىنى شەبەر كەسكىندەگەن. مۋزەي قىزمەتكەرى: «مىنا مۇسىندە ءبىر تىلسىم سىر بار. مۋزەيدە جۇمىس ىستەپ جاتقانىما قانشاما جىل. گوگول مەنى، بارلىق ادامزاتتى كىنالاپ تۇرعانداي. مۇسىنگە قاراسام، كادىمگىدەي قىسىلام، ەڭسەمدى باسادى. مىنا تۋىندىدا كادىمگىدەي جان بار» دەدى. گوگولدىڭ «وسيەت» دەپ اتالاتىن حاتى بار عوي. سول حاتىندا جازۋشى ءوزىنىڭ لەتارگيالىق ۇزاق ۇيقىعا كەتەتىن اۋرۋى بارىن، ءتىپتى جۇرەگى مەن قان تامىرلارىنىڭ سوقپاي قالعان ساتتەرى بولعانىن، ءبىراق ۇيقىدان قايتا ويانعانىن، ەگەر تاعى دا سونداي ۇزاق ۇيقىعا كەتەر بولسا، دەنەسى بۇزىلىپ، يىستەنبەي جەرلەمەۋلەرىن وتىنەدى. ءبىراق... «ءولى جاندارىمەن» ورىس قوعامىن ءاجۋالادى، قورلادى، ماسقارالادى» دەگەن قوعام، ۇلى جازۋشىنى قاجەت ەتپەگەن ايار قوعام ونىڭ وسيەتىنە قۇلاق اسپادى. سوندىقتان گوگول ۇيىندە تۇرعان ءمۇسىن «وسيەت» دەپ اتالادى. «كەشىر» دەدىم مۇسىنگە قاراپ. مۇلگىپ تۇرعان مۇسىنگە ءقازىر جان بىتەردەي بويىمدى ءبىر ۇرەي بيلەپ، اياعىمدى تەز-تەز باسىپ، شىعىپ كەتتىم.

مۋزەيدىڭ ءبىر كۇزەتشىسى: «كەيدە تارس-تۇرس دەگەن دىبىس ەستيمىز. مۋزەيدە ارى-بەرى بىرەۋ جۇرگەندەي بولادى» دەيدى. جۇمباق. بولمىسى قايشىلىققا تولى، جۇمباق جازۋشى ءىبىلىستىڭ سوڭىنان كەتىپ بارا جاتقان ادامداردى مۇسىركەپ تۇرعانداي كورىنەدى.

اياگۇل مانتاي (جالعاسى بار)