الماتى قالاسى عىلىم ورداسىندا «الاش وردا جانە ۇلت-ازاتتىق يدەياسى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا بولىپ ءوتتى، دەپ جازادى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى. ايتا كەتەر بولساق، اتالمىش شارانى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت باسقارماسى ۇيىمداستىرعان بولاتىن.

1917 جىلى اقپاندا مونارحيالىق بيلىكتىڭ قۇلاۋى بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ تەرريتورياسىندا جانە ونىڭ ۇلتتىق ايماقتارىندا دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلاردىڭ باستالۋىنا نەگىز بەردى. وتارلىق جاعدايدا كۇن كەشكەن قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ كەلگەن ۇلت زيالىلارى جەر-جەردە قۇرىلىپ جاتقان ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگاندارىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ، ولارعا جەتەكشىلىك ەتە باستادى. رەسەيدىڭ ساياسي ورتالىعىنداعى ورناعان قوس بيلىك ۇلتتىق ايماقتاردا، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا كوپ وكىمەتتىلىككە الىپ كەلدى. حالىق اراسىندا كەڭ تانىمال «قازاق» گازەتىنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءوزىن ءوزى باسقارۋ مەن بيلەۋ ۇراندارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋدا ۋاقىتشا ۇكىمەتكە سەنىم ءبىلدىرىپ، وعان ءۇمىت ارتتى.  

1917 جىلى كوكتەم-جاز ايلارىندا وتكەن وبلىستىق سەزدەر قازاق قوعامىنىڭ بىرىگۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. ورىنبوردا، اقمولادا، ورالدا، ومبى مەن ۆەرنىيدا وتكەن سەزدەردى بولاشاقتا الاش قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قۇراعان قازاق قايراتكەرلەرى ۇيىمداستىردى. بارلىق وبلىستىق قازاق سەزدەرى «بۇكىل قازاق حالقىن بىرىكتىرۋ جانە ونىڭ مۇڭ-ماۇقتاجىن ءبىلىپ-تانۋ» ءۇشىن جالپى قازاققا ورتاق سەزد شاقىرۋ قاجەت دەپ تاپتى.

الاش قوزعالىسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا ماڭىزدى ورىن العان، ونىڭ قۇرىلۋىنا تۇرتكى بولعان ءى جالپىقازاق سەزى 21-28 شىلدە ارالىعىندا ورىنبوردا ءوتتى. وعان 7 قازاق وبلىسىنان دەلەگاتتار قاتىسىپ، سەزگە ءتوراعالىقتى حالەل دوسمۇحامەدوۆ جۇرگىزدى. وسى جيىندا كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەرمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن «جەكە قازاق ساياسي پارتياسىن» قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ، ونىڭ باعدارلاماسىن قۇراستىرۋ مىندەتى جاحانشا دوسمۇحامەدوۆ پەن مۇستافا شوقاي باستاعان جۇمىسشى توبىنا جۇكتەلدى.

1917 جىلى 5 قازاندا «قازاق» گازەتى ءى جالپىقازاق سەزىنىڭ شەشىمىن قابىلداعان جانە جەكە قازاق پارتياسىنا قولداۋ بىلدىرگەن بارلىق كانديداتتارعا قۇرىلتاي جينالىسىنا ءالى قۇرىلىپ ۇلگەرمەگەن «الاش» پارتياسىنىڭ ءتىزىمى بويىنشا سايلاۋعا ءتۇسۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستادى.

كۇز ايلارىندا قازاق وبلىستارىندا وتكەن سەزدەردە «الاش» پارتياسىنىڭ تىزىمىندەگى قايراتكەرلەر قۇرىلتاي جينالىسىنا سايلاندى. سايلاۋ ناۋقانى وتكەن سوڭ، شۇعىل تۇردە ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن «الاش» پارتياسى باعدارلاماسىنىڭ جوباسى ازىرلەنىپ، 21 قاراشادا «قازاق» گازەتىندە جاريالاندى. وندا قىسقا ءارى نۇسقا فورمادا «الاش» پارتياسىنىڭ قايراتكەرلەرى قازاق قوعامىنداعى ەڭ باستى ءارى ماڭىزدى ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز پوزيسياسى مەن كوزقاراسىن ءبىلدىردىپ، رەسەي قۇرامىنداعى قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ قاجەتتىگىن كوتەردى.

ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ساياسي بەدەلىنە سەنىپ، وعان قولداۋ بىلدىرگەن الاش قايراتكەرلەرى پارتيانىڭ ومبىدا، سەمەيدە، تورعايدا وبلىستىق كوميتەتتەرىن قۇرىپ، ساياسي ومىرگە ارالاسادى.

1917 جىلى 5-13 جەلتوقسان ارالىعىندا وتكەن ءىى جالپىقازاق سەزىندە قازاقتار قونىستانعان وبلىستاردىڭ ەسەبىنەن تەرريتوريالدى-ۇلتتىق اۆتونوميانى قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعانىمەن، ونى جاريالاۋ ماسەلەسىندە سەزد دەلەگاتتارى اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاستار ورىن الدى. الاش پارتياسىنىڭ ورگانى بولعان «قازاق» گازەتى كەيىن مويىنداعانداي، اۆتونوميانى بىردەن جاريالاۋعا سول ۋاقىتتاعى قازاقستانداعى جانە ونىڭ كورشى ايماقتارىنداعى كۇردەلى ساياسي جاعداي كەرى ىقپال ەتتى. اۆتونوميا جاريالانباعانىنا قاراماستان، سەزدە الاش-وردا جالپىقازاق ۋاقىتشا حالىق كەڭەسى قۇرىلىپ، ونىڭ ءتوراعالىعىنا ءاليحان بوكەيحانوۆ سايلاندى.

1918 جىلدىڭ كوكتەم ايلارىندا الاش قايراتكەرلەرى قازاق اۆتونومياسىن بولشيەۆيكتەر تاراپىنان مويىنداتۋعا قول جەتكىزۋگە تىرىستى. كەڭەستەر باسشىلىعى مەن الاش باسشىلارى اراسىندا وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسىندا ەكى جاق ءبىرىن-بىرى مويىنداعان جاعدايدا اۆتونوميا جاريالاۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى. بۇل ۋاقىتتا سەمەيدە الاش-وردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى جانە سوۆەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ شيەلەنىسۋى جانە جەرگىلىكتى جەردە سوۆەت وكىمەتىنىڭ قۇلاۋى بۇل كەلىسسوزدەردى تولىعىمەن جوققا شىعاردى. وسى كەزدەن باستاپ، الاش اۆتونوميالىق قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرى انتي-سوۆەتتىك پوزيسياعا شىعىپ، اق قوزعالىستىڭ گەنەرالدارىنا قولداۋ كورسەتتى. ءبىراق، ۋاقىت كورسەتكەندەي پانرەسەيلىك پوزيسيانى ۇستانىپ، «تۇتاس ءارى بولىنبەس رەسەيدى» قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسقان ومبىداعى ءسىبىر ۇكىمەتى دە، ساماراداعى بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسى مۇشەلەرىنىڭ كوميتەتى دە الاش قايراتكەرلەرى ۇسىنعان شارتتاردىڭ نەگىزىندەگى اۆتونوميانى مويىنداۋدان ۇزىلدى-كەسىلدى تۇردە باس تارتتى. 1918 جىلى قاراشادا بولعان توڭكەرىس، قۇرىلتاي جينالىسىنىڭ تاراتىلۋى جانە كولچاكتىڭ باسشىلىعىنداعى ۋاقىتشا بۇكىلرەسەيلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرىلۋى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اۆتونومياعا قاتىستى سوڭعى ۇمىتتەرىن ۇزگەن ەدى. ءتيىستى دارەجەدە قاجەتتى ماتەريالدىق، اسكەري، قارجىلىق رەسۋرستارعا، مىقتى وداقتاسقا، ساياسي كۇرەستە ىسىلىپ-شىڭدالعان قايراتكەرلەردەن قۇرالعان اپپاراتقا يە بولماعان الاش-وردا تولىق تاۋەلسىزدىككە جەتە المايتىنى تۇسىنىكتى ەدى...

قالاي بولعاندا دا، الاش وردا 20 عاسىر باسىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ ەلدى ەركىندىككە جەتكىزۋ، قازاق حالقىنا بوستاندىق اپەرۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبەك، اۋىر كۇرەس ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن، ۇلت بولىپ تۇتاسۋ يدەياسىن كوتەرگەن الەۋمەتتىك-ساياسي ءىرى قوزعالىس بولدى.

بولشيەۆيكتەر بيلىگى كۇشەيگەن تۇستان باستاپ، الاش وردا ۇكىمەتىن قۇرعان ۇلت زيالىلارى تۇگەلگە جۋىق «قىزىلدار قىرعىنىنىڭ» قۇربانى بولدى...

الاش ارداگەرلەرى اڭساعان ازات كۇنگە، ەركىن زامانعا قازاق ەلى 70 جىلدان كەيىن، سوۆەتتەر وداعى كۇيرەگەن سوڭ عانا جەتتى.