شىناي راحمەت ۇلى. ابىلاي ءامىرسانانى نە ءۇشىن "پانالاتتى؟"

«قازاق مەملەكەتىنە-550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەگە

كوشپەندىلەردىڭ ەجەلگى مەكەن-جەرى، ءبىر وزىنە كىشىگىرىم مەملەكەت ەركىن سياتىن ورتا ازياداعى ۇلتاندى، قۇيقالى ءوڭىردىڭ ءبىرى شىعىس تۇركستان اۋماعى تارباعاتاي ەدى. داۋرەندەپ تۇرعان شاعىندا بۇل ولكەدە ويراتتار از جىل تۇراقتاعان. بەتەگەنىڭ استىندا پانالاپ، بەتىندە وتتاپ شەلدەنە سەمىرەتىن سۋىر اتتى موماقان اڭ قويشا ورەتىن وڭىرگە تارباعاتاي (سۋىرلى) دەگەن اتاۋدى كەيىن سولار قويدى. ءالميساقتان ويرات جۇرتى تايگادا تىرشىلىك ەتىپ، ءتورت تۇلىك مالدان بۇرىن اڭشىلىقتى كاسىپ ەتىپ، باس تۇلىگىنە اينالعان سۋىر ەتىمەن قورەكتەنەتىندىكتەن تارباعاتايدىڭ شىعىس القابىن قۋساڭ دا كەتپەستەي تۇراعىنا اينالدىرعان. «بالاپان باسىندا، تۇرىمتاي تۇسىندا»، قازاق پەن قالقانى، اسسا ازيانى جاۋلاپ، جالماپ جىبەرە جازداپ جانتالاسقان جوڭعار جويىلىپ، سين يمپەرياسىنىڭ تابانىنا تۇسكەننەن باستاپ تارباعاتاي يەن قالىپ، تۋسي باستاعان ەدى.

«اشىنعاننىڭ الدىنا كەلمە»، جوڭعاريانىڭ جارالى جىرتقىشتاي اقىرعى قارماۋىمەن انتالاعان شاعىن كۇشى وزىنەن ايبىنى اسىپ تۇسكەن قازاق ورداسىمەن قول قوسىپ لاپ قويسا، سين قول استىنداعىنداعىلاردان دا ولاردى قولدايتىندار از ەمەس-تى. وسى قاتەردەن حاۋىپتەنگەن ەجەنحان سيان ءلۇڭ (1736-1795) بىردەن قولعا تۇسكەن جوڭعاردى ۋىستان شىعارماۋ، قازاقتى ءوز شەكاراسىنان اتتاتپاۋ ساياساتىن مۇقيات ۇستانعانىمەن «جەر قۇدايدىكى» دەپ بىلەتىن كوشپەندى قازاق ءۇشىن تەجەۋ جوق، توقتاۋ بەرمەي ەندەپ، ىرگە جايىپ كەلە جاتتى. ەكىنشى جاعىنان نەشەمە عاسىر بويى ءوزارا جاعا جىرتىسىپ، قان توگىسىپ اتا جاۋعا اينالعان قازاق پەن ويراتتىڭ اياق استىنان امپەي بولا قالعانى سين يمپەرياسىن اڭىرتىپ بارىپ، اپشىسىن قۋىرا ويجادى ەتتى. ويراتتاردىڭ اقىرعى قۋاتتى توبىن سوڭىنان ەرتكەن العىر ءامىرسانا جوڭعار وڭباي قۇلاعان كۇننىڭ وزىندە بودان بولعان حالقىنان بەدەل تاۋىپ، ونداعى قالقا چىنگۇنجاپ، ىشكى موڭعول نويانى سەبدىنبالجىر، ءدىنباسى جابزىندامبىلارمەن ىمىرالاسىپ قارۋلى مايدان اشۋعا قاۋىرت دايىندالدى. ابىلايمەن وداقتاسىپ، ەر جانىبەك، بايتايلاق، اق تۋلى قوجابەرگەن (تۋى قازىردە ساقتاۋلى) باتىرلارمەن يىقتاسىپ، كەيدە قىز الىپ، ۇلىن تارتۋ ەتىپ قازاقپەن جايى جاراسىپ الدى. جەر-جەردە سين باسقىنشىلارىنا قارسى ەرەۋىلدەر باس كوتەردى. باسشىلارىن تارپا باس سالىپ جويىپ جىبەرسە ۇلكەن ءورت كەتەدى،، سوندىقتان بۇتارلاپ قۇرتۋ ءجون دەپ تاپقان. ارينە قاراشا حالىق ەركىندىگى مەن كۇنكورىسى ءۇشىن، ال بيلەۋشىلەر ءمانساپ ءۇشىن بەت جىرتىسىپ جانىن سالا ارپالىساتىنى ءمالىم. كوشپەندىلەردىڭ قانىنا سىڭگەن وسى وسال تۇسىن ءدوپ باسقان ەجەنحان «كۇللى ويراتتى باسقارىپ جەكە توعايسىڭ، پاتشادان بارىپ شەن-شەكپەنىڭدى قول تاپسىرىپ ال» دەپ الداپ سەبدىنبالجىردى بەيجىڭگە الىپ بارىپ، تۇنشىقتىرىپ ولتىرە سالدى. سين يمپەرياسىنىڭ دا حۇرەە، قوبدامەن دەڭگەيلەس سىرتقى موڭعول جەرىندەگى ءىرى اسكەري ورتالىعى ۋلياستاي ەدى. وسى ورتالىقتىڭ ءامىرى ولارعا «شىن جۇرەگىمەن بەرىلگەن» سەنگۇنجاپتى ايداپ سالىپ چينگۇنجاپتى اسپاقتاپ ءولتىردى. ءدىنباسى جابزىندامبىعا جانسىزى ارقىلى ۋ ىشكىزىپ، ونىڭ قازاسىنا «قاتتى قايعىرىپ كوڭىل ايتقان» شابارماندار كەلتىردى ات وكسىتىپ. «جوڭعاردىڭ باس بيلىگىنە ەندى سەن لايىقسىڭ. قالعان ەل-جۇرتىڭنىڭ تىنىشتىعىن ويلاساڭ ماملەگە كەلەيىك، نەنى قالاساڭ سوعان كەلىسەلىك» دەپ ءامىرساناعا شاقىرۋ كەلىسىمەن ول «ماقۇل» دەپ كەلىسە كەتكەن جوق، ەجەنحاننىڭ ەلشىلەرىن تابان استىندا تاپاپ تاستاپ، قارسى كوتەرىلدى. كوتەرىلىس جويقىن كۇشكە اينالدى. جوڭعاريا دەرلىك تولىق بودان بولعان 1755 جىلعى قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا باستالعان وسى شاپقىنشىلىق ءۇش جىلعا ۇلاستى. جوڭعاردىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن ەدى، قالايشا قايتا ءتىرىلدى؟ ءيا، ولار كۇيرەگەنىمەن قالعاندارىنىڭ قولداۋشىسى قازاق ورداسى بولاتىن. قازاقتىڭ تۇبىنە جەتكەن وسى وپاسىز ويراتتار ەمەس پە ەدى، قازاق نە ءۇشىن ولاردى قورعاماققا شىر-پىر بولدى؟

كونە جۇڭگو توپىراعىندا 300 جىل داۋرەندەگەن مانشىڭ ياعني سين ديناستياسىن ارعى تەگى التاي تارماعىنا جاتاتىن، ءتىلى مەن سالت-ساناسى موڭعولعا جاقىن كوشپەندىلەر اۋلەتى، عۇندارعا سوققى بەرىپ قۋاتتانعان دۋنحۋ يمپەرياسىنىڭ يەسى تۇڭعىس حالقى قۇرعان. تۇڭعىستىڭ ءبىر رۋى ءمانج-زۇرچيدتى قازاقتار ءشۇرشىت دەمەك. دەگەنمەن ۇلىنىڭ اتى ۇلى، وتارلاعان ەكى عاسىردا ولار تولىق قىتايلانىپ كەتكەندىكتەن جاپپاي «جۇڭگو» اتاندى. 1624 جىلى ءمانجى نۇرحاش باتىر مەملەكەت نەگىزىن قالاپ، ونى چين ياعني سين دەپ اتاعان. موڭعول ساحار ولكەسىندە تۇرعان ليگدەن حان ءمانجى بيلەۋشىسى اباحايمەن سوعىستا ءجۇز مىڭ قولىمەن شەگىنىپ ءحوحنورعا جەتكەن 1632 جىلى ول ىندەتتەن كوز جۇمعاندىقتان شىڭعىس حان ميراسقورلارى موڭعودا قازاقتىڭ اقىرعى حانى كەنەسارىدان 215 جىل بۇرىن سارقىلعان. شىڭعىس يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋى، «اقسۇيەكتەر» تۇقىمىنىڭ بيلىكتەن كەتۋى دە شەنتالاستان جانە باسقانى باسىپ الۋعا ىنتىققان ىندىننان بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

مين يمپەرياسى سىرتقا كوز الارتپاي بەيبىت جاتتى. شۇرشىتتەن ولاردى ليگدەن قورعاپ تۇرعان. ال ول ولگەن سوڭ 1636 جىلى موڭعول تايپالارى اباحايدى حان كوتەرىپ، قۇبىلاي حاننان قالعان گاۋھار تاڭبا سونىڭ قولىنا تيگەندىكتەن ول ءوزىن شىعىس ازيانىڭ زاڭدى قوجايىنى ساناپ، التىن ياعني سين ديناستياسىن جاريا ەتتى. 1644 جىلى كوكەك ايىنىڭ اقىرىندا ءشۇرشىت لي سۋچەننىڭ كوتەرىلىسشىلەرى بەيجىڭدى باسىپ العاندا جۇڭگو مين ديناستيناسىنىڭ پاتشاسى وتىز التى جاستاعى چۋن چەن اعاش بۇتاعىنا جىبەك ارقان تاستاپ جىبەرىپ اسىلىپ ولگەندە سەكسەن مىڭ قىزمەتكەرى وزدەرىن ءولتىرىپ «وتانشىلدىق» تانىتقان. سين پاتشاسى كان سي (ەزەن حاان-حان يە، ەجەنحان) قىتايدى 1684 جىلى تولىق يەمدەندى. سونىمەن جۇڭگو شەكاراسىندا قالعان موڭعول ىشكى موڭعول، ەنبەي قالعانى سىرتقى موڭعول، ال ويراتتار ارتقى موڭعول اتانعان. شىڭعىستىڭ بورجىعىن رۋى قالقا تايپاسىنا جاتادى. قالقا قازاقپەن ەشۋاقىتتا جاۋلاسپاعان، قالقا مەن ويرات اراسىندا بىتىسپەس قانتوگىستەر بولعان جانە قالقا جۇرتى ءسيننىڭ قولاستىنا ويراتتان بۇرىن ەنگەن، وتارشىلدىق بۇعاۋىن ءۇزىپ 1911 جىلى سىرتقى موڭعولدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىن دە قالقا قۇرعان.

ويراتتاردى موڭعول (مىڭ ۇعىل) ۇلتىنا بەرتىندە جاتقىزاتىن بولعان. «قىرىق تۇمەن موڭعول، ءتورت تۇمەن ويرات» دەگەن ءسوز رەسمي جازبادا 1991 جىلعا دەيىن قولدانىلىپ كەلدى. ورماندا وربىگەنى ءۇشىن «وين ارد» (ورمان جۇرتى)-ويراد اتانعان. ويرات كوسەمى قۇتقابەك شىڭعىسپەن قۇدالاسىپ، ونىڭ ءتورت ۇرپاعى مىڭباسى بولىپ، تورتەۋى بىرىگىپ موڭعولدىڭ سول قانات (ءزۇۇن گار-جوڭعار)-ىنا ءبولىنىپ حاندىق قۇرىپ ونى جوڭعار اتاعان. قالماق قوساق اراسىنداعى شاعىن رۋ بولعاندىقتان بۇكىل «ويرات» ماعىناسىن بەرە المايدى. جوڭعار مەملەكەتىن قۇرىپ، ونى جيھانگەر يمپەرياعا اينالدىرعان ويراتتىڭ نەگىزگى ءتورت تايپاسى شورىس، قويت، تورعاۋىت، قوشۋىت بولعانىمەن ءار كەزەڭدە ءوز ىشىنەن باس بيلىككە تالاسا ازايىپ، مولايۋمەن 1487 جىلى ءتورت ويرات وداعى ولەت، بارعى، بۋرياد، شورىستان قۇرالسا؛ دۇربەت، بايىت، تورعاۋىت، قويتتار اعالاعان كەزدە قۋاتتى دەرجاۆا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن.

1640 جىلى تامىزدا تارباعاتايدىڭ «ۇلان بۇراسىندا» كيىز تۋىرلىقتىلاردىڭ يگى-جاقسىلارى ويرات باتىر قۇڭتايشىنىڭ باستاماسىمەن ءماسليحات قۇرىپ شىڭعىستىڭ «ۇلى وكىم» زاڭى ۇلگىسىندە «موڭعول-ويرات زاڭىن» قابىلداعاندىعى ۇلت بولىپ ۇيىسىپ، قۋات الۋىنا قامشى بولدى. قالقا ويراتپەن ناقپا ناق بىرىگەر بولسا موڭعول يمپەرياسىن قايتا سەرگىتۋى مۇمكىن ەدى، ويتپەدى. باتىر ولگەن سوڭ ونىڭ ۇلى سەڭگى 1665-تەن التى جىل تاققا وتىرعانىمەن ءوز تۋعاندارىنىڭ قۇرباندىعىنا شالىندى دا، ونىڭ ءىنىسى تيبەتتە وقىپ جۇرگەن عالدىن 1671 جىلدان تاققا وتىرىپ، كىندىك ازيانىڭ ءبىرشاما جەرىن جاۋلاپ الدى. كان سي پاتشا وعان 1678 جىلى «حان» اتاعىن، تيبەت دالاي لاماسى 1679 جىلى «بوشعىت» (قۇتتى) شەنىن سىيلادى. ءسويتىپ ول «ۇلت بىرىكتىرۋ» ماقساتىندا وتىز مىڭ قولمەن قالقاعا ءتيىسىپ بەردى. ال قالقا-سىرتقى موڭعول «عالدىنعا باعىنعانشا» دەپ، ىشكى موڭعولدان سوڭ ەلۋ جىل اراعا سالىپ، 1691 جىلى مامىر ايىندا دولوننوردا قۇرىلتاي شاقىرىپ، كان ءسيدىڭ الدىندا تىزە بۇكتى. بۇل قورلىققا توزبەگەن عالدىن سودان ون ءبىر كۇن وتكەندە قالقا مەن ءشۇرشىتتىڭ ەلۋ مىڭ قولىمەن تەكەتىرەسىپ، وڭباي كۇيرەدى. سوعىستا حانىمى وپات بولدى. ءوز قاسىندا قالعان بەس جۇزدەي جاساعىنىڭ ەكى ءجۇزى ونى تاستاي قاشتى. ورداسىنا قايتپاق بولىپ ەدى، حان تاعىن، بالا-شاعا، مال-مۇلكىمەن سەڭگى ۇلى سەبەنرابدىن تارتىپ العانىن ەستىپ اشىنعان عالدىن 1697 جىلى 13-ناۋرىزدا ۋ ءىشىپ ءولدى. وسى حابار ون كۇندە قۇلاعىنا جەتكەن قازاقتار ءبىرتالايدان ۇمىت بولعان ناۋرىز مەرەكەسىن «تىلەۋ كوجە» دەگەن اتپەن قايتا تويلايتىن بولدى. الايدا بوشعىت اتانىپ اتاعى جەر جارعان ءوز ناعاشى اتاسى، ءمۇيىزى قاراعايداي عالدىن ەكەش عالدىندى قاعىپ تاستاعان جاس قۇلجا سەبەنرابدىنعا جەلىك ءبىتتى. «ءوز بەتىن اياماعان كىسى بەتىن شيەدەي قىلادى»، ول وزىنە استىرتىن تۇزاق قۇرعان بەيجىڭگە ارقا سۇيەپ، سانكت پەتەربۋرگتەن دە قولداۋ تاۋىپ، مىلتىق، زەڭبىرەك ءتارىزدى وتتى قارۋمەن جاراقتانىپ، قازاق جەرىنە قىرعيداي ءتيدى. قازاق حالقى ويراتپەن بولعان ەكى ءجۇز جىلدىق سوعىستىڭ ەڭ ءزىلماۋىر كەزەڭى «اقتابان-شۇبىرىندى» قاسىرەتىن باستان كەشىردى. جەندەت سەبەنرابدىن قازاقتى تۇبىرىمەن وتاسام دەگەن ارمانىنا جەتپەدى، ءوز قانداستارىنىڭ قولىنان زاۋال تاۋىپ، ورنى تولماس وكىنىشپەن كەتتى، دەگەنمەن كەلەسى 1728 جىلى قول بىرىكتىرگەن قازاق باتىرلارىنىڭ اۋىر سوققىسىنان العاش رەت بەتى قايتقان قىرسىق ايقاستى كورمەي، ايبىنى وزىنەن اسقان ابىلاي اتتى اقىلدى دا ايلالى، ازۋلى بيلەۋشى شىققانىن بىلمەي ءولۋدىڭ ءوزى ول ءۇشىن «بارماقتاي ب ا ق» ەدى.

ەكى ۇلى دەرجاۆانىڭ مەملەكەتتىك شەكارانى بىلەرمەندىكپەن ءبولىپ ەنشىلەپ العانى تۋرالى جاڭساق ايتىلىپ ءجۇر. ولاردىڭ شەكارا بەلگىلەپ، كوشپەندىلەردى قوتقا العىسىز تاستاۋى 1860 جىلداردان ەمەس قياقتىدا 1727 جىلى 31 قازاندا جاسالعان شارت بولاتىن. سەبەنرابدىن بۇدان دا بەيحابار كەتتى. ايتپەگەندە قۇتىرىپ ولەر ەدى. ءوز جاقىندارىنىڭ قولىنان اجال تابۋ ولار ءۇشىن ادەتتەگى «اق ءولىم». وسى ءداستۇردى ۇرپاقتارى جالعاستىرا بەرەتىنىنە دە ءشۇبالانباعان. ابىلايمەن شەكىسىپ بارىپ بەكىسكەن عالدىنسەرىندى بىردە بەيجىڭ، بىردە سانكت پەتەربۋرگ قولدادى دا ءوز ىشىندەگى ىرىتكى دوعارىلىپ، نازارى سىرتقى دۇشپانمەن الىسۋعا باعىتتالعانى ونىڭ ىلدەبايلاپ جالاسىز ولۋىنە سەبەپشى بولدى. وسى ورايدا ايتار جايت، بالاسى شارىش باتىردى جەكپە-جەكتە جەر قاپتىرعان ابىلايدى ونىڭ اقىل-پاراساتىنا بولا ازات ەتە سالۋ راس تا شىعار، ال ەڭ نانىمدىسى-قولىنان الۋدى ءۇمىت ەتىپ، قولىنان بەرمەسە سەس كورسەتىپ جولىنان الۋدىڭ تاۋەكەلىمەن قارۋلى قول اتتاندىرعان، ابىلايدىڭ ورنىنا ءوز ۇلى ابىلپەيىز سۇلتاندى كەپىلدىككە بەرگەن ابىلمامبەت حاننىڭ ورنى ايرىقشا. پەرزەنتىن جاۋ قولىنا كەپىل ەتكەن، ءوز ىقتيارىمەن التىن تاعىن بوگدەگە ءتۇسىپ بەرگەن ونداي ءمارت حان تاريحتا نەشەۋ بولدى ەكەن؟

نەندەيبىر قىرسىق-قەدەرگىنىڭ ءوزى وڭتايلى مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن راس ءسوز، ابىلايدىڭ جوڭعارعا قاپىدا تۇتقىندالۋى، سونىڭ ناتيجەسىندە جاسالعان ءبىتىم عالدىنسەرىن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى الاڭسىز وتۋىنە، ەكى جاقتىڭ ءبىرشاما ۋاقىت بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە ىقپال ەتتى. الايدا عالدىنسەرىننىڭ بەتى ارى قاراسىمەن قايسىبىرەۋى ابىلايعا ارقالانىپ، ويرات حانزادالارى ورتاسىندا تاق تارتىسى قايتادان باس كوتەردى. عالدىنسەرىننىڭ ورنىن ون بەس جاسار سەبەندورجنامجيلى باستى. ءبىراق ول ەل باسقارا المادى دەپ تىزگىندى اپكەسى ۇلىمبايىر ۇستادى. اپكەسىن ول اباقتىعا جاۋىپ ءولتىرىپ، سىبايلاس بەكتەرىن قىرىپ سالدى. جاس حاندى اعاسى لامدارجا تارپا باس سالىپ باۋىزداپ تاستاپ تاققا وتىردى. ونىمەن اتاسى ءبىر، اناسى ەكى بولەك داباشى ءوزىنىڭ دوسى امىرسانامەن بىرلەسىپ ونى «كۇڭنەن تۋعان» دەپ قۇلاتىپ، ورنىنا عالدىنسەرىننىڭ جانە ءبىر بالاسىن حان كوتەرمەك بولىپ جۇرگەندە لامدارجا ول بالانى تىرىلەي كومىپ، الگى ەكەۋىنە دۇرسە قويابەرگەندە داباشى مەن ءامىرسانا قازاق ورداسىنا بارىپ جان ساۋعالادى. ول جاقتان جاساق ەرتە كەلىپ ءامىرسانا لامدارجانى ءولتىرىپ، داباشىنى حان كوتەردى. ءبىراق ونى قۋىپ شىعىپ ءدۇربىت نويانى نەمىكجىرعىل تاقتى تارتىپ الىپ ەدى، ەكى دوس ونى دا قاپى جىبەرمەي كاللاسىن قاعىپ الدى. ەندى ەكى دوس ءوزارا ءجۇز شايىستى. داباشى وتىز مىڭ قولمەن ءامىرسانانى ىعىستىرعاندا ول سين قول استىنا تىعىلدى. ءسويتىپ ولار جوڭعاردا قالعان مىقتى كۇش داباشىمەن اياۋسىز الىساتىن ءامىرساناداي مىقتىنى قولعا قوندىرعانىنا قۋانىپ وعان ۋاڭ لاۋازىمىن بەرىپ ورحان بويىنداعى از ەلدى بيلەتتى دە جوڭعاردى ءبىرجولاتا قاراتىپ الماققا ەلۋ مىڭ جاساقپەن اتتاندى. ءۇش توپتان قۇرالعىن ءبىر توبىن ءامىرساناعا باستاتتى. جوڭعاردى وپ-وڭاي باسىپ الدى، قاشقان داباشىنى قولعا ءتۇسىردى. «جابايىلارعا قارسى130 جىل بويعى جورىق وسىمەن تىندى!» دەپ 1755 جىلدىڭ قازانىندا جەڭىس تويىنا قاربالاس دايىندىق ۇستىندە جاتقان سين ديناستياسىنىڭ توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي بولدى، ءامىرسانا باستاعان قارۋلى كوتەرىلىس بۇرق ەتتى. ويراتتار وعان جان-جاقتان كەلىپ قوسىلدى. سىبايلاسى چىنگۇنجاپتاردى جوعالتقانىمەن ايداھارداي الىپ مەملەكەتتىڭ شاماسى ءامىرساناعا جەتپەدى. ويتكەنى ارقاتۇتارى ابىلاي حان ەدى. ابىلايدان سين نەگە قايمىعادى، وعان ءالى قاپتال ەمەس پە ەدى؟ اتا جاۋى ويراتتان شىققان ءامىرسانانى ابىلاي نەگە قىزعىشتاي قورىدى؟ مىنە گاپ وسىندا. «ابىلاي 1756 جىلى ءوزىن بوگدىحاننىڭ ۆاسسالى دەپ مويىنداپ بەكزادا اتاعى مەن جىلپاراق الادى» دەگەن دەرەك بار تاريحىمىزدا. سويتە تۇرا قىتايدىڭ «حان سارايى جىلنامالارىنداعى» جازبا دەرەكتەر سين پاتشالىعى ابىلايعا ءوز باعىنىشتىسى رەتىندە قاراماعاندىعىن، ايتقان ءسوز، بەرگەن تاپسىرماسى وعان وتپەيتىنىن دالەلدەيدى. حاننىڭ 1757 جىلعى توعىزىنشى اقپانداعى جارلىعىندا: «ابىلاي ءامىرسانانى ۇستاپ بەرەيىن دەگەنىمەن بۇل دارداكانى الداعانى بولىپ شىقتى. وسىنشالىقتى الدانۋ! تىكەلەي تاپ بەرىپ ابىلايدى قولعا تۇسىرسە ونى امىرسانامەن اۋىستىرۋ وڭايعا تۇسپەس پە» دەسە، سول جىلعى توعىزىنشى قىركۇيەكتە ابىلايعا جولداعان حاتىندا: «ويراتتىڭ ءبىراز بولىگى سىزدەرگە قاشىپ باردى. بيلەۋشىلەرىن بىزگە بەرىپ، وزگەسى ءوز قاراۋىڭىزدا قالۋىن ۇيعاردىق» دەسە، جانە سول جىلى ون التىنشى قاراشادا ابىلايدىڭ ەلشىلەرى ارقىلى جولداعان جاۋاپ حاتىندا ەجەلگى مەكەنىمىز ەدى دەپ سۇراعان تارباعاتايدى بەرەيىك، قولىمىزعا ءامىرسانانى بەرشى دەپ جىلارمانعا جەتكەن. بابالارىمىز قىسىلساڭ استىڭداعى اتىڭدى، قوينىڭداعى قاتىندى بەر، ءبىراق ءتاڭىر سۇراسا دا جەرىڭدى بەرمە دەپ ەدى، ابىلاي سونى بىلە تۇرا ءامىرسانانى قالايشا قيمادى، نەلىكتەن؟

ءامىرسانانىڭ رۋىن تاريحشىلار قوتعويت يا قويت دەپ جاڭساق پىكىردە كەلەدى. شىندىعىندا ول شىڭعىستىڭ ءىنىسى قاسىردان ءوربىپ، كەيىن ويرات وداعىنا كەلىپ قوسىلعان قوشۋىت ەدى. قوشۋىت نويانى گۋىشتەن ءتوربايح، ودان لحاۋزان. لحاۋزاننان عالدىندانزان. ءامىرسانا سونىڭ بالاسى دەۋگە كەلەدى. ال ءامىرسانانىڭ شەشەسى سەبەنرابدىننىڭ قىزى بۇتالانى عالدىندانزىن ايتتىرعانىمەن ونى اكەلۋگە ءوزى مۇرساسىز بولىپ، نوكەرلەرىن جىبەرەدى. شاكارىم شەجىرەسىندە جازىلعانداي: «قىزىن قىستىگۇنى ۇزاتقان ەكەن» دەيدى. ولار بۇرقاقتا اداسىپ، باتىرلىقپەن جول توسىپ الاتاۋدا جاتقان ۇلى ءجۇز تولەكيگە جولىعىپ، جالىنىپ تۇرىپ قالىپ، جاز شىققاندا كەتىپ، «سوندا قىز تولەكيدەن بۋاز بولىپ بارىپ ءامىرسانانى تاپتى». ويراتتار مۇندايدى بىلسە دە ءمان بەرمەيدى. ابىلاي تۇتقىندا بولعان كەزىندە ءامىرسانا مەن داباشىمەن تانىس بولعانى راس، ازات بولۋىنا ولاردىڭ دا كومەگى ءتيدى مۇمكىن. ال ويرات تاريحي دەرەگىندە، لحاۋزاندى سەبەنرابدىن ولتىرگەن، سوعان كەكتەسكەنى ءۇشىن ونىڭ نەمەرەسى، ءوز كۇيەۋبالاسى عالدىندانزىندى ءولتىرىپ، قىزى بۇتالانى قويت نويانى ۇيزىنگە بەرگەن. ءۇيزىن ولگەندە عالدىنسەرىن حان ونىڭ مۇراگەرى بولۋعا ءتيىس ءامىرسانانى شەت كورىپ، قويت نويانىنا ءوز ۇلى شاگداردى تاعايىنداپ، ءامىرسانانى اۋىلباسى دارەجەسىمەن ىلەگە جىبەرەدى. سول ءۇشىن دە ءامىرسانا ىشىنە ىزعار ساقتاپ قازاققا ءبۇيىرى بۇرىلسا كەرەك، ابىلاي حان وسى ورايدى قالت جىبەرمەگەن. «قاراعاي بويى قار جاۋسا قالعىمايدى ساۋىسقان، قاندى قالپاق كيسە دە ايىرىلمايدى تۋىسقان». دەسە دە ونىڭ بويىندا ءوزىنىڭ قانى بارى ءۇشىن عانا قورعاعان جوق، ءامىرسانا قاسىندا بولسا، قالعان ويراتتى عانا ەمەس جالپى موڭعولدى قۇتقارىپ، ماڭگىلىك وداقتاسىنا اينالدىرسا قۋاتى ارتا تۇسكەن بولار ەدى. قازاق پەن ويرات عانا ەمەس، ءبىر كەزدە دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن كوشپەندىلەردىڭ قۋاتتى مەمالەكەتتەرى بىرلىككە كەلسە جەڭىسكە جەتىپ، ءبولىنىپ-جارىلسا بورىگە تالاتىپ تالاي زارداپ تارتقانىن ول پايىمداعان. «تاسپەن اتقاندى اسپەن اتىپ» ارتىنا وشپەس ونەگە، ماڭگىلىك ەل قالدىرعان اقىل كەنى اينالايىن ابىلاي! ءار ۇلتتىڭ، مەملەكەتتىڭ مىزعىماس ءۇشىن ۇستانار ءتور قاعيداسى دا وسى بەرەكە-بىرلىك..

سيننەن ىزدەۋشىلەر كەلە جاتقاندا ابىلاي امىرسانامەن اقىلداسىپ، «سەنى ۇستاپ بەرگەن بولايىن. سەن قۇتىلىپ شىعىپ رەسەي جەرىنە بارىپ باس ساۋعالاي تۇر. ورايى كەلسە كومەك سۇرا» دەپ ونى قولىنا سالىپ بەرە وتىرىپ، تۇندە قاشىپ شىعۋىنا مۇمكىندىك جاساعان. ساراڭ باي مەن بايبىشەسىنىڭ ورتاسىندا جاتقان قارىنداعى مايدى الىپ كەتەتىن تازشا بالا ەرتەگىنە ۇقساس ۋاقيعا. الايدا امال قانشا، توبىلعا جەتكەنىندە پاتشا شەنەۋنىكتەرى ساعان كومەك بەرىلەدى دەپ ءامىرساناعا توسقاۋىل قويىپ، ونىڭ وتىز بەس جاسىنداعى جازاتايىم ءولىمىن شەشەك ىندەتىنە ارتىپ، جىلى قىمتاپ سالعان. ءامىر، گەندىن، چويبالسىن، سەدىنبال سىندى بەرەگىرەكتەگى موڭعول بيلەۋشىلەرى رەسەيگە جاقپاعانى ءۇشىن ماسكەۋگە شاقىرىلىپ بارىپ قازا بولعانى وسى بولجامدى ايقىنداي تۇسەدى. ال ءامىرسانا ويرات جۇرتىنان اتتانارىندا «مەن قاشان دا ءبىر قايتا ورالامىن» دەگەن ەكەن. ويراتتار سول ءسوزدى جادىندا ۇزاق ساقتاپ، «ولگەن ادامنىڭ جانى وزگە بىرەۋگە قونادى» دەگەن بۋددالىق نانىممەن ءامىرسانانى ءجۇز ەلۋ جىل بويى سارعايا كۇتكەن. 1800 جىلداردىڭ اياق شەنىندە «مەن سول ءامىرسانانىڭ جالعاستى بەينەسى ەدىم» دەپ پاتشالىق رەسەي تىڭشىسى لاڭكەس «جالاما»-دامبيجانسىن قوبدا ولكەسىنە ەنىپ كەلگەندە ويراتتار وعان يمانداي سەنىپ قارۋلى قولىنا اينالعان ەدى. ول بۇلىك سالعاندا بىرىگۋگە دارمەنسىز، بولىنۋگە بەيىم ازعانتاي قازاق قاۋىمى 1912 جىلى ەستەن كەتپەس اۋىر ازاپ شەككەن. «جالامادان دا جان قالعان» دەگەن ءسوز سودان قالعان. جالامانىڭ باسىن 1922 جىلى حالىقتىق وكىمەت العان. زاۋدەعالام سول تۇستا قازاق ءۇش-تورت تاراپقا بولىنە قاشپاي قول قوسسا جەندەتتى ءوز قولىمەن ولتىرەر ەدى!..ويرات ورتالىعىنا اينالعان قوبدا شارىندە ءامىرسانانىڭ اتتى ەسكەرتكىش ءمۇسىنى تۇر... وي ارتىنان وي تۋادى، وتكەن تاريحتار سورابىنا جەتەلەيدى-اققورىم جايلاۋىنان قويشىلار كەشە عانا «بيسميللا...» دەگەن اراب جازۋلى قىلىش تاۋىپ الدى. بۇل وڭىرمەن ەر جانىبەك، ارقالىق، مىرزاش باتىرلار ءجۇرىپ وتكەن، سولاردان قالعان با ەكەن؟..جالاڭ جالقى قىلىش قاي قازاقتان بولسا دا ۇلت مۇددەسى جولىنداعى جورىقتا قالعانى انىق، ال نە زامان وتكەندە وزگەگە ەمەس قازاق بالاسىنىڭ قولىنا تيگەنى قانداي جاقسى ىرىم!

بولشەكتەنبەۋ، بىرىگۋ ۇعىمى، ونىڭ ماڭىزى جادىمىزدا قالدى ما؟ ءاي قايدان، بۇرىن ۇلت، رۋ، تاپ بولىپ، جىكتەلۋشى ەدىك، ەندى عوي ساياسي پارتيا، توپ بولىپ، باي، كەدەي، اناۋ ەلدىك، مىناۋ ەلدىك، ورالمان، وتىرىقتى قازاق بولىپ تاتۋلىققا سەلكەۋ ءتۇسىپ، ەركىندىك جەلەۋىمەن «ەسىكتەن ەرگەنەك، يتتەن ادەپ كەتىپ» بارادى. ادىلەت ازىپ، اسىرە دەموكراتيا (انارحياسۇرەي) بەلەڭ العان. باتىس ساياساتكەرلەرىنىڭ «الەمدىك بۇقارا» ناسيحاتى تامىر جايعان سايىن كىشى حالىقتار بۇزىلا باستاعانىن اڭعارامىز. «ياپىراۋ مۇنداي قاعيدا بىزدەر ءۇشىن ەمەس سولاردىڭ باس پايداسى ءۇشىن ەكەن-اۋ!» دەپ كەيدە سەكەم الامىز. «ەرۋگە جۇك ارتقىزبا، كوشكەنگە وت جاققىزبا» دەمەيتىن بە، كوشجونەكەي جۇگى اۋسا بەينەتىن ەرۋ ەل شەكپەيدى. بولدىم، تولدىم دەگەن اقىلشى ەل شىنىمەن جانى اشىسا جۇمىسسىزدىقتى بىلاي ازايت، حالىق تۇرمىسىن بىلاي جاقسارت دەپ اقىل، كومەك بەرەر ەدى. ولاردىڭ جول-جوبا نۇسقاعانىنداي مەملەكەتتىك ۇيىمدى جويىپ، ورنىنا بۇقارالىق ۇيىمدى قويا بەرسەك، جالعان وسەك، جات اعىمداردى بەتىمەن جىبەرسەك ەركىندىك قۇرىققا شىعىپ، ىرىقتان كەتەدى. ءيا، ماڭگى سالتانات قۇرۋى ءۇشىن قايسى ەل بولماسىن وزگەنىڭ ايارسىپ ازعىرۋىمەن ەمەس، ءوز ار-نامىسىمەن، ءوز اقىلىمەن بولسا وكىنبەيدى!...

ەگەمەندى ەل ىرگەسى بەرىك، شاڭىراعى بيىك، جاڭا جىل قۇتتى بولسىن، قىمباتتى اعايىن!