«الاش جولى» جالپى حالىقتىق قوزعالىسى»

رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ

مالىمدەمەسى

«ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنى قۇرىلىس الاڭىندا بولعان جاعدايدى باسىندا بيلىك وكىلدەرى تەك ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى ۇساق بۇزاقىلىق رەتىندە كورسەتكىسى كەلگەنىمەن ارتىنان ونىڭ سەبەبىنىڭ  تەرەڭدە جاتقانىن كورسەتۋدە.

سەبەبى، «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋعا قاتىستى ءتۇرلى كەلىسىمدەرگە قول قويىلعان كەزدە ۇلتتىق، مەملەكەتتىك مۇددە ەسكەرىلمەگەن.

كەشەندى سالۋعا بايلانىستى قول قويىلعان كەلىسىمدەر مەن باسقا دا قۇجاتتاردى تەرەڭ زەرتتەپ، ساراپتاۋدى الداعى كۇننىڭ ەنشىسىنە قالدىرا وتىرىپ، بۇگىن شاما كەلگەنشە نەگىزگى قۇجاتتارعا، ياعني «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى استانا قالاسى ءابۋ-دابي پلازا كەشەنىن سالۋعا قاتىستى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە» (بۇدان ءارى -ۇكىمەتارالىق كەلىسىم) جانە «الدار «الدار ەۋروازيا» ج ش س (بۇدان ءارى - الدار) جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى  استانا قالاسىندا «ءابۋ-پابي پلازا» كوپ فۋنكسيونالدى كەشەنىن سالۋعا قاتىستى قۇرىلىس تۋرالى كەلىسىمگە» (بۇدان ءارى- ءۇشجاقتى كەلىسىم ) نازار اۋدارىپ كورەيىك.

1. «ءابۋ-دابي پلازا» كوپ فۋنكسيونالدى كەشەنىن (بۇدان ءارى- «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنى) سالۋدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەكونوميكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك تيىمدىلىگى قانداي؟

اتالعان ەكى قۇجاتتا دا، ياعني ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدە دە، ءۇشجاقتى كەلىسىمدە دە «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن استانا قالاسىندا سالۋدىڭ نە ەكونوميكالىق، نە الەۋمەتتىك تيىمدىلىگى ناقتى كورسەتىلمەگەن.

ونىڭ ىشىندە: ءبىرىنشى، كەشەندى سالۋ ارقىلى استانادا قانشا جۇمىس ورنى اشىلاتىنى جانە وندا قانشا قازاقستان ازاماتىنىڭ جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەتىنى ايقىندالماعان.

ەكىنشىدەن، كەشەندى سالۋ مەن ونى ىسكە قوسۋ ارقىلى قازاقستان بيۋدجەتىنە قانشا پايدا تۇسەتىنى بەلگىلەنبەگەن.

قورىتا ايتقاندا «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋدىڭ قاجەتتىلىگى كۇمان تۋعىزادى.     

2. «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋ كەزىندە قازاقستاندىق جۇمىسشىلاردى جۇمىسقا قابىلداۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ جاعدايى قانداي؟

ق ر ۇكىمەتى اتىنان سول كەزدەگى  ق ر يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى اسەت يسەكەشيەۆ قول قويعان ۇكىمەتارالىق كەلىسىم بويىنشا «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعانعا دەيىن تارتىلاتىن شەتەلدىك جۇمىسكەرلەردىڭ جالپى سانى 6 600 (التى مىڭ التى ءجۇز) ادامنان اسپايتىن بولادى دەپ كەلىسىلەدى. كەلىسىمدە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ جۇمىسقا الىناتىنى تۋرالى ءبىر ءسوز جوق، ياعني قازاقستان ازاماتتارىن، ماماندارىن كەشەندى سالۋ ىسىنە ارالاستىرۋ، جۇمىسقا الۋ قاراستىرىلماعان.

سوندىقتان دا بۇگىن وندا جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرگىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىقتارى ورەسكەل بۇزىلۋدا.

ق ر ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆانىڭ جانە مينيسترلىكتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، وندا بارلىعى 11 كومپانيا (شەتەلدىك مەردىگەرلەر) بويىنشا 4 861 شەتەلدىك جۇمىسشى جانە 3 692 قازاقستاندىق ىستەپ جاتىر. 

بەيرەسمي اقپارات بويىنشا ونداعى شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا ايلىعى 5000$ قۇراسا، قازاقستاندىق جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 100-120 مىڭ تەڭگەنى، ياعني شامامەن 295-355$ قۇراعان. وسىنداي تەڭسىزدىكتەر قازاقستاندىق جۇمىسشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعان.

كەشەن سالىنىپ بىتكەننەن كەيىن ونى پايدالانۋ كەزىندە دە ينۆەستور قازاقستاننىڭ ازاماتتارىن جۇمىسقا الماۋعا قۇقىلى. دەمەك، كەشەن سالىنىپ بىتكەننەن كەيىن دە 20  جىل بويى مىڭداعان شەتەلدىكتەر كەشەنگە جۇمىسقا ورانالاستىرىلادى دەگەن ءسوز.

3. «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋدان قازاقستانعا تۇسەتىن قارجىلاي كىرىس قانداي؟

«ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋدى قارجىلاندىرۋدى بىرىككەن اراب امىرلىگى ءوز موينىنا العان جانە كەشەندى سالۋعا كەتەتىن بارلىق شىعىن كولەمى 1،6 ملرد.$ قۇرايدى.

كەشەن قۇرىلىسىنا بولشەك ساۋدا سەكتورىنىڭ وبەكتىلەرى، كوممەرسيالىق وفيستەر،  4 جۇلدىزدى قوناق ءۇيى،      قىزمەتتەر كورسەتىلەتىن پاتەرلەر، تۇرعىن جايلار، سونداي-اق 4 100 اۆتوموبيلگە ارنالعان اۆتوتۇراق كىرەدى. كەشەننىڭ بۇكىل اۋماعى قانشا شارشى مەتر بولاتىنى كەلىسىمشارتتاردا بەلگىلەنبەگەن.

ءبىراق، ونىڭ قازاقستان بيۋدجەتىنە كىرىس اكەلەتىنى ۇلكەن كۇمان تۋعىزادى. سەبەبى:

1. جۇمىسشىلاردىڭ دەنى شەت ەلدەن شاقىرىلعان، دەمەك سالىنعان ينۆەستيسيانىڭ ءبىر بولىگى ولارعا جالاقى رەتىندە قايتادان شەت ەلگە شىعارىلادى؛
2. قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالدار، تەحنيكا، تەحنولوگيا، ينتەللەكتۋالدىق، تەحنولوگيالىق تابىستار تەك ينۆەستورعا تيەسەلى، ياعني ودان قازاقستانعا تيەر پايدا جوق.

سونىمەن بىرگە، ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ 3.1.2 بابىندا  «الدار قۇرىلىس بارىسىندا سالىنعان نە تۇرعىزىلعان كەز كەلگەن وبەكتىلەر مەن قۇرىلىستاردىڭ (اياقتالعان دا، اياقتالماعان دا) جالعىز يەسى بولىپ قالادى»،- دەپ كورسەتىلگەن.  

3. كەلىسىمدەر بويىنشا «الدار ەۋروازيا» ج ش س قۇرىلىس اياقتالعانعا دەيىن جانە قۇرىلىس كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن 2034 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن بارلىق سالىقتان، ياعني كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان، قوسالقى قۇن سالىعىنان، يمپورتقا جانە كەدەندىك باجدارعا سالىناتىن قوسىمشا قۇن سالىعىنان، ونىڭ ىشىنە كەدەندىك تولەمدەر، يمپورتقا سالىناتىن ققس، دەمپينگكە قارسى، قورعاۋ جانە وتەمدىك باجدار، اكسيزدەر كىرەدى، وعان قوسا جەر سالىعىنان، جەر ۋچاسكەلەرىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەماقىدان، مۇلىك سالىعىنان، كولىك قۇرالدارىنا سالىناتىن سالىقتان تاعى باسقا تولەمدەردەن تولىقتاي بوساتىلعان.

ناقتىراق ايتساق:

 ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ 4.1.2 بابىندا «الدار قۇرىلىس وبەكتىسىنە جانە ونى پايدالانۋعا بايلانىستى قۇرىلىس جانە ودان كەيىنگى 20 جىل مەرزىمىنە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان  بوساتىلادى»،

4.2.1 بابىندا  «الدار-عا جانە/نەمەسە ونىڭ قۇرىلتايشىلارىنا جانە/نەمەسە قاتىسۋشىلارىنا قۇرىلىس وبەكتىسىنە جانە ونى پايدالانۋعا بايلانىستى تولەنەتىن كىرىس پەن وزگە دە تولەمدەر قۇرىلىس كەزەڭى جانە ودان كەيىنگى 20 جىل ىشىندە تولەم كوزىنەن ۇستالاتىن تابىس سالىعىنان بوساتىلادى»،

4.3.1 بابىندا   «الدار قۇرىلىس كەزەڭى جانە ودان كەيىنگى 20 جىل ىشىندە جانە قۇرىلىس وبەكتىسىنە جانە ونى پايدالانۋعا بايلانىستى قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتىلادى»،

4.4.1 باپتا «وسى كەلىسىمگە سايكەس قۇرىلىس جانە پايدالانۋ ماقساتى ءۇشىن الدار، ونىڭ مەردىگەرلەرى جانە قوسالقى مەردىگەرلەرى اكەلەتىن تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارى (الكوگول ونىمدەرىن، سىرانى، تەمەكى ونىمدەرىن، بەنزيندى، ديزەل وتىنىن قوسپاعاندا)، سونداي-اق الدار-دىڭ مەردىگەرلەرى مەن قوسالقى مەردىگەرلەرىنىڭ وسى كەلىسىمگە سايكەس قۇرىلىس جانە پايدالانۋ ماقساتى ءۇشىن تارتىلعان پەرسونالى مەن جۇمىسكەرلەرى اكەلەتىن جەكە مۇلىك قازاقستاندىق زاڭناماعا سايكەس بەلگىلەنگەن مىناداي تولەمدەر مەن سالىقتاردى تولەۋدەن بوساتىلادى:

(ا) كەدەندىك تولەمدەر؛

(ۆ) يمپورتقا سالىناتىن ققس؛

(س) دەمپينگكە قارسى، قورعاۋ جانە وتەمدىك باجدار؛

(D) اكسيزدەر»، - دەپ كەتە بەرەدى.

سونىمەن بىرگە، كەشەندى پايدالانۋدان تۇسەتىن بارلىق پايدا ينۆەستوردىڭ قالتاسىنا تۇسەدى.

قورىتا ايتقاندا، «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋ قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەمەس.

كەشەن ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 20  جىل بويى ينۆەستور شەتەلدىك ازاماتتاردى جۇمىسقا الىپ وتىرۋعا قۇقىلى ەكەنىن ەسكەرسەك، ونىڭ الەۋمەتتىك تيىمدىلىگى دە كۇمان تۋعىزادى.

كەلىسىمدەر بويىنشا ينۆەستور كەشەندى سالۋعا قاجەتتى قاراجاتتى، ياعني ينۆەستيسيانى ءوز قالاۋىنشا، ءوزى تاڭداعان قارجى كوزدەرىنەن الادى. ول تۋرالى ءۇشجاقتى كەلىسىمنىڭ  2.2 بابىندا «قانداي دا ءبىر شەكتەۋلەرسىز، الدار ءوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ۇكىمەتىنىڭ نەمەسە حالىقارالىق قارجى نارىقتارىنىڭ تاراپىنان الدار ءۇشىن قولايلى شارتتاردا قارجى-قاراجات تارتا الادى»،- دەپ كورسەتىلگەن.

قاراپايىم تىلمەن ايتساق، كەشەندى سالۋعا قازاقستان تەگىن جەر بەرەدى، تولىقتاي سالىقتان بوساتادى، 20 جىل بويى كەشەندى پايدالانۋدان تۇسەتىن پايدادان ءبىر تيىن دا المايدى، ال ينۆەستور قانداي كوزدەن، قانداي جولمەن قارجى تاباتىنىن قازاقستان ۇكىمەتىنە ايتپايدى. سەبەبى، ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ 4.7.2 بابىندا  «جوعارىدا باياندالعانعا قاراماستان، الدار وسى كەلىسىم جانە/نەمەسە 2009 جىلعى 31 ناۋرىزداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم بويىنشا قۇپيا بولىپ تابىلاتىن قانداي دا ءبىر اقپاراتتى اشۋعا مىندەتتى ەمەس»،-دەپ كورسەتىلگەن.

سونىمەن بىرگە، كەلىسىمدەر بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى كەلىسىمنىڭ بۇكىل قولدانىلۋ مەرزىمىنىڭ ىشىندە الدار توبىنىڭ نەشە ءتۇرلى قۇقىعى بار ەكەندىگىنە كەپىلدىك بەرەدى. ونىڭ ىشىندە، اتاپ ايتساق ۇكىمەتتىك كەلىسىمنىڭ 7.2 بابىندا «وسى كەلىسىم بويىنشا نەمەسە كەز كەلگەن باسقا كەلىسىم نەمەسە كەلىسىم-شارت نەمەسە قۇرىلىس وبەكتىسىنە قاتىستى وسىعان ۇقساس قۇجات بويىنشا كەز كەلگەن تولەمدەردى جۇزەگە اسىرادى»، نەمەسە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس شەتەلدىك ۆاليۋتانى اۋدارۋ، ۇستاۋ جانە ساقتاۋعا قۇقىلى» دەگەن سياقتى كۇمان تۋعىزاتىن باپتار جەتەرلىك.  

بۇل جەردە ينۆەستور تاراپىنان قانداي دا ءبىر جەمقورلىق، اقشانى قىمقىرۋ (وتمىۆانيە دەگەن) ورىن الىپ نەمەسە قۇرىلىسقا جۇمسالاتىن قارجىنى تيىم سالىنعان قارجى كوزدەرىنەن، تەرروريستىك نەمەسە ەكسترەميستىك قورلار مەن زاڭسىز، قىلمىس جولىمەن تابىلعان قارجى كوزدەرىنەن الىپ جاتسا دا ونى ەشكىم تەكسەرە المايدى دەگەن ءسوز.

4. «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋدىڭ قاۋىپسىزدىككە، يماندىلىقتى قورعاۋعا اسەرى قانداي؟

كەلىسىمدەردە  ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، دەنساۋلىق پەن يماندىلىقتى قورعاۋ نەگىزدەرى بويىنشا بولماسا، شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا رۇقسات بەرۋدە قارسىلىق بولمايتىنى كورسەتىلگەن.

الايدا، ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتىپ وتىرعان كەزدە شەتەلدىك جۇمىسشىلاردى كوپتەپ تارتۋ، ولاردىڭ قازاق جەرىندە وزدەرىن تىم ەركىن سەزىنىپ، قازاقتىڭ نامىسىنا تيەتىن، يماندىلىققا، قازاقي تاربيە، ادەت-عۇرىپقا قايشى كەلەتىن ارەكەتتەر جاسايتىنى ەل قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى جانە تيگىزىپ تە جاتىر.

بيلىك تاراپىنان ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك ءتيىمسىز، ۇلتتىق مۇددە مەن قاۋىپسىزدىككە، ۇلتتىق سالت-سانا، ادەت-عۇرىپقا، تالىم-تاربيەگە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن كەلىسىمدەرگە قول قويىپ، پايداسىز جوبالارعا مول قارجى جۇمساۋى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزۋدا.

قورىتا كەلگەندە، اتالعان ۇكىمەتتىك كەلىسىمدى دە، ءۇشجاقتى كەلىسىمدى دە قايتا قاراپ، ولارعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىنامىز.

اتاپ ايتقاندا «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋ كەزىندە:   

1. شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق جۇمىسشىلار سانى تەڭ بولۋى ءتيىس؛
2. شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق جۇمىسشىلاردىڭ ايلىق جالاقىسىنىڭ كولەمى تەڭەستىرىلۋى قاجەت؛
3. جۇمسالعان قاراجاتتىڭ قايدان كەلگەنى، قانداي ماقساتتا جۇمسالعانى، قارجى اۋدارىمدارىنىڭ زاڭدىلىعى ق ر ۇكىمەتى تاراپىنان ءجىتى قاداعالانۋى ءتيىس.

وسى ۇسىنىستار «ءابۋ-دابي پلازا» كەشەنىن سالۋ تۋرالى ۇكىمەتالارىق جانە ءۇشجاقتى كەلىسىمدەردە ناقتى كورىنىس تاپسىن.

بۇعان قوسا، ق ر پرەزيدەنتى، ۇكىمەتى:

1. ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك ءتيىمسىز، مول قارجى جۇمساۋدى تالاپ ەتەتىن ءتۇرلى جوبالار مەن شارالاردى، جيىنداردى ۇيىمداستىرۋدى جانە ولاردى وتكىزۋگە شەتەلدەن قارىز الۋدى ۇزىلدى-كەسىلدى توقتاتسىن؛
2. شەتەلدىك جۇمىسشى كۇشىن تارتۋعا كۆوتا بەرۋدە ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ءوز حالقىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى ەكەنىن نازارعا السىن جانە زاڭسىز ميگراسياعا توسقاۋىل قويسىن.
3. شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ قازاق جەرىندە وزدەرىن تىم ەركىن سەزىنىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن، نامىسىنا تيەتىن، يماندىلىققا، ۇلتتىق تاربيە، ادەت-عۇرىپقا قايشى كەلەتىن ارەكەتتەر جاساۋىنا قاتاڭ تيىم سالسىن جانە ونداي جاعداي ورىن العان جاعدايدا قاتاڭ جازالانسىن.

وسى ۇسىنىستار ق ر زاڭدارىمەن بەكىتىلسىن.  

وسى ۇسىنىستاردى ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالار، قوعامدىق ۇيىمدار، ۇلتشىلدار مەن بەلسەندىلەر، بارشا جۇرتشىلىق قولدايدى دەپ سەنەمىز.

09 قىركۇيەك 2017 جىل