بۇگىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىنا شيرەك عاسىر تولدى. 1992 جىلى قىركۇيەكتىڭ 29 - 3 قازان ارالىعىندا الماتىدا الەم قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ءوتتى. العاشقى قۇرىلتاي تاۋەلسىزدىگىن جاڭا العان مەملەكەت ءۇشىن ايتۋلى شارا ەدى. سەبەبى قازاقستان كونستيتۋسياسىندا مەملەكەت قۇراۋشى مارتەبەسى بار قازاق حالقى اراعا عاسىر سالىپ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان العاش رەت اتاجۇرتتا باس قوستى. بۇگىن مىنە سول تويدىڭ مەرەيتويى. مەرەيتوي بىلاي تۇرسىن، سول قۇرىلتايدا قۇرىلىپ، بار قازاقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت قىلادى دەلىنگەن قاۋىمداستىقتىڭ ءوزى قىبىر ەتپەي جاتىر.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك V قۇرىلتايىندا زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتى مىزعىماس ماماشيەۆتىڭ ورنىنا تاعايىنداعان ەدى. سول كەزدە جۇرت قاۋىمداستىقتىڭ جاڭا ءبىرىنشى ورىنباسار باسشىسىنان كوپ جاقسىلىق كۇتكەن. سەبەبى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىنا ءبىر مۇشەل باسشى بولعان ماماشيەۆ ارتىنا بالەندەي ەڭبەگىن قالدىرىپ، ۇلكەن ابىرويمەن ورىن بوساتقان جوق. راس، نازاربايەۆ جاڭا ورىنباسارىن «ىسىلعان، تاجىريبەلى. كەزىندە قازاقتىڭ كوشى-قون دەموگرافيا اگەنتتىگىن باسقاردى. وبلىستا اكىم، ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولدى. مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىن باسقاردى. ەڭ نەگىزگىسى قانداستارىمىزدىڭ ەڭ كوپ تۇراتىن رەسەي مەن وزبەكستاندا ەلشى بولدى.»، - دەپ اتاعىن، داڭقىن ايتىپ تانىستىردى. سودان بەرى ءۇش اي. زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلىنىڭ تەرى تامدى دەگەن ءبىر اقپارات تارامادى.

قاۋىمداستىقتىڭ جاڭا باسشىسى الەمدەگى تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ باسىن قوسا ما دەسەك، كەرىسىنشە جۇمىسىن قاۋىمداستىقتى تاراتۋمەن باستادى. قاۋىمداستىقتىڭ الماتىدان استانا قالاسىنا كوشۋىنە وراي ول جاققا بارۋدان 98 پايىز قىزمەتكەرى باس تارتقان. وسىعان دەيىن اتالعان ۇيىمعا ەڭبەگى سىڭگەن كىسىلەردىڭ قىزمەتتەرىنەن باس تارتا سالۋى، قاۋىمداستىقتىڭ دا ءىستىڭ ىڭعايىن بىلەتىن قىزمەتكەرلەرىنەن تەز قۇشاق سۋىتۋى نەنىڭ بەلگىسى؟

زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى قىزمەتىنە تاعايىندالا سالا بىلگىر باسشى باق-پەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن شىعار، الەم قازاقتارى وقيتىن قازاق سايتتارى ارقىلى قانداستارعا ىستىق سالەمىن جولدار دەگەن نيەتپەن حات جازدىق. قىزمەتىمەن قۇتتىقتاپ، بىرنەشە ساۋالىمىزدى قويدىق:

«1. ەلباسى نازاربايەۆ V قۇرىلتايدا «شەتەلدە ءالى دە 5 ميلليوننان استام قانداسىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتىر» دەپ اتاپ ءوتتى. تۇرالاعان ۇلتتىق كوش الداعى ۋاقىتتا قالاي جاندانباق؟ قانداي باعدارلامالار قولعا الماقسىز؟

2. V قۇرىلتاي اياسىندا ءومىرحان التىن مىرزا كوتەرگەن قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتار ماسەلەسى الداعى ۋاقىتتا قالاي شەشىلەتىن بولادى؟ قاۋىمداستىق بۇل تۇرعىدا قانداي جۇمىستار قولعا الماق؟»، - دەلىنگەن ەدى Qamshy.kzء-تىڭ رەسمي ساۋالىندا. وعان قوسا الماتى قالاسىنداعى جاروكوۆ كوشەسى بويىندا، «تۇلەكتەر ساياباعىندا» ورناتىلعان ەسكەرتكىشتىڭ تاعدىرىن سۇرادىق. بۇل ەسكەرتكىش تاس دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايى كەزىندە قويىلدى. ءتىپتى ول تاستى حاليفا التاي، دالەلحان جانالتاي، التىنبەك سارسەنباي ۇلى سىندى ايتۋلى ازاماتتار كوزى تىرىسىندە ءوز قولدارىمەن قويعان. قۇرىلتايدىڭ شەشىمىمەن ول جەرگە ۇلكەن ەتنواۋىل مەن قازاقتىڭ كوشىن قولدايتىن ورتالىق سالىنۋى كەرەك بولعان. العاشقى قۇرىلتايدان بەرى شيرەك عاسىر وتسە دە ەشقانداي دا ورتالىق سالىنبادى.

حاتىمىزدىڭ كەتكەنىنە دە ءۇش اي. بىرنەشە مارتە قۋزاعانىمىزدا كومەكشىلەرى «دەمالىستا» دەپ قىسقا قايىردى. جۇمىسقا شىقپاي جاتىپ دەمالاتىن قازاقتى تۇرىسبەكوۆتەن كوردىك.

ۇلتتىق كوشتى جانداندىرۋ تۋرالى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ ءالى ەشقانداي باعدارلاما ۇسىنبادى. ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە اجەپتاۋىر بەدەلى بار ازامات قوي. مۇمكىن ول قاۋىرت جۇمىس ىستەپ، ءبىز بىلمەي جاتقان شىعارمىز. ولاي دەيىن دەسەك، شەكارادا تونالىپ قالعان انا گۇلجان ءماۋىتحان ىسىندە زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى تۇگىلى قاۋىمداستىقتان ءبىراۋىز ءۇن شىقپادى. ازاماتتىق الا الماي جۇرگەن بىرنەشە مىڭداعان قانداستار تاعدىرى قاۋىمداستىقتى الاڭداتپادى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى جىلداعىداي ەۋروپاداعى، تۇركياداعى قازاقتاردىڭ قۇرىلتايىنا ۇيىتقى بولىپتى دەگەندى ەستىمەدىك. سوڭعى ۋاقىتتارى قاۋىمداستىق شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋدا ءالجۋازدىق تانىتقانى جاسىرىن ەمەس. شەتەلدى قويىپ، ەلگە كەلگەن ورالمانداردىڭ مۇددەسىن قورعاۋدا قاۋىمداستىق قاۋقارسىزدىق تانىتتى.

جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ ەتنيكالىق قازاقتارعا قىسىمى ءقازىر كۇيىپ تۇرعان ماسەلە. قىتايدان اتاجۇرتقا ورالعان قانداستاردان ازاماتتىق بەرۋ شارتىنا سۇرايتىن «سوتتىلىق» تۋرالى انىقتامانى الدىرىپ تاستاعان دا تۇرىسبەكوۆ ەمەس. زاۋىتبەك مىرزا ول جاقتاعى قازاقتاردىڭ زارىن تۇسىنبەيتىن شىعار، دەگەنمەن ءوزى ەلشى بولعان رەسەيدەگى قاسيەتتى اۋىل قوشاعاشقا، شەتەلدەگى قازاق دياسپورالارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ورنالاسقان وزبەكستانعا بارىپ، قانداستاردىڭ قالىن سۇرادى دەگەندى تاعى ەستىمەدىك.

قازاقتاردىڭ V قۇرىلتايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى شەتتەگى جانە ەلگە كوشىپ كەلەتىن اعايىندى قولداۋ ءۇشىن «وتانداستار» قورىن قۇرامىز دەگەن ەدى. «قۇرىلعان قور دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ، وتانداستارعا جان-جاقتى قولداۋ مەن كومەك بەرۋدىڭ ءىس-شارالارىن انىقتاپ، سوعان سايكەس كەشەندى باعدارلاما ازىرلەسىن»، - دەلىنگەن پرەزيدەنت تاپسىرماسىندا. تاپسىرما تۇگىلى زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلىنىڭ تىكەلەي باستىعى تاپسىرعان «وتانداستار» قورىنان دا حابار جوق.

پرەزيدەنت قۇرىلتايدا تاعى دا جاستارعا قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى ايتا كەلىپ، «ءبىز شەتەلدەگى قازاق بالالارىنىڭ قازاقستاندا ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ۇكىمەتكە وتانداستارىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىن قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن ولارعا بولىنگەن كۆوتانى 2 ەسەگە كوبەيتۋدى تاپسىرامىن»، - دەدى. بيىل وقۋ جىلى باستالاردا كۆوتا 2 ەسەگە ارتۋى بىلاي تۇرسىن، مۇلدە بەرمەيمىز دەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بولدى. بۇرق-بۇرق ەتىپ باسىلعان بۇل داۋدىڭ باسى-قاسىنان دا قاۋىمداستىقتىڭ ءبىر وكىلىن كورە المادىق.   

قاۋىمداستىقتىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعاندا تۇرىسبەكوۆ «ۇلكەن سەنىمگە كوپ راحمەت. بۇل قىزمەت ءار قازاققا بولەك دۇنيە. مەن كوپ سويلەمەيمىن، ءىستىڭ ادامىمىن. ەرتەڭگى كۇنى ءبارىن ىسپەن دالەلدەيمىن» دەگەن دەيدى. كوپ سويلەمەيتىنىن كوردىك، ءبىراق ىستەمەيتىنىن دە كوردىك.

ەلباسى قۇرىلتايدا «قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاق دياسپوراسىن گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ادەبيەتتەرمەن،  وقۋلىقتارمەن، ادىستەمەلىك قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن»، دەپ تە تاپسىرما بەرگەن. تۇرىسبەكوۆ قاپ-قاپ كىتاپ ارقالاپ شەكارا اسىپ ءجۇر دەگەندى دە ەستىمەدىك. قىسقاسى تۇرىسبەكوۆ تىم-تىرىس باسشى بولدى. ول «ۇلى ىستەر ۇندەمەي تىندىرىلادى» دەيتىن بەتاشارى بار كىتاپ جازعان دەيدى. الايدا، الەمگە تارىداي شاشىراعان قازاقتار ماسەلەسى ءۇن-تۇنسىز جاتىپ الىپ اينالىساتىن ماسەلە ەمەس. كۇتتىرمەس، ۋاقىت وزدىرماس وزەكتى دۇنيە. زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى كوشكە سەرپىن بەرەر، قازاقتىڭ قازانىن قوسار جۇمىس اتقارا المايتىن بولسا ورنىن بوساتقانى دۇرىس شىعار. نەمەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا زەينەتاقىسىن الىپ جاتسا دا اكەسىنىڭ ەسىمىمەن كوشە، اۋىل، زاۋىتتار اتالاتىن زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ اتى وشپەس. ءبىراق، شەتەلدەگى قانداستارىمىز وزدەرى تۇرعان ەلدەردەگى ساياسي جۇيەگە جۇتىلىپ بارا جاتىر... الەم قازاقتارى جۇمىس ىستەمەي جاتىپ الاتىن زاۋىتبەككە ەمەس كوشكە قامشى باسار، ەلگە ەلدى قوسار ىسكەر باسشىعا ءزارۋ.

نۇرعالي نۇرتاي