بۇل وسىدان ون ءتورت جىلدىڭ الدىندا بولعان كىشكەنتاي وقيعا ەدى.

ون ءۇش كىسى 35 كۇندە جيىرما مىڭ شاقىرىم جول باستىق.  «شەكارا وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ جاعدايىمەن تانىسۋ» ەكسپەديسياسى بايتەرەكتىڭ تۇبىنەن باستالىپ 360 گرادۋس شەڭبەر جاساپ قازاقستان، رەسەيدىڭ توعىز وبلىسى، موڭعوليانىڭ بايان-ولكەسى، قاراقالپاق، وزبەكستان ەلدەرىن ارالاپ بايتەرەكتىڭ تۇبىندە سوڭعى نۇكتەسىن قويۋعا بىرەر كۇن عانا قالىپ ەدى. جولىمىزدىڭ اقىرىنا جەتىڭكىرەي قالعاندا ءبىر كىلتيپان بولدى.  سەمەيدەن شىعىپ قاراعاندىعا تارتىپ كەلەمىز، ودان ارى استانا. مەجەلى مەزگىلدە جەتۋ ءۇشىن كۇنى-تۇنى ايالداماي كولىكتى كوسىلتىپ ايداپ كەلەدى.

قارقارالى قالاسىنا تاڭ اتا ءىلىنىپ، ارتىمىزدان شوقتانىپ  كۇن شىعىپ تاڭعى ساۋلەمەن اۋدان ورتالىعىنا كىردىك. العاشقى كەزدەسكەن كىسىدەن «قۇنانباي قاجى مەشىتىن» سۇرادىق، باعىتىمىزدى تۋرالاپ جىبەردى.

«بۇل جەرگە سوقپاي كەتەمىز» دەگەنىنە قاراماي، جول باستاۋشى باستىعىمىزعا باتىل تالاپ قويىپ ات باسىن بۇرعىزعامىز. «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق» دەپ، قاجى اتامىزدىڭ تابانى تيگەن جەرىن كورمەي، سالدىرعان مەشىتىنە تۇسپەي قالاي عانا وتە شىعامىز؟!  باستىق بىرىس-تىرىس بولىپ، مىڭگىرلەسە دە، كوپتىڭ تىلەگىنەن اسا المادى.

مەشىتتىڭ الدىنا كەلىپ توقتادىق. ەرتاي ايعالي اعا، مولديار سەرىكبايەۆ اعا، ماماي بار كولىكتەن تۇسە-تۇسە قالىپ مەشىتتىڭ ەسىگىن تارتىپ كورىپ ەدىك قۇلىپتاۋلى ەكەن، تەرەزەسىنەن ىشكە ۇڭىلدىك. قۇنانباي قاجى «اعا سۇلتان»  بولعان كەزىندە وسى قارقارالىدا تۇرىپ بيلىك جۇرگىزگەن، ابايدا 4-5 جاس شاماسىندا ءدال وسى جەردە بولعانى تاريحتان ايان. الدىمىزداعى اعاشتان جاسالعان مەشىتتى قۇنانباي وسكەنباي ۇلى ءوزى سالدىرىپتى. وسى مەشىتتە تالاي ءماجىلىس قۇرىلىپ، ورتاعا اعا-سۇلتاندى الىپ تالاي ۋاعىز ايتىلعانى بەلگىلى. 130 جىلدىق قاسيەتتى مەشىت كوز الدىمىزدا تۇر.

كوكىرەگىمىزدە يسلامعا دەگەن قۇرمەت پەن قۇنانباي قاجىعا دەگەن قۇرمەت قاتار بوي كوتەرىپ، اباي اتامىزعا دەگەن ساعىنىش سانامىزدا جاڭعىرىپ، قۇشتارلىقپەن جەتكەنىمىز شىن ەدى.  قايتكەن كۇندە مەشىتتىڭ ىشىنە كىرىپ ەكى راكاعات ناماز وتەپ، ارتىنان ءارۋاقتارعا باعىشتاپ قۇران وقىپ شىقساق دەپ تۇيدىك. يمام الدە ءمازۇن جاقىن جەردە بولۋ كەرەك، مەشىتتى اشقىزىپ كىرگەنىمىز دۇرىس دەپ شەشتىك. تاياۋ تۇرعان ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعايىق، ءجون سۇرايىق دەپ وقتالا بەرگەنىمىز سول ەدى، باستىعىمىزدىڭ قاتتى رەنىشكە تولى اشۋلى داۋىسى ساڭق ەتتى.

ء-اي، قىزىق ادام ەكەنسىڭدەر!.. وسى جاققا بۇرىلمايىن دەسەم قويمادىڭدار، ەندى مەشىتكە كىرەمىز، ناماز وقيمىز دەگەن نە ءسوز؟ كولىككە مىنىڭدەر! كەتەمىز!-دەدى بىزگە تەپسىنىپ.

-اعاتاي، مىقتاعاندا جارتى ساعات كەتەدى، ءتىپتى وداندا از، مەشىتكە باس سۇعىپ، قۇران وقىپ اتتانايىقشى!..

-جوق دەگەن سوڭ، جوق! ونسىز دا ۋاقىتتان كەشىگىپ بارامىز، ماشيناعا شىعىڭدار!-دەدى، قاتاڭ تۇردە بۇيرىق رايمەن.

باسشىعا باعىنباساق تاعى بولمايدى، امالىمىز قۇرىپ ارتىمىزعا شەگىندىك. ءبىراق، ءبارىمىزدىڭ كوكىرەگىمىزدە «قاپ، اتتەگەن-اي!» دەگەن وكىنىش قالدى. سونشا جەردەن كەلگەندە مەشىتكە ەنىپ، ەكى باس ناماز وقي الماي قالعانىمىز اقىلعا سيماي اتتانىپ كەتە بەردىك.

 تاۋ بوكتەرىندەگى قارقارالى قالاسىنان شىعىپ، قاراعاندى قايداسىڭ دەپ جولعا تۇستىك. شوپىر بالا كولىكتىڭ گازىن باسىپ ىشقىنتىپ كەلەدى. اۋىلدان شىعىپ شاماسى جەتى-سەگىز  شاقىرىمداي جۇرگەن بولارمىز، كولىكتىڭ ءبىرجاعى قيسايىڭقىراپ جولدىڭ شەتىنە تارتا بەردى. شۇعىل تۇردە تورموزىن باسىپ كىلت توقتاتتى. ءبارىمىز تىمىرايىپ ءۇنسىز كەلە جاتقامىز، ەلەڭدەسىپ ەڭسەمىزدى تىكتەپ كولىكتەن سىرتقا شىقتىق. الدىڭعى وڭ جاق دوڭگەلەك جارىلىپ قالىپتى. بالون جاپىرىلىپ، ديسكىنىڭ قىرى جەرگە ءتيىپ تۇر. كولىگىمىز توقتاعان جەردىڭ وڭ جاعىندا شاعىن عانا كول جاتىر.  شوپىر جىگىت دەرەۋ قيمىلداپ ماشينانىڭ ارتقى ەسىگىن اشىپ ونى-مۇنىسىن تۇسىرە باستادى. باستىق «وت، يولكي!» دەپ سانىن سارت ەتكىزىپ ۇرىپ قالدى دا، تەمەكىسىنە قول سوزدى. بىزدەن تەرىس اينالىپ اناداي جەرگە بارىپ تاعاتسىزدانا سورىپ ءتۇتىنىن بۋداقتاتتى.

ءويتىپ-بۇيتىپ دوڭگەلەگىن اۋىستىرىپ، قوسالقى بولىگىن ورىندارىنا قويىپ بىتكەنشە تۇپ-تۋرا ءبىر ساعات كەتتى. باعانا جارتى ساعاتقا رۇقسات ەتپەگەن باستىق ءبىر ساعات بويى بەدىرەيىپ كۇتۋدەن باسقا ەشتەمە ىستەي المادى.

باسقالاردىڭ نە ويلاعانىن بىلمەيمىن، مەن مەشىتكە كىرمەگەنىمىزدەن بولدى دەدىم. مەشىت اللانىڭ ءۇيى، باس سۇعىپ ايات وقىپ، عيبادات جاساۋ مۇسىلماننىڭ پارىزى، ونىڭ بەرگى جاعىندا بۇل وڭىردە قۇران دامەتكەن قانشاما ءارۋاقتار جاتىر... ال، ءبىز بولساق جاۋ شاپقانداي تۇرا قاشتىق، وقىرا تيگەن تايىنشاداي تايىپ تۇردىق. ەندى مىنە، قارا جولدىڭ ۇستىندە قابارىپ قاراپ تۇرمىز. «ءارۋاقتى جەردەن اتتاماس بولار!» دەگەن وسى شىعار، مەجەلى جەرگە اللا بۇيىرتسا جەتەسىڭ، بۇيىرتپاسا جەتىپ كور!..

داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى