ءوز وتانىندا «ورالمان» اتانعان قانداس قازاعىمىزدىڭ قۇلاعى بۇل بيلىكتەن نە ەستىمەگەن: اۋەلى قازاقتان ءبولىپ – «قاشقىن» اتادى، ەلدەن ءبولىپ – «ەلگە ەڭبەگى سىڭبەگەن» دەدى. ول – ول ما، «ورالمانداردىڭ 71 پايىزى ساۋاتسىز» دەگەن ءسوزدى دە ەستىدىك.
ەندى ول وعاش پىكىرلەر دە بۇرالقى ءبىر ءيتتىڭ ۇرىسىندەي داپ-دالباسا بوپ قالدى. جۋىردا ۇكىمەت پارلامەنتكە «كوشى-قون تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعاندا، ورالمان اعايىن قازاق ەلىنە تىپتەن دە قاجەت ەمەستىگىن ەستىدىك: «...سانى بار دا، ساپاسى جوق كەلگەندەردىڭ 70 پايىزى جۇمىسسىزداردىڭ قاتارىن تولىقتىرادى. ولاردىڭ سانى بىزدە ونسىز دا 2،5 ميلليوننان اسادى» دەپ، بۇرىن-سوڭدى اتى ەستىلمەگەن ساميعوللا ورازوۆ دەگەن دەپۋتات سۋىرىلىپ شىقتى.
ەستىگەن قۇلاقتا قاندايلىق جازىق بولماسا، ەندى ءبىزدىڭ سول دەپۋتاتقا قاراتا ايتقان اۋىزدا دا سونشا جازىق بولا قويماسا كەرەك: بىرىنشىدەن، ءبىز سول كەلگەن قانداستىڭ سانى مەن ساپاسى جايلى ايتقىمىز كەلەدى. ەكىنشىسى، ارينە، پم دەپۋتاتىن «قاتتى تولعاندىرعان» جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تۋراسىندا بولسا كەرەك!
اۋەلى ورازوۆتىڭ ويبايىنداعى سان مەن ساپا جايىندا توقتالايىق. سان تۋرالى ءسوز بولعاندا، بيىلعى جىلى تەلەجۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەلباسىنىڭ: «...كەزىندە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا 1991–1995 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننان 3،5 ملن. حالىق كوشىپ كەتتى. سول كورسەتكىش بويىنشا حالىق سانى 14 ملن.-عا دەيىن تۇسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا ەندى-ەندى قايتا قالپىمىزعا كەلىپ جاتىرمىز. ونىڭ ىشىندە 1 ملن.-نان استام قانداستارىمىز سىرتتان كەلىپ جاتىر...»، – دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ەل پرەزيدەنتى بۇل لەپەسىندە نەنى مەڭزەگەندەي؟
ماسەلەن، 2013 جىلى وزبەك اعايىن 30 ميلليونعا جەتىپتى دەگەندە، «جاس الاش» گازەتى قازاقستان دەموگرافياسىن ساراپتاي كەلە: «قازاقستان حالقىنىڭ سانى 22 جىلدا بۇرىنعى كورسەتكiشپەن سالىستىرعاندا، ءالi بiر ادامعا كوبەيگەن جوق»، – دەگەن ەدى. بۇعان قوسا، ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ جاي-جاپسارىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن تالداپ، جازىپ جۇرگەن جۋرناليست فازىلبەك ءابساتتار ۇلىنىڭ بۇل تۇستاعى جازباسى دا 22 جىلدا ەل حالقىنىڭ سانى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى 17 ميلليوندىق كورسەتكىشىنەن اسا الماعانىن ايتقان بولاتىن.
ال جاڭاعى ەلباسى ايتقان سىرتتان كەلگەن قانداستار ەسەبىندەگى ءبىر ميلليوندى قازىرگى حالىق سانىنان ازايتىپ كورشى: جوعارىداعى ارىپتەستەردىڭ ورىندى وكپەسى تۇرىپتى، سوناۋ تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى بالەنشە پايىز ءوستى دەگەن ءوسىم كورسەتكىشىڭ كەدەيدىڭ كەپەسىندەي ۇڭىرەيىپ قالماي ما؟
ەندى ويلاپ قاراڭىز: سول ورالماننىڭ ساپادان گورى سانىنىڭ قانشالىق ماڭىزدى ەكەنىن! ال 2020 جىلى ەلدى قايتسەم 20 ميلليونعا جەتكىزەم دەپ ەكى ەتەكتەپ توزعان ەلباسىعا نە ايتاسىز، ساميعوللا؟ الدە ءسىز قازاقتى تاۋارعا اينالدىرىپ، سان مەن ساپا تۇرعىسىندا ەسەپتەيتىن بولدىڭىز با؟
ونسىز دا ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ (سك) ءتوراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ 2015 جىلدان باستاپ بىزدەگى حالىق سانى كەمي باستايتىنىن ايتقان-دى. سوندا ەلدە بار قازىرگى 17 ميلليون 377 مىڭدىق ەسەپكە بار-جوعى ءبىر ميلليوندىق ءوسىمدى ۇستەپ، قاي جىرتىعىڭىزدى جاماعاندايسىز؟ الدە وسى ورازوۆتاردىڭ ويى ەل پرەزيدەنتىن وتىرىكشى ەتىپ كورسەتۋ مە؟! اگاراكي، ولاي بولماي، شىن كورەگەندىك كورسەتكىسى كەلسە، وسى شەندىلەر ەشكىمگە «تىستەرىن جارماي»، 2020 جىلعا دەيىن شەتتەگى بەس ميلليون قازاقتىڭ تىم قۇرىسا قاق جارتىسىن ەلگە ورالتىپ الماي ما؟
جەلى بىتكەندە ءاتى-جونى «ساميگوللا ۋرازوۆ» دەپ جازىلىپ جۇرگەن تەگىنىڭ «ساپاسى» تۇسىنىكسىز سول دەپۋتات بىلە مە ەكەن: ونىڭ ەسەبىندە «سانى عانا بار» اعايىننىڭ ارتىق جارتىسى الاقان جايماي، «جۇمىس بەر» دەپ ۇكىمەتكە جالىنباي، ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ جۇرگەنىن؟ پارلامەنتتە وكىلىمىز ءجۇرسىن، ۇكىمەت قۇرامىندا ادامىمىز بولسىن، بيلىككە تالاسىمىز بار دەپ، تەپسىنە شىققان ءبىر ورالمان بار ما؟ بارلىعىن ءوز قازاعىممەن بىرگە كورەم دەپ، زاماننىڭ زاپىرانىن بىرگە جۇتىسىپ جۇرگەن سول قازاقتىڭ الا قويدى بولەك قىرىققان كۇنى بار ما؟ ەندى نەگە «حالىق قالاۋلىسى» دەگەن ايدارى بار بۇل دەپۋتات سول حالىقتىڭ ءبىر بولىگىن بولە قىرىققىسى كەلەدى؟
«ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ» راحاتىنا اياعىن مالىپ، قازاق ەلىن «ساۋىن سيىرعا» اينالدىرىپ جاتقان قانشاما ۇلىس بار بۇل ەلدە؟ ولارعا قارسى تىكسىنە سويلەسە، توردە وتىرعان تورەسى توبەسىنەن ۇرارىن «ۋرازوۆتار» بىلەدى. سودان جۇندەۋگە جاقسى «جۋاس تۇيەسى» – ءوز قازاعىن قىلقىندىرىپ، تورەسىنىڭ «تۇراقتىلىعىنا» ۇلەس قوسقانداي قىزمەت قىلعىسى كەلەدى. سونىمەن اتاق الىپ، دارمەندى دارەجەگە جەتسەم دەيدى. سول «ۋرازوۆتار» قايدان ءبىلسىن: وسى دابىراسى اقىرى ابىرويدان ايىرىپ، تۇبىندە ءوزىن دالادا قالدىرارىن. الدە ءبىزدىڭ ەلدە بيلىك جاقتا بيشىك ۇستاعان ءبىر ورالمان بولماعاسىن، جاپىراقتى عانا تانيتىن تۇيەگە ۇقساپ، قانداسىن «قىرىپ سالعان» بۇل دەپۋتاتتارعا ەرلىك پە ەكەن؟
ەندى الگى 70 پايىز «جۇمىسسىز» ورالماننىڭ جىرىن ايتىپ كور؟ جامباستاي جانتايعان ەكونوميكانى جەرگىلىكتى قازاعىمەن بىرگە جابىلا-جارماسا كوتەرىسىپ كەلە جاتقان سولار بولماعاندا، ىشىپ-جەمىن بوكتەرىپ، شەتكە قاشقان شەنەۋنىگىڭ دەيمىسىڭ؟ قيسىق اعاش قالماي قيراعان اۋىلدىڭ ءتۇتىنى تۇزەلسە، وعان «ەلگە ورالعان قانداستاردىڭ دا كومەگى بولدى» دەيتىن وسى وتاننىڭ ءبىر بۇيرەگىندەگى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ اكىمى «ۋرازوۆتاردان» كوش ىلگەرى اقىلدى ازامات ەكەن-اۋ!
P.S.: وسى ءبىزدىڭ تاعدىرى ومىراۋلاپ، وتكەل بۇزعان ءيسى قازاقتىڭ اۋىرتپالىعى ازاياتىن كۇن بار ما؟! بار بولسا، تەلىگەن تولدەي قاڭسىپ، ءبىر ءشولى قانباي؛ ونسىز دا قايعىنىڭ سىزىعىن تارتىپ، قاباعى اۋزىنا تۇسكەن قانداستاردى ونان ارى قامىقتىرۋ – بۇل بيلىككە ماندات بولعان با؟
سوندا بۇلار سولتۇستىكتەن ۇلتقا تونگەن قاتەردىڭ شەتىن بىلمەي ايتا ما، الدە وسى «ۋرازوۆتار» «بەس ساۋساق جۇمىلسا – جۇدىرىق، جەكە تۇرسا – قىلدىرىق» دەگەندى تۇسىنبەيتىن توپاس تۇسىنىكتىڭ قۇلىنا اينالعان با؟
«وبششەستۆەننايا پوزيسيا»
(پروەكت «DAT» №07 (278) وت 19 فيەۆراليا 2015 گ.
قوزىباي قۇرمان،
«D»
