«ءبىر جىلدىعىن ويلاعان ەل بيداي ەگەدى، ون جىلدىعىن ويلاعان ەل اعاش ەگەدى، ماڭگىلىگىن ويلاعان ەل ۇرپاعىنىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن ەگەدى» - دەمەكشى كەز-كەلگەن ەلدىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋدا ءوزىنىڭ نەگىزى بولادى، ول نەگىز ءدىن ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا دىندەر مەن ءدىني اعىمدار وتە كوپ. ءار ءدىننىڭ جانە ءدىني اعىمداردىڭ جەكەلەگەن ليدەرلەرى وزدەرىنىڭ تۇسىنىگى بويىنشا ساياسي، الەۋمەتتىك، گەوگرافيالىق سەبەپكە بايلانىستى ءدىندى تۇسىندىرۋدە. سول سەكىلدى قازاق حالقىنىڭ وزىنە ءتان ءدىني سەنىمى مەن تانىمى بار. ارينە ول ءداستۇرلى ءدىني تانىم.
ءداستۇرلى ءدىني تانىم – ءبىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ وزەگى. قازاق مادەنيەتىنىڭ وزەگىن يسلام ءدىنىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. «ءدىندى ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ، ۇستاي الماساڭ قاسىرەتىڭ» - دەمەكشى ءدىن ەرىككەننىڭ ەرمەگىنە اينالماۋى كەرەك. «تورعايدى سويسا دا قاساپاشى سويسىن» - دەگەن ۇستانىمدى ۇستانىپ، ءدىن جونىندە بىرىنشىدەن عالىمدار، دىنتانۋشى-تەولوگ ماماندار جانە ەكسپەرتتەر اينالىسۋى كەرەك. سەبەبى قوعامىمىزدا بولىپ جاتقان داۋ-دامايلار قازاقتىڭ رۋحىندا ءدىني ءبىلىم الماعان ازاماتتاردىڭ كەسىرىنەن ءدىني سەبەپتى ەكپەدەن باستارتۋ، مۋزىكاعا تىيىم سالۋ، سۋرەت سالۋدى كۇنا دەۋ، مەكتەپتىڭ تارتىبىنە ءدىني سەبەپتى باعىنباۋ سەكىلدى داۋ-دامايلار ەلدىڭ بولىنۋىنە اكەلۋدە. «ەل ىشىندە داۋ كوبەيسە، ەل سىرتىندا جاۋ كوبەيەدى» - دەمەكشى ءدىني بۇلىكتىڭ بەتىن قايتارىپ، قوعامدى بىرىكتىرۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ءداست ۇلى ءدىني تانىمىنا ورالۋ كەرەك. بۇل يدەيانى ءدىنتانۋشى عالىم دوساي كەنجەتاي، تاريحشى زىكىريا جانداربەك ت.ب. عالىمدار دا ايتۋدا. سەبەبى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمى مەيىرىمدىلىككە، تاتۋلىققا، ادالدىققا، تولەرانتتىلىق پەن گۋمانيزمگە ۇندەيدى.
حاكىم اباي:
ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ،
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى.
وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل،–دەپ ەلىمىزدە تۇراتىن 130-دان اسا ۇلتتاردىڭ ناسىلىنە، جىنىسىنا، تۇسىنە، دىنىنە قاراماستان ادام بولعانى ءۇشىن جاقسى كورۋگە ۇندەگەن. سەبەبى قازاقتىڭ جەرىندە جۇرگەن ازاماتاردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىن قۇرمەتتۋى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەن، يماننان. وتان وتباسىنان باستالادى. دەمەك، وتاعاسى اكە مەن انا بالالارىن ۇلكەن-كىشى، ۇل-قىز دەمەي بارىنە بىردەي ماحاببات مەيىرىمىن توگەتىنى سەكىلدى، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وزگە ءدىن وكىلدەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋىمىز - ەل شاڭىراعىنىڭ بيىك جانە شايقالماۋىنا كەپىل بولارى ءسوزسىز.
ال ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمدار جانە ەكسترەميستىك توپتار تەك وزدەرىنەن باسقانىڭ بارىنە قاتىگەز بولۋعا، تەك ءبىزدىڭ جول اقيقات، قالعاننىڭ ءبارى اداسقان «شىرىك»، «حارام»، «بيدعا» - دەپ ادامداردىڭ ساناسىندا جات ءدىني تانىم قالىپتاستىرىپ قوعامدى جىك-جىككە بولۋدە. سونداي ءدىني اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەن ۇل-قىزدارمىزدىڭ تاعدىرى بىت-شىت بولىپ ومىرلەرى توزاققا اينالۋدا. ارلى دا يماندى قىلىپ ءوسىرىپ وتىرعان قىز باللارىنىڭ تاعدىرىن ويران قىلعان جات ءدىني اعىم وكىلدەرىن ءجيى ينتەرنەت پەن تەلەديداردان كورۋدەمىز. وسىنداي وقيعالار ءبىزدى بەيجاي قالدىرماۋى كەرەك.
سەبەبى ۇلدارىمىز جات ءدىني اعىم وكىلدەرىنە قۇل، قىزدارمىز كۇڭ بولماسىن دەسەك، ۇرپاقتى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمى نەگىزىندە تاربيەلەپ، ءداستۇرلى ءدىني تانىمنىڭ نەگىزىن سالعان قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ ءدىني تانىمىن جانداندىرۋ كەشىكتىرمەيتىن جۇمىس دەپ سانايمىن. ياساۋي بابامىز فيكھتا حانافي ءمازھابىن، سەنىمدە ماتۋريدي اقيداسىن ۇستاندى. ال ءوزىنىڭ ءدىني تانىمى ءتورت قاعيداعا نەگىزدەلدى.
ءبىرىنشى قاعيدا «ۋاقىت»، ياعني زامانعا ساي ءومىر ءسۇرۋ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە، ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعىرۋمىز مۇمكىن ەمەس. ياعني، رەاليزم مەن پراگماتيزم عانا تاياۋ ونجىلدىقتىڭ ۇرانى بولۋ كەرەك – دەپ زاماننىڭ وزىق ءبىلىمى مەن عىلىمىن تەحنولوگياسىن يگەرۋىمىز كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ال ءدىني اعىمدار بولسا، فاناتتىق يدەياعا سەنىپ تەك ءدىني دوگمالارمەن شەكتەلىپ مەملەكەتىمىزدى دامىتاتىن ماسەلەلەردى قوزعاۋدىڭ ورنىنا نامازدا «ءاميندى» ىشتەن ايتامىز با، «قۇداي قايدا»، «ورتاعاسىرداعى مۇسىلماندار حاليفاتى كۇشتى بولىپتى»-دەگەن سەكىلدى ۋاعىز-ناسيحاتتارىمەن ەلىمىزدى ورتا عاسىرعا سۇيرەۋدە. ءوز ۋاقىتىندا قوجا احمەت ياساۋي بابامىز بولسا، زامانعا توتەپ بەرەتىن باسەكەلى ەل بولۋدى ناسيحاتتاپ تۇركى جۇرتىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ۇلكەن يمپەريالىق مەملەكەتكە اينالدىرعانى تاريحي شىندىق.
ەكىنشى قاعيدا «ماكان» ياعني وتان دەپ تۋعان ەلىنە، جەرىنە ايانباي ەڭبەك ەتىپ، حالقىنىڭ سۇيىكتى ۇلدارى مەن قىزدارى بولۋ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا پاتريوتيزم كىندىك قانىڭ تامعان جەرىڭە، وسكەن اۋىلىڭا، قالاڭ مەن وڭىرىڭە، ياعني تۋعان جەرىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالادى – دەپ قازاقي بولمىسىمىزدان ايىرىلۋماعا، قاسىق قانىڭ تاماعانشا ەلىڭە ادال بولۋدىڭ ماڭىزدى ۇجداندىق قاسيەت ەكەنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن، ساۋد ارابياسى، مىسىر، كۋۆەيت ت.ب. ەلدەرگە وقىپ كەلىپ سول مەملەكەتتىڭ ءداستۇرىن، مادەنيەتىن ناسيحاتتاپ قازاقتىڭ داستۇرىنە تۇزەتۋ جاساۋشىلارعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. قازاق اتام ۋ ىشسەڭ رۋىڭمەن دەپ تۋعان جەرىن ساتپاۋعا ۇندەگەن.
ءۇشىنشى قاعيدا «يحۋان» ياعني باۋىرمالدىق دەپ ادامداردىڭ ۇلتىنا، ناسىلىنە، دىنىنە، تۇسىنە قاراماستان قۇرمەت كورسەتىپ باۋىر تۇتۋ. ەلباسى ن.نازاربايەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XVII سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە «قازاقستان – الەمدەگى مۇسىلماندار، پراۆوسلاۆتار، كاتوليكتەر، پروتەستانتتار، بۋدديستەر، يۋدەيلەر سياقتى كوپتەگەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ بىرلىكتە، بەيبىتشىلىكتە، كونفەسسياارالىق كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان مەملەكەت» -دەپ، وزگە ءدىن وكىلدەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ جارقىن بولاشاقتىڭ كەپىلى دەدى.
ءتورتىنشى قاعيدا «رابىتا-سۇلتان» باسشىعا باعىنا وتىرىپ، ادىلەتتىلىكتى تالاپ ەتۋ. قۇران كارىمنىڭ نيسا سۇرەسىنىڭ 59 اياتىندا «ەي، مۇمىندەر! سەندەر اللاعا بويسۇنىڭدار، پايعامبارعا بويسۇنىڭدار، ءارى وزدەرىڭنەن بولعان ءامىر يەلەرىنە دە. ەگەر، ءبىر نارسە ۇستىندە تالاس-تارتىستا قالساڭدار، اللاعا جانە پايعامبارعا جۇگىنىڭدەر. ەگەر سەندەر اللاعا، اقىرەت كۇنىنە سەنەتىن بولساڭدار، وسىلاي ىستەۋ ءارى قايىرلى، ءارى جاقسى ناتيجەلى بولماق» – دەلىنگەن.
جاقىپوۆ ەرزات جاسقانباي ۇلى،
«ءدىن پروبلەمالارىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» باسشىسىنىڭ ورىنباسارى
