كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى دامۋى تىكەلەي حالىق سانىنىڭ وسىمىمەن بايلانىستى. سوندىقتان بارشا ەلدەر حالىق سانىنىڭ ارتقاندىعىن يا بولماسا كەمىگەندىگىن باستى نازاردا ۇستاپ وتىرادى. تاريحي دەرەكتەگە سۇيەنسەك، وسىدان ءتورت مىڭ جىلدان ارتىق ۋاقىت بۇرىن قىتايدا العاش حالىقتى ەسەپكە الۋ ساناعى وتكەن ەكەن. سودان بەرى ءار حالىقتىڭ دەموگرافيالىق احۋالى دۇنيەجۇزىلىك شەڭبەرگە شىعىپ، بولجالدى تۇردە ءوسىم كورسەتكىشتەرى انىقتالىپ، تالقىعا سالىنىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىستى ءبىزدىڭ ەل دە جىل سايىن ادەتكە اينالدىرعان. سوڭعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، 1 قاراشاداعى كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىزدەگى حالىق سانى 17 ملن. 377 مىڭ ادامدى قۇرايدى. وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىشتىڭ «قارقىنى قاتتى» دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. دەسە دە، حالىق سانىنىڭ جىلدىق ءوسىمى جامان كورسەتكىش كورسەتىپ وتىرماعاندىعىن ەلباسىمىز تەلەجۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتىپ ءوتتى. «تايلاند ەلى العاش تاۋەلسىزدىك العان كەزدە حالقى 16 ملن. بولسا، ءقازىر 65 ملن-عا جەتكەن. بار بولعانى 40-50 جىلدىڭ ىشىندە حالىق سانىنىڭ ءوسىمى ايتارلىقتاي وسكەن. ءبىزدىڭ ەلدەگى 2050 جىلعا جوسپارلاعان باعدارلامادا 2020 جىلعا قاراي حالقىمىزدىڭ سانى – 20 ملن.-عا جەتسە ەكەن دەپ ويلاعانمىن. كەزىندە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا 1991-1995 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننان 3،5 ملن. حالىق كوشىپ كەتتى. سول كورسەتكىش بويىنشا حالىق سانى 14 ملن.-عا دەيىن تۇسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا، ەندى قايتا قالپىمىزعا كەلىپ جاتىرمىز. ونىڭ ىشىندە 1 ملن.-نان استام قانداستارىمىز سىرتتان كەلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا دا وسى قارقىننان تايماي، حالىققا جاعداي جاساۋ ارقىلى حالىق ءوسىمىن ارتتىرۋ، ونىڭ ىشىندە بالالارعا جاعداي جاساۋ تولىعىمەن دۇرىس جولعا قويىلدى»، ̶  دەدى ەلباسى.

بۇگىنگى تاڭدا جالپى حالىقتىڭ 9 ملن. 597 مىڭى قالالىقتار بولسا، اۋىل تۇرعىندارى – 7 ملن. 780 مىڭ ادامدى قۇرايتىندىعى انىقتالىپ وتىر. ياعني بۇل دەگەنىڭىز قالالىقتاردىڭ ۇلەسى 55 پايىز، ال اۋىل تۇرعىندارى 44،8 پايىز قۇرايدى دەگەن ءسوز. 2014 جىلعى قاڭتار-قازاندا جالپى ەلىمىزدە حالىق سانى 1،3 پايىزعا وسكەن. بۇل كورسەتكىش حالىق سانى 2013 جىلعى 1 قاراشامەن سالىستىرعاندا 1،5 پايىزعا ارتقاندىعىن اڭعارتادى. ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋال 2001 جىلعا دەيىن قارقىندىلىق تانىتىپ وتىرعان ەدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، 2001 جىلدان باستاپ دەموگرافيالىق احۋال جاقسارعانىمەن ءار جانۇيادا بالا تۋۋ دەڭگەيى تومەندەپ كەتكەن. سوڭعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك، ەلىمىزدە وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا-اق دۇنيەگە 198 مىڭ ءسابي كەلگەن. ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا، مۇنداي دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەرمەن 2014 جىل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنا بالا تۋۋ كورسەتكىشى بويىنشا رەكورد ورناتىلعان جىل بولىپ ەنۋى بەك مۇمكىن. سوڭعى رەت بالا تۋۋ بويىنشا مۇنداي كورسەتكىش شيرەك عاسىر بۇرىن تىركەلگەن. جالپى، ەلىمىزدىڭ حالىق سانى جوسپارلانعاننان الدەقايدا تەزىرەك ءوسىپ جاتىر. 90-شى جىلدارداعى دەموگرافيالىق ەسەپتەۋلەر بويىنشا، قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ سانى 2030 جىلعا قاراي 20 ملن.-عا جەتۋ كوزدەلگەن. الايدا بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە رەسپۋبليكامىزدا تۇراتىن ازاماتتاردىڭ سانى توقتاۋسىز ءوسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس، كۇن سايىن ەلىمىزدە مىڭنان اسا نارەستە دۇنيە ەسىگىن اشادى. سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق، ءبىر عانا استانا قالاسىنىڭ وزىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى مەرەكەسىندە 60 ءسابي دۇنيەگە كەلىپتى. بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا 10 بالاعا ارتىق.

سولتۇستىك ءوڭىردىڭ بولاشاعىنا بولجام كوڭىل كونشىتپەيدى

2050 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندەگى حالىق سانى شامامەن ميلليون ادامعا قىسقارىپ، وڭتۇستىك وڭىردە بۇل 5،2 ملن. ادامعا وسەتىندىگى تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا مالىمدەگەن بولاتىن. توقتالا كەتەتىن جايت، مينيستر كەلتىرگەن بولجامعا سايكەس، 2030 جىلعا قاراي، قازاقستان حالقىنىڭ سانى 20،3 ملن. ادامدى قۇراماق. «بۇل 20،3 ملن. ادامنىڭ 52،7 پايىزى 2030 جىلعا قاراي نەگىزگى بەس وڭىرگە تيەسىلى بولادى. ماسەلەن، الماتى وبلىسىندا 2،5 ملن. ادام، جامبىل وبلىسىندا 1،249 ملن. ادام، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 3 ملن. 660 مىڭ ادام، استانا مەن الماتى قالالارىندا 3،3 ملن. ادامدى قۇرايدى. ال وسى كەزەڭ ىشىندە اقمولا، قاراعاندى، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا حالىق سانى كەمي تۇسەدى. ەگەردە، ءبىز كوشى-قونعا قاتىستى ۇدەرىستى وزگەرتپەستەن ۇستاپ تۇرساق، وندا وڭتۇستىك وڭىرلەردە تۋۋ ەسەبىنەن حالىق سانى ارتىپ، كەرىسىنشە سولتۇستىك وڭىرلەردە تومەندەي بەرەدى»، ̶ دەدى تامارا دۇيسەنوۆا حانىم. وسىنىڭ سالدارىنان وڭتۇستىك وبلىستاردا جۇمىسسىزدىق كۇشەيسە، تەرىسكەي اۋدانداردا جۇمىس كۇشى جەتىسپەۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعداي بولماس ءۇشىن، وڭتۇستىك جۇرتىن ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ تاسىلدەرىمەن پەتروپاۆل، قوستاناي، وسكەمەن سەكىلدى وبلىستارعا كوشىرۋ كەرەك، ̶ دەيدى مينيستر. كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا، 2050 جىلعا قاراي ىشكى كوشى-قون سالاسىندا تەڭگەرىمسىزدىكتەر ورىن الۋى ىقتيمال.

بولجامدى دەرەكتەر بويىنشا وڭتۇستىك وڭىردەگى حالىقتىڭ قونىستانۋ تىعىزدىعى سولتۇستىك وڭىردەن 4 ەسەگە ارتاتىن بولادى. «سونىمەن قاتار، وڭتۇستىك وڭىرلەردە (الماتى قالاسىن قوسپاعاندا) حالىقتىڭ 38 پايىزى شوعىرلانسا، سويتە تۇرا ولاردىڭ جالپى ايماقتىق ونىمدەگى ۇلەسى 17 پايىزدى عانا قۇرايدى. ال باتىس وڭىرلەردە حالىقتىڭ 11 پايىزى قۇرىپ، جالپى ايماقتىق ءونىم ۇلەسى 22 پايىزدان اسادى. سولتۇستىك اۋدانداردا حالىقتىڭ 29 پايىزى شوعىرلانىپ، جالپى ايماقتىق ءونىمى 25 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن»، – دەدى ت. دۇيسەنوۆا. بۇل رەتتە مينيستر وڭتۇستىك وڭىرلەردە ادامداردىڭ باسىم بولىگى ساۋدا جانە باسقا دا قىزمەتتەرگە تارتىلسا، سولتۇستىك اۋماقتاردىڭ ەكونوميكا ءوسىمى ءبىر قالىپتى بولماق. 2032 جىلعا قاراي قازاقستان حالقىنىڭ سانى 2013 جىلدىڭ قورتىندىسىمەن سالىستىرعاندا 20 پايىز نەمەسە 3،3 ملن. ادامعا وسەدى دەگەن بولجام بار. بۇل تۋرالى تامارا دۇيسەنوۆا:«18 جىلدا ەلىمىزدىڭ حالىق سانى 3،3 ملن. ادامعا، ياعني 20%-عا ارتادى»، – دەيدى. 16 جىلدا (2030 جىلعا قاراي) قازاقستان حالقى 20،3 ملن. ادامنان اسادى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە، 2030 جىلعا قاراي دامىعان ەلدەردە حالىق ءوسىمى 3-6 پايىزدىق دەڭگەيدە ساقتالادى، وعان اقش، كانادا جانە اۆستراليا كىرمەيدى، وندا حالىق ءوسىمى 13-16 پايىزدى قۇرايدى. وعان قوسا، رەسەيدە حالىق سانىنىڭ 3-4 پايىزعا تومەندەۋى مۇمكىن ەكەن. ال الداعى ون بەس جىلدىقتا قىتايدا 3-4 پايىز، برازيليادا 10-12 پايىز، ءۇندىستاندا 20 پايىزعا ءوسىم بولادى دەپ بولجانۋدا. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مالىمەتىنشە، ءۇندىستان 2030 جىلعا قاراي حالىق سانى بويىنشا جۇڭگو حالقىنان اسىپ ءتۇسۋى بەك مۇمكىن.

ورالماندار ماسەلەسى ءالى وڭالار ەمەس

وسىدان 5-6 جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى ناشار بولعانىن رەسمي دەرەكتەر جوققا شىعارمايدى. جالپى تۋۋ ۇردىستەرىنىڭ الەۋمەتتىك، دەموگرافيالىق زاڭدىلىقتارى بارىن ەسكەرسەك، بۇل رەتتە حالىق سانىنىڭ ءوسىمىن ارتتىرۋدا قانداستارىمىزدى ەلگە قونىستاندىرۋ اسا ماڭىزدى قادام بولماق. سوزىمىزگە دالەل، 2010 جىلعى كورسەتكىش بويىنشا، قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ ءوسىمى – ورالماندار ەسەبىنەن بولعان. تەك قانا سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە قازاقستانعا 1 ميلليوننان استام ورالمان كەلدى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان جۇرتشىلىعى 2010 جىلعى ساناقتىڭ كورسەتكىشى بويىنشا 16 ميلليون 400 مىڭنان اسقان كورسەتكىش كورسەتكەن بولاتىن. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت، ورالمانداردىڭ ىشىندە بالا تۋۋ بىرنەشە ەسە كوپ ەكەندىگى انىقتالعان. «ەل اۋماعى بويىنشا ورالمانداردى قونىستاندىرۋ ساياساتى، ورالمان مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەلەردى، ولاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە ازاماتتىق الۋ قۇقىعىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنا كەلگەن بارلىق ەتنيكالىق قازاقتارعا ورالمان مارتەبەسىن بەرۋ قونىستاندىرۋ وڭىرىنە قاراماستان جۇزەگە اسۋى شارت. قازىرگى تاڭدا ورالمان مارتەبەسى ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتارعا عانا بەرىلىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن، جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارى شەڭبەرىندە الەۋمەتتىك كومەكتى ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە كوشىپ كەلگەن ورالماندارعا كورسەتۋ. سونىڭ ىشىندە ورالمان مارتەبەسىن العان كۇننەن باستاپ ءبىر جىلدىڭ ىشىندە باسقا وڭىرلەردەن كوشىپ كەلگەندەرگە وسىنى قاراستىرۋ كەرەك»، – دەدى مينيستر تامارا دۇيسەنوۆا. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك كومەكتى ۇكىمەت بەلگىلەگەن قونىستانۋ ايماقتارىنا ەلدەگى باسقا ايماقتاردان كوشىپ كەلگەن ورالمان الا الادى. الايدا بۇل ايماقتاردان بەس جىل تولماي شىعىپ كەتكەن جاعدايدا الەۋمەتتىك پاكەت مەملەكەت پايداسىنا قايتارىلاتىن بولادى. «ازاماتتىق الۋ قۇقىعى تۋىندايتىن مەرزىمدى بارىنشا قىسقارتۋ، ياعني ىقتيار حات العاننان كەيىن بىردەن بەرۋ ۇسىنىلادى. بۇگىنگى كۇنى ول ىقتيار حات العاننان كەيىنگى ءتورت جىلدان سوڭ دەپ قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار، ورالمان مارتەبەسىن بەرۋ جەتى جىلدان ءبىر جىلعا قىسقارتىلادى»، – دەدى ت. دۇيسەنوۆا. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، ورالمان مارتەبەسىن العان كۇننەن باستاپ ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ازاماتتىق الۋعا ءوتىنىش بەرمەگەن جاعدايدا، ورالمانداردىڭ ەلدە قونىستانۋ مۇمكىندىگى كۇردەلەنە تۇسپەك. الداعى ۋاقىتتا ەلدەگى گەودەموگرافيالىق تارتىستىڭ كۇشەيە تۇسەتىندىگىن كەيبىر ساراپشىلار ايتىپ-اق ءجۇر. وسى رەتتە، سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىزدى سولتۇستىككە ورنالاستىرۋ پروسەسى مەملەكەت ءۇشىن دە وڭتايلى شەشىم بولار ەدى.

مەملەكەتتى مودەرنيزاسيالاۋ ءۇشىن حالىقتى ءتيىمدى ورنالاستىرۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جوعارىلاتۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعان «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى ورالمانداردى قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن نازاردان تىس قالدىرمايدى دەپ سەنەيىك.

P.S: «ءبىر قوزى ارتىق تۋسا، ءبىر ءتۇپ جۋسانى ارتىق شىعادى» دەگەن قازاق حالقى ءار دۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ ءوز نەسىبەسى بار دەپ ساناعان قاي زاماندا دا. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك، قازاق حالقى جاس ۇلتقا جاتادى ەكەن. حالىقتىڭ ءوسىمى دە تىكەلەي جاڭا لەكپەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ ىشىندە جاس وتباسىلاردىڭ ۇلەسى باسىمدىق تانىتۋدا. وسى رەتتە، تاعى ءبىر تۇيىتكىلدى ماسەلەنىڭ شەتى شىعادى. قازاقستانداعى جاس وتباسىلارعا مەملەكەت تاراپىنان جاعداي جاسالماسا دا، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كومەك كورسەتۋ، يا بولماسا جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ جاعىن نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك. بۇل تاقىرىپ مىنبەدەن ءسوز بولعاندا ءتيىستى شەندىلەر شەشەندىك تانىتىپ، ىسكە كەلگەندە مەشەل بولا قالۋ ادەتكە اينالىپ بارادى. ال جاعدايعا كەلگەندە ەسى التاۋ، ءتۇسى تورتەۋ بولعان جاستاردىڭ باسىم بولىگى تۇرمىستىڭ قىسپاعىنان شىعا الماي الەك. ونىڭ ارتى، 30-عا كەلىپ وتىرعان قىزدار مەن 40-قا كەلىپ، ءسۇربويداق اتانعان جىگىتتەردىڭ سانىن ارتتىرسا، ايلىعى شايلىعىنا جەتپەگەن جاس وتباسىلاردىڭ اجىراسۋىنا دا اكەپ سوعۋدا. جاستارى جارىماي جۇرگەن مەملەكەتتىڭ ءوسۋى دە قارقىن بەرە قويماسى انىق... كەلەشەكتەن بولاشاققا دەيىن باعدار بولاتىن بايلامدى ءباتۋانىڭ باسى – جاستاردىڭ ءوسۋى، حالىقتىڭ كوبەيۋى.

ەركەجان جۇماتاي