ىستامبۇلعا جولى تۇسكەن Qamshy.kz ءتىلشىسى تۇركيا قازاقتارىنىڭ تىرشىلىگى مەن مادەني ءومىرى تۋراسىندا قازاق-تۇرىك ءبىلىم جانە زەرتتەۋ قاۋىمداستىعى باسقارۋشى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى شابان سەركان دينچتۇرىكپەن سۇحباتتاستى.
سەركان مىرزا، ءسىز جاقىندا عانا انادولىداعى كايسەري ءۋالاياتىندا قازاق ساياباعى مەن قازاق مۋزەيى سالىنىپ جاتقانىن الەۋمەتتىك جەلىدە جازدىڭىز؟ وسى تۋرالى تولىعىراق اقپارات بەرسەڭىز؟
1953-1954-تە تۇركياعا قازاقتار العاش كەلگەندە كونيانىڭ سۇلتاحانى دەگەن اۋدانىنا قونىس تەپكەن. تۇركياداعى قازاقتار سول جەردەن ءوسىپ-وندى دەسە دە بولادى. كەيىن كەلە ىستامبۇلعا، يزميرگە قاراي قونىس تەپتى. ول جەردە ءالى قازاقتاردىڭ ۇيلەرى، جەرلەرى بار. سونداي-اق اكە-شەشەلەرىمىز سالعان مەشىت بار. تۇركىستان مەشىتى دەپ اتالادى. سۇلتانحانى دەگەن اۋداننىڭ ءبىر ماحاللاسى دە تۇركىستان دەپ اتالادى. ويتكەنى ول كەزدە كەلگەن قازاقتارعا قۇشاق اشقان تۇرىكتەر ءبىزدى تۇركىستاندىقتار دەپ اتاعان. ءبىز جىل سايىن سول جەرگە بارامىز. نەگە دەسەڭىز قايتىس بولعان اكە-شەشەلەرىمىزدىڭ ءقابىرى سول جەردە. جول ازابىن، كوشتىڭ قيىندىعىن كورگەن ءبىراز كىسىنىڭ سۇيەگى سول جەردە جاتىر. تۇركياداعى قازاقتار ءۇشىن قادىر-قاسيەتى وزگەشە جەر. سول جەردە قۇران وقىتىپ، دۇعامىزدى جاساپ، قۇداي تاماق بەرەمىز. بىرنەشە رەت فەستيۆال وتكىزگەنبىز.
وتكەن جىلى بارعانىمىزدا جەرگىلىكتى اۋدان اكىمى بىزگە «قايتا كەلمەيسىڭدەر مە، كوشىپ كەتتىڭدەر دە كەلمەي قويدىڭدار» دەپ قالجىڭدادى. ءبىز «كەلەمىز عوي، ءوز ءۇيىمىز، جەرىمىز، مەشىتىمىز بار، ءبىراق ءبىز ءقازىر بالالى-شاعالى بولدىق، كەلگەندە ولار وينايتىن ساياباعىمىز جوق» دەپ قالجىڭدادىق.
كەيىننەن قالجىڭىمىز راسقا اينالدى. سۇلتانحانى اۋدانىنىڭ ءماجىلىسى ارناۋلى قارار قابىلداپ، قازاقتارعا ساياباق ءۇشىن ارناۋلى جەر بولگەن. ءبىزدىڭ سالعان مەشىتىمىزدىڭ قارسىسىنان 4 مىڭ شارشى جەردى قازاق دياسپوراسىنا ارناعان.
ودان سوڭ ءبىز ءوز ارامىزدا قارجى قۇراستىرىپ، ساياباقتىڭ شەت-جاعاسىن جاۋىپ، بەزەندىرىپ، ىشىنە دە ءبىر مۋزەي رەتىندە قازاق ءۇي سالايىق دەپ شەشتىك. ارينە، اعاش كيىز ءۇي سالۋعا بولادى. ءبىراق ءبىز ۇزاق ۋاقىت قىزمەت بەرىپ تۇراتىن كيىز ءۇي فورماسىنداعى عيمارات تۇرعىزايىق دەدىك. سونىمەن وسى كۇزدە عيماراتتىڭ قۇرىلىسىن باستادىق. 1 ايدان ءسال عانا كوپ ۋاقىت بولدى. الداعى ءبىر ايدا بىتەدى دەپ وتىرمىز. بەتون عيمارات جانىنا جاز ۋاقىتىندا كادۋىلگى قازاق كيىز ۇيىنەن بىرنەشەۋىن تىگىپ قويساق دەيمىز.
قازان ايىنىڭ 20-سىندا بىزگە مادەنيەت جانە سپورت ۆيسە ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا كەلگەن. انكارادا كەزدەسكەندە ول كىسىگە ساياباق ىشىندە مۇراجاي اشاتىنىمىزدى ايتتىق. ول كىسى قۋانىپ، قالاي كومەكتەسە الامىز دەپ سۇرادى. مەن «اپاي، بىزگە وسى جەردەگى عانا ەمەس الەمدەگى بارلىق قازاقتىڭ مادەنيەتىن، كوشپەلى تۇرمىسىن، وركەنيەتىن كورسەتۋ قاجەت.» دەدىم.
نەگە دەسەڭىز، سۇلتانحانى دەگەن جەر وسمانلى يمپەرياسىنان بۇرىن تۇرىكتەردىڭ انادولىعا العاش تابان تيگىزگەن جەرى دەسەك تە بولادى. سەلچۇك يمپەرياسىنان قالعان حان سارايى ءالى ساقتالعان. جەردىڭ اتى دا سوعان بايلانىستى. وعان جىل سايىن الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن 2 ميلليوننان استام تۋريست بارادى. ءبىزدىڭ سالىپ جاتقان مۇراجايىمىز بولسا سول حان سارايىنا 200 مەتردەي عانا جەردە. ولار كىرگەندە ۇيالمايتىن، تاڭىرقاپ قارايتىنداي بولسا دەگەن ويىمدى ول كىسىگە ءتۇسىندىردىم. ۆيسە-مينيستر حانىم مينيسترلىكتەن قاراستىراتىنىن ايتىپ كەتتى. ارينە، ول كىسىلەردەن كومەك كەلسە جاقسى بولار ەدى. بولماسا دا وسىنداعى قازاقتار اركىمنىڭ ۇيىنەن ءبىر شاپان، دومبىرادان بولسا دا قۇراپ دەگەندەي مۋزەيىمىزدى بەزەندىرەمىز.
مۋزەي اشىلۋى قاي ۋاقىتقا جوسپارلانعان؟
مۋزەيدىڭ اشىلۋ كۇنىن 16 جەلتوقسان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىنا جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى بۇل مۋزەيدىڭ جاسالىپ جاتقانىن استانادا وتكەن قۇرىلتايدا دا پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ الدىندا ايتقانبىز.
مۋزەي اشىلعان سوڭ وعان ەكسكۋرسيا جاساپ، كۇتىپ باپتايتىن قىزمەتكەر دە كەرەك. ونى قالاي ويلاستىردىڭىزدار؟
ارينە، بىزدە بۇل جاعىن قاراستىردىق. سۇلتانحانىندا بىرنەشە عانا قازاق وتباسى بار. ول كىسىلەردىڭ مۋزەيدەن باسقا دا جۇمىستارى بار. جەرگىلىكتى اۋدان اكىمشىلىگىنە ءبىز مۋزەي سالاتىنىمىزدى حابارلاعاندا ولار قۋانعان. اۋداننىڭ مادەني مۇراسىن بايىتا تۇسەتىن مۇنداي جۇمىسقا قولداۋ بىلدىرەتىنىن ايتىپ، مۋزەيدىڭ كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىسىمەن ءوزىمىز-اق اينالىسامىز، قىزمەتكەردى ءوزىمىز تاعايىندايمىز، جالاقىسىن بەرەمىز، سەلچۇك يمپەرياسىنان قالعان سارايعا كەلگەن تۋريستەردىڭ ءبارىن دە «قازاق مۇراجايىنا» كىرگىزەمىز، كورسەتەمىز ۋايىمداماڭىزدار دەپ جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ وتىر. ياعني مۇراجاي اشىلعان سوڭ تۋريستىك كومپانيالاردىڭ بارىنە جاڭا مادەني نىسان اشىلعانى ەسكەرتىلىپ، تۋريستەرگە تانىستىرۋ مىندەتتەلەدى.
ساياباق پەن مۋزەي ناقتى كىمنىڭ مەنشىگىنە بەرىلدى؟ اتاۋىن قالاي قويدىڭىزدار؟
ساياباق الاڭى قازاق-تۇرىك ءبىلىم جانە زەرتتەۋ قاۋىمداستىعىنىڭ مەنشىگىنە مادەني نىسان رەتىندە بەرىلگەن. ناقتى اتاۋ بەكىتپەسەك تە «قازاق پاركى»، «قازاق مۋزەيى» دەپ اتاپ ءجۇرمىز. الايدا قاۋىمداستىقتىڭ ءتورالقا مۇشەلەرى جينالىپ، ۇلكەندەرمەن دە اقىلداسىپ، ناقتى اتاۋ بەكىتەتىن بولامىز.
قولىمىز جەتسە ەكى باۋىرلاس ەلدىڭ بايراقتارىن جەلبىرەتىپ، ەلباسىنىڭ جانە تۇركيا كوسەمى اتاتۇرىكتىڭ ەسكەرتكىشىن، جۇڭگو قىسىمىنا شىداماعان قازاق ەميگراسياسىندا قانىن توككەن، ەڭبەگى سىڭگەن وسپان باتىر سياقتى ەل اعالارىنىڭ ەسكەرتكىشىن قويساق، قازاقتىڭ قاندى كوشىن ايعاقتايتىن مونۋمەنت تۇرعىزساق دەگەن ويىمىز بار. قاۋىمداستىقتىڭ قاراجاتى ارينە بارىنە جەتە بەرمەيدى.
قاۋىمداستىقتىڭ قاراجاتى دەپ وتىرسىز؟ قاۋىمداستىق ناقتى نەمەن اينالىسادى؟ وسىنى اشىپ ايتساڭىز؟
ءبىز نە ىستەيمىز؟ قاۋىمداستىقتىڭ اتىنان دا شىعىپ تۇرعانداي ءبىزدىڭ نەگىزگى باعىتىمىز ءبىلىم مەن زەرتتەۋ. جىل سايىن قازاق زيالىلارىنىڭ 3-4 كىتاپ شىعارىپ وتىرمىز. سونداي-اق الەمنىڭ 8 مەملەكەتىنە تارالاتىن «قازاق ەلى» دەگەن جۋرنال شىعارىپ وتىرمىز. وعان قوسا جىل سايىن ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىن وسىنداعى الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن، ۇلگەرىمى جاقسى قازاق جاستارىنا ستەپەنديا بەرەمىز. قاۋىمداستىق ءبىر بيزنەس كوزى ەمەس، قور بولعاننان كەيىن كەيدە قولىمىزدىڭ قىسقالىعى بىلىنەدى.
قاۋىمداستىق دەپ وتىرمىز. ءبىز بۇرىن «تۇركياداعى قازاق تۇرىكتەرى قورى» دەگەندى عانا بىلەتىن ەدىك. سىزدەردىڭ قاۋىمداستىق قالاي قۇرىلعانىن ايتىپ وتسەڭىز؟
راس، ول قازاقتاردىڭ تۇركياداعى بەلدى مەكەمەسى دەسەك بولادى. قازاقتاردىڭ تۇركياعا قونىس تەپكەنىنە 60 جىلدان استى عوي. وسى ۋاقىت اراسىنداعى تۇركيا قازاقتارى تالاي قوعامدىق قور قۇردى. مىسالى وسى ىستامبۇلدىڭ باعجىلار اۋدانىندا «قوجا-احمەت ياسساۋي قورى» بار. ول نەگىزىنەن ءدىني ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسادى. قازاقتار العاش كەلگەندە قۇرعان «شىعىس تۇركىستان» دەگەن دە قاۋىمداستىق بار. ءبىراق، ولار قۇرىلعان ۋاقىت قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن ءالى الماعان كەزەڭ ەدى. ولاردىڭ تىركەلگەن جارعىلارىندا قازاقستانمەن مادەني، رۋحاني بايلانىس تۋرالى جازىلماعان. قازاق تۇرىكتەرى قورى مادەني جۇمىستارمەن اينالىسىپ كەلەدى. وسىنداعى ءبىزدىڭ قارا شاڭىراعىمىز ىسپەتتى. كونسەرتتەر ۇيىمداستىرادى، دومبىرا كۋرسى سياقتى كۋرستار وتكىزەدى. وسىنداعى قازاقتار توي-تومالاعىن، ءولىم-جىتىمىن وسى قازاق تۇرىكتەرى قورىنان جونەلتەدى.
ءبىزدىڭ اكە-شەشەلەرىمىز تۇركياعا كوپ قيىنشىلىقپەن كەلگەنىن بىلەسىزدەر، جالعىز شاپانىمەن عانا كەلگەن ولاردىڭ الدىندا ايداعان مالى بولعان جوق. سوندىقتان تىرشىلىگىندە نەگىزىنەن ەكونوميكانى ويلادى. بالالار وقىسىن، ءبىر كادەگە جاراسىن دەپ ويلاۋعا مۇرشالارى بولمادى دەسەك تە بولادى. نەگىزىنەن تابىلعان جۇمىستاردى ىستەپ، بالا-شاعانى اياقتاندىرىپ، باسپانالى بولىپ اياقتان تۇرۋىنا، ەلمەن تەڭەسىپ كەتۋىنە جارتى عاسىرداي ۋاقىت كەتتى. 90 جىلداردان كەيىن عانا ۇلكەندەرىمىز جاستاردى وقىتۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندى. تۇركيادا ءقازىر جوعارى ءبىلىمى جوقتاردىڭ جۇمىس تابۋى قيىنداۋ. جاستار كوبەيگەننەن كەيىن ۇلكەندەر جاستاردى وقىتۋعا مويىن بۇرا باستادى. وقىتۋعا كۇش سالدى. سول ۇلكەندەردىڭ دە ايتۋىمەن، وسىنداعى قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا دەم بولايىق دەگەن نيەتپەن ءبىزدىڭ وسى قازاق-تۇرىك ءبىلىم جانە زەرتتەۋ قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. رەسمي تىركەلگەنىمىز 2014 جىل. قۇرۋشىلار وسىنداعى جوعارى ءبىلىم العان، 30-40 جاس اراسىنداعى ءوزىمىز قاتارلى 80-نەن استام جىگىت. باسقارۋشى ءتورالقا مۇشەسى 13 ادام. قازىرگى باسقارۋشى ءتوراعاسى مەنمىن.
جاڭا ءسوز اراسىندا «قازاق ەلى» دەگەن جۋرنالىمىز بار دەپ قالدىڭىز...
جۋرنالىمىزعا كەلسەك، تۇركياعا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت قونىس تەپسەك تە بىردە ءبىر قازاق جۋرنالى بولماپتى. ال، اتاۋىن ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستاننىڭ اتىن «قازاق ەلى» دەپ قويامىز» دەگەن سوزىنەن الدىق. تۇرىكشە-قازاقشا شىعاتىن جۋرنالىمىز قازاق ەلى پرەزيدەنتىنىڭ وسى ءسوزىن قولداۋ دەسەك تە بولادى.
جۋرنالدا ءبىز ءتورت نارسەنى نازارعا الدىق.
ءبىرىنشى، تۇركياداعى توپجارعان تالانتتى، ءبىلىمدى، عالىم، جازۋشى، دوكتور، سپورتشى ادامداردى تانىتۋ. وزتۇرىكتىڭ شاكىرتى ءىليا كەرىم سياقتى، حيميك عالىم احمەت كايا سياقتى ءار سالاداعى ەسىمدەردى تانىستىرۋ. تۇركياداعى قازاقتار اراسىندا شەتەلدە ءبىلىم قۋىپ، جوعارى دەڭگەيلى مەكەمەلەردە جۇمىس ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنى كوپ.
ەكىنشى، قازاق قاشاندا قونىس تەپكەن جەرىنە مەشىت سالعان. تۇركياداعى جانە تۇركيادان ەۋروپاعا جايىلعان قازاقتاردىڭ سالعان مەشىتتەرىن ءار ساندا بىردەن تانىستىرىپ وتىرمىز.
ءۇشىنشى، التايدان انادولىعا دەيىنگى قازاق ەميگراسياسىندا اتى ەلەۋلى ەسىمدەردى، ەل اعالارىن تانىستىرۋ.
ءتورتىنشى، تۇركيا مەن ەۋروپاداعى قازاقتار قۇرعان قورلار مەن قوعامدىق مەكەمەلەردى بىر-بىرلەپ تانىستىرۋ.
جۋرنالدى جاي شىعارىپ، تاراتا سالىپ وتىرعان جوقپىز. جۋرنالدىڭ ءار سانىنان مىندەتتى تۇردە ىستامبۇل قالا اكىمشىلىگىنە، ءار اۋدانىنىڭ باسشىسىنا، انكاراداعى پرەزيدەنت سارايى بەشتەپەدەن باستاپ، بارلىق بيلىكتىڭ رەسمي مەكەمەلەرىنە، ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتارعا جىبەرەمىز. قازاقستانداعى بىرنەشە مەكەمە مەن ەۋروپاداعى 6 مەملەكەتتەگى قازاقتار قۇرعان قور مەن ۇيىمدارعا جىبەرىلەدى.
جۋرنالدىڭ نەگىزگى باعىتى تۇركياداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ قونىستانۋ تاريحى مەن ءومىرىن تۇركياداعى 80 ميلليون حالىققا تانىتۋ. ول ماقساتتا كىتاپتار دا شىعارىپ وتىرمىز. كىتاپتارىمىزدى تۇركيانىڭ اكادەميالىق كىتاپحاناسى قابىلداپ وتىر.
ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز جۋرنال-كىتاپ شىعارۋمەن عانا شەكتەلىپ جاتقان جوق. ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعىنا بايلانىستى، حاليفا التايدىڭ 100 جىلدىعى، وسپان باتىردى ەسكە الۋ دەگەن سياقتى مەرەيلى داتالارعا وراي تۇركيادا كونفەرەنسيالار ۇيىمداستىردىق. 1 ايدان سوڭ قاۋىمداستىعىمىزدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جەلتوقسان ايىنىڭ 8-ىندە ىستامبۇلدا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 120 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىسىمەن دە سەنبى كۇنى سويلەستىم. قۇرمەتتى قوناقتار قاتارىندا مۇرات اعا اۋەزوۆ تە بولادى.
قازاقستان ەلشىلىگىمەن ءارىپتeستىكتەرىڭىز قالاي؟
ەلشىلىكپەن جاقسى جۇمىس ىستەپ وتىرمىز. ءبىز قۇرىلعاندا ەلشىلىككە، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا حات جىبەرگەنبىز. ولار ءبىزدى قولدادى. سونىڭ ارقاسىندا تۇركيادا 2 رەت قازاقتاردىڭ كىشى قۇرىلتايىن وتكىزدىك. ەلشىلىك ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى وڭ باعالاپ وتىر. ماۋسىمدا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قۇرىلتايىندا ءبىزدىڭ قازاق-تۇرىك ءبىلىم جانە زەرتتەۋ قاۋىمداستىعى اتىنان 17 كىسىلىك دەلەگاسيا قۇرىلتايعا ارنايى شاقىرىلىپ بارىپ قايتتىق. قۇرىلتايدا قاۋىمداستىق ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قايتا سايلانعان سوڭ مەنى دە ءتورالقا مۇشەسى ەتىپ تاعايىندادى.
قاۋىمداستىقپەن بايلانىستارىڭىز جاقسى ما؟
قۇرىلتاي وتكەننەن كەيىنگى ارنايى بەرىلگەن قوناقاسىندا زاۋىتبەك تۇرىسبەكۇلىمەن سويلەسكەنمىن. ول كىسىگە، «ءتوراعانىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان قىزمەتىڭىز قۇتتى بولسىن، مەن دە ءتورالقا مۇشەسى بولىپ وتىرمىن، الداعى ۋاقىتتا قالاي جۇمىس اتقارامىز؟» دەپ سۇراعانمىن. ول كىسى، «بالام، EXPO ءوتسىن، ءبىز الماتىدان استاناعا كوشىپ الايىق. ودان سوڭ جۇمىسىمىزدىڭ جوسپارىن بەكىتىپ، حابارلايمىز» دەگەن. وسى ءبىر اپتا بۇرىن عانا تەلەفوندا سويلەستىك. اشايىن دەپ وتىرعان مۋزەيىمىزدەن دە حابارى بار. بۇيىرتسا اشىلۋىنا كەلەدى دەپ وتىرمىز.
سۇحباتىڭىزعا راقمەت! مۋزەي مەن ساياباق قۇتتى بولسىن! جۇمىستارىڭىز جەمىستى بولا بەرسىن!
سۇحباتتاسقان نۇرعالي نۇرتاي.
