جاقسىلىق پەن جاماندىقتى تەل ەمiزگەن قاسيەتتi قارت انا – سارىارقا تاعى بiر قاندى قاسiرەتتiڭ كۋاگەرiنە اينالدى.
كورشiلەس وتىرسا دا، بiر-بiرiن بiتiسپەس جاۋداي كورەتiن ەكi رۋ – ەكi اۋىلدىڭ اراسىنداعى ءارiدەن كەلە جاتقان جانجالدىڭ اقىرى قاندى ىلاڭعا ۇلاسقان.
بۇل جولى قۇرباندىققا جورتۋىلباسىنىڭ نايزا ۇستار ۇرپاعىنا بالاعان جالعىز تۇياعى شالىنعان-دى…
* * *
– ءجا، جەتەر!
كۇپسiنۋi بولعانىمەن، كۇشتiلiگi جوق كوپiرمە كوكiرەكتەردiڭ ءسوزi پىشاق كەستi تيىلدى. ۇزاقتى كۇنگە ءۇن قاتپاعان جورتىلباسىنىڭ داۋىسىنان سوڭ ءۇي iشiندە ءولi تىنىشتىق ورناعان. شەگەندەپ قويعان ءمۇسiندەي قيمىلسىز وتىرعان جورتۋىلباسى ءوڭiنەن قانداي ويدا ەكەنi سەزiلمەيدi. وڭ قاباعىن قاق تiلiپ ءوتiپ، قايراتتى شاشتان قايمىققانداي جiڭiشكەرiپ بiتكەن بiلەۋدەي تىرتىق قانا مازاسىز دiرiلدەپ، ونىڭ ۇلكەن وي ۇشتىعىنا جەتە الماي وتىرعانىن اڭعارتقانداي.
الگiندە اۋزىمەن وراق ورعاندار ەندi تىنىشتىقتى بۇزا الماي قينالىپ وتىرعان سىڭايلى. “ايتارىمىزدى ايتتىق، شەشiمi ءوز قولىڭدا” دەگەندi ەمەۋرiنمەن بايقاتىپ، ءالسiءن-الi قاباق استىمەن قاراپ، اڭىسىن باعۋدا.
جورتۋىلباسى قوزعالار ەمەس. تەك وڭ قاباعىنداعى تىرتىق دiرiل قاعادى. كەشەدەن بەرi كوڭiلiندە سان قايتالانىپ، جاتتالىپ قالعان بiر اۋىز ءسوز مىنالاردىڭ اۋزىنا ورالماسىن جۇرەگi سەزسە دە، جاعالاي كوز توقتاتىپ شولىپ شىقتى. “الدەبiر جاناردان ءوزiنiڭ كۇنi كەشەگi ارۋاقتى ساتتەرiنiڭ رۋحىن كورەم بە؟” – دەگەن دامەگوي تiلەگi بار ەدi. ادىرا قالدى.
ىقىلىم زاماننان دالا زاڭىنىڭ وزگەرمەس تاراۋىنداي قالىپتاسقان “قانعا – قان!” قاعيداسىن ۇمىتىپ، ءباتۋاعا باس يزەۋگە ءازiر سىڭايلارىن تانىپ، ءتۇڭiلiپ كەتتi.
اتويلاپ ارۋاق شاقىرۋدى بۇلاردىڭ قوش كورمەسiن بiلسە دە، قايعىمەن سۋارىلعان بەرiك بايلامىنان بەزiنە المادى.
– مەن بiلەتiن جول – بiرەۋ. ول – كەك قايتارۋ!
باياۋ ايتىلسا دا، قايعى مەن قاتالدىق، كۇرسiنiس پەن كۇشتiلiك ىزعارى ارالاسا، قىستىعىپ شىققان ءسوز ىزبارلى ەستiلدi.
ەشكiم ءۇن قاتپادى. اركiم ءوزiنشە ءتۇيسiنگەن. توڭ-تورىس كۇيدە تىمىرايىپ وتىرا بەرەر مە ەدi، ءۇنسiزدiكتi جورتۋىلباسىنىڭ ساۋالى بۇزباسا:
– ال، اعايىن، قوسارىڭ بار ما؟
الما-كەزەك قاراسىپ، وڭدى-سولدى قوزعالاقتاسقان قيمىلدان باسقا جاۋاپ بولا قويمادى.
كەنەت الدەكiم تاماعىن كەنەگەن. كوپشiلiك ەلەڭ ەتتi. جورتۋىلباسى دا مويىن بۇرعان. اسىق داۋىن التى كۇن شەشەتiن اۋىل اراسىنىڭ ۇساق بيشiكەشتەرiنiڭ بiرi ەكەن. ونىڭ كۇتكەنi دە جۇرتتىڭ ءوزiنە نازار اۋدارۋى بولسا كەرەك، جارعاق داۋىسى سامپىلداپ سويلەي جونەلدi. ءارلi-بەرلi وراعىتىپ، اقىر سوڭىندا:
– ۋا، باتىر، بiزدi نەشە كۇن ءۇيiڭدە ۇستاپ اقىل سالساڭ دا، قايبiر كەلەلi كەڭەس تاۋىپ بارقادار بولاسىڭ؟ باي-ەكەمە كوزiگiپ قايتقانىڭ ءجون. توپاي تورى بiزدەردەن گورi اۋزى دۋالى، ءۋاجi ءوتiمدi ادام عوي. ازاماتتىڭ قۇنىن قالاۋىڭشا تولەتۋگە باي-ەكەمنiڭ قۇدiرەتi جەتەدi، – دەپ، مايى جىلتىراعان بىلعارى ەتiگiن قوس قولىمەن كەزەك سيپالاپ، جەلپiنە توقتاعان ول جورتۋىلباسىنىڭ جاندى جەرiن جانىپ وتكەنiن اڭدامادى. ءوزiنە ءوزi رازى كۇيi اينالاسىنا توقمەيiلسي قاراعان.
جورتۋىلباسى مۇنداي شامىرقانباس! تەرەڭدە تەپسiنگەن اشۋ تولقىنى بەتكە ۇرعانداي، قاراسۇر ءوڭi قابارتىپ كەتتi. ىزالى داۋىسى ىسقىرىنا شىققان.
– ءاي، “باي-ەكەم، باي-ەكەم” دەپ باسىنان قۇس ۇشىرماي وتىرعانىڭ ەلiباي ما!؟ ول – اۋزى دۋالى دانىشپان بولماي-اق، ادامشىلىق جولىن بiلەتiن پەندە بولسا، نە بiتiرiپ جاتىر بۇگiنگە دەيiن؟! جازىقسىز جاستىڭ قازاسىنا كوڭiل ايتۋعا جاراماعان يتتi نەسiنە اسپەتتەيسiڭ؟
“ەردiڭ قۇنى” دەدiڭ-اۋ، قۇنىكەر iزدەسەم، اۋەلگi قۇنىكەرiم – سول ەلiبايدىڭ ءوزi ەمەس پە!؟ ەگiز ۇلداي ەكi رۋدىڭ اراسىنا الاقۇيىن وت تاستاپ، قىرقىستىرىپ قويعان ەلiبايدان باسقا كiم ەدi؟! وت باسىنا ءولiم اكەلگەن بۇگiنگi قاندى ىلاڭ – ەلiباي باسشى، مەن اتقارۋشى بوپ التي ەلiنە وتكەن جازدا جاساعان جورتۋىلىمىزدىڭ قارىمتاسى ەمەس دەپ قايسىڭ ايتا الاسىڭ؟ قانە، قايسىڭ؟!
ال، اعايىن! مەن سەندەرگە اقتالايىن، ءجا بولماسا، ەلiبايدى ايىپتايىن دەپ تە تۇرعام جوق. اقتارىلا سويلەسپەك نيەت ەدi. ءومiرiمنiڭ كوبiن ات ءۇستiندە وتكەرسەم دە، جورتۋىل سوڭىندا بولار جەتiم-جەسiر، قارiپ-قاسەردiڭ قاسiرەتiنە وي جۇگiرتiپ كورمەپپiن. جولىمنىڭ ءساتتiلiگi مەن قولىمنىڭ قاتتىلىعىنا، تارتىپ العان ولجاعا، ەلiباي ايتقان قولپاشقا ءماز بولسام كەرەك…
وكiنiشiم از ەمەس. ەر كوكiرەگiم بار دەپ ءجۇرiپ، كور كوكiرەك ەكەنiمدi سەزبەپپiن. قاسiرەت بۇعالىعى ءوز موينىما ورالدى، تىعىرىققا تiرەلدiم. وزدەرiڭنەن اقىل كۇتسەم، ويلارىڭ ءورiسسiز، كەڭەسiڭ كەلiسسiز بوپ شىقتى.
ەندi مەنi كiءنالاما، اعايىن! – ءسوز سوڭىن شورت قايىرعان جورتۋىلباسى ەشكiمگە كوز سالماستان، ورنىنان ەڭسەرiلە كوتەرiلدi دە، سىرتقا بەتتەدi.
ۇيدەگiلەر دە قوپارىلا قوزعالعان.
جورتۋىلباسى قۇبىلاعا بەت بۇرىپ، ساعىمدانا كورiنگەن ايعىرجالدان كوز ايىرماي تۇر ەكەن. تەسiرەيە قالعان قوس جانار ءزارلi. ماڭدايداعى كەلiسسiز تىرتىق تا مازاسىز دiرiلدەن تيىلىپ، ەندiگi ارەكەتتi كۇتكەندەي تىنشۋ تاۋىپتى. كۇرەڭiتكەن قالىڭ ەرنiن جىمقىرا تiستەنگەن جورتۋىلباسى ءوڭiنەن ءتاستۇيiن بەكەمدiكتەن وزگە بەلگi بايقالمايدى. قاراسۇر الپەتi جانسىز تارتقانداي، سازارىڭقى. قىرلانا كەلiپ، دەلديiپ بiتكەن مۇرىننىڭ جەلبەزەگi عانا ءالسiءن-السiن قۋسىرىلىپ، دامىلسىز دەمiگەدi.
كوڭiلi الاۋ-دالاۋ…
* * *
قۇبىلاعا بەت تۇزەگەن سالت اتتىنىڭ ءجۇرiسi سۋىت تا ەمەس، سىلبىر دا ەمەس، اناۋ-مىناۋ جابىنىڭ جەلiسiنە بەرگiسiز بiر قالىپتى اياڭ. جورتۋىلباسىنىڭ بەيمەزگiل ءجۇرiسiن جاقتىرماعانداي بوز دالا سىرىن iشكە بۇگiپ، سابىر ساقتاي قالىپتى. مونتانى، ماڭعاز. جاز بويى جايلاۋ كەزiپ، سايىن دالانى سان اداقتاپ شىعاتىن قاڭعىباس قۇيىن دا جوق.
دۇنيە تەگiس ماۋجىراي مۇلگiپ تۇر. ءوڭi تايعان كارi قىزداي سۇرقاي تارتقان بوزعىل جۋسان مەن كودە دە، قايراتى قايتقان قارياداي قالقيىپ-قالقيىپ قالعان قاراعاندار دا قيمىلسىز، قۇلىقسىز.
جولعا شىقسا، الدەنەگە اسىققانداي اتىن شاۋجايلاي بەرەتiن ادەتiنەن جورتۋىلباسىنىڭ ءوزi دە جاڭىلىپ كەلەدi. جانارى دا بۇرىنعىشا ۇشقىن شاشا جالتىلداماي، سۇلەسوق قارايدى.
كۇن الپەتi دە ىڭعاي بەرەر ەمەس.
تاڭ ءسارiدە كۇن كوزi جادىراپ-اق شىعىپ ەدi، قازiر ىزبار جيىپ، قاباق ءتۇيiپ الىپتى. كوك ءجۇزiن تورلاي باستاعان تورعاۋىت بۇلتتار كۇن كوزiن كولەگەيلەپ ۇلگەرگەن.
جورتۋىلباسى ىزالانا مىرس ەتتi.
بۇرىن ويلايتىن: “اتوي سالسام، ساعىر جiگiتتەرiنەن اتقا مiنبەي، سىتىلىپ قالاتىنى بولماس”، – دەپ. باقسا، ءبارi ۋاقىتشا كوز الدار اسەر ەكەن. الدامشى اتاق، دۇرەگەي كوڭiل بولماسا، اعايىنى ەرتكەن ەرلەرi قانە، باتا بەرگەن جۇراعاتى قايسى؟!
اقىلشى ساناعان اعايىننان كولبەڭ ەتەك ايەلدiڭ اقىلى ارتىق، كوڭiلi كورەگەن، ساناسى سارابدال بوپ شىقتى.
– وتاعاسى! جالعىز بالا – جەتiم لاق ەمەس ەدi، ساپاردى بالانىڭ جەتiسiنە قاراتساڭىز قايتەدi؟.. – دەگەن ايەلiنiڭ بiر اۋىز ءسوزi عانا كەككە بۋلىققان كوكiرەگiنە ءساتتiك سابىر اكەلگەن. جالعىز بولسا دا، جولى جiڭiشكە بولسا دا، ءوزiنە تiلەۋقور جان بار ەكەنiن سەزiنگەن.
ساپار ءساتi بۇگiن ءتۇستi. اعايىن اراسىنان قاسىنا ەرگەن ادام بولماسا دا، ۇزاق جىلعى جان سەرiگi “كوكشۋلاندى” الا شىققان.
ويى: “جالعىزدان ايىرىلعان سوڭ، بۇركiت ۇستاپ، ءجۇيرiك مiنۋ جاراسا قويماس. تىرناعىنىڭ ۇشى، قارا سانىنىڭ كۇشi قايتپاي تۇرعاندا اتا مەكەن – تۋعان تاۋىنا بوساتقانىم ءجون بولار. “جامان ايتپاي، جاقسى جوق”. وشاعىما ورالماستاي كۇن تۋسا، قايران قىراننىڭ حالىن كiم ءتۇسiنەر؟ ساسىق ۇيدە مەشەل ەتپەي، بيiگiنە جiبەرەيiن”، – دەگەن نيەت.
وي ءۇستiندە كەلە جاتىپ، ايعىرجالدىڭ ەتەگiنە iلiككەنiن اڭداماپتى. قوس قۇلاعىن قايشىلاي، اقبوز كiلت توقتاعاندا عانا قالىڭ ويدان سەرپiلدi.
“جارىقتىق، نە كوردiڭ؟”
قاۋجاعان ويدان قۇتىلعانىنا قۋانىپ، اينالاسىنا اسىعا كوز جۇگiرتكەن. اۋلاقتاۋ ماڭداعى قويتاستىڭ ءۇستiنە جاربيا قالعان جاپالاق ەكەن. ەلەڭ-الاڭ شاقتا ەرiكسiز ەلەڭدەتەدi. “ءتۇۋ، تىنىشتىعىمدى بۇزدىڭدار عوي!” – دەگەندەي بۇلارعا قاراپ، باداناداي كوزدەرiن جاپاق-جاپاق ەتكiزدi دە، سامارقاۋ قانات قاعىپ، كوتەرiلە بەردi. دالباڭ قاققان جاپالاق قاناتىنىڭ دىبىسىن سەزiپ، دەلەبەسi قوزعان كوكشۋلان ۇشۋعا قومدانعانداي ۇمسىنىپ-ۇمسىنىپ قالعان. جورتۋىلباسى قۇسىنىڭ بۇل قىلىعىن ۇناتپادى.
– تەك! ساعان قالعانى جاپالاقپەن جارىسۋ ما ەدi!؟
اقبوزدى ءسال تەبiنiپ، ايعىرجالدى بوكتەرلەي ءجۇرiپ كەتتi دە، قاراقياعا جەتiپ تiزگiن iرiكتi.
قاراقيا – ايعىرجالدىڭ شوقتىقتى بيiگi. بۇل جەردەن اينالا كوزگە ايقىن شالىنادى. الاقانداي جازىق دالادا كولدەنەڭنەن كوسiلە سۇلاعان ايعىرجالدىڭ شىعىس قاپتالىندا قاراۋىتىپ قالىڭ توعاي كورiنەدi. قىستاۋ مەن كۇزەۋدە كۇللi ساعىر اۋلەتiنiڭ قۇت مەكەنi – “قايىڭدى” وسى.
وزگەدەي كوڭiل اۋدارار بۇدىرى جوق قوڭىلتاق جازىقتا جورتۋىلباسىنىڭ جانارى كوپ تۇراقتامادى. باتىس قاپتال دا داليعان دالا. ساقي دالانىڭ ورتا تۇسىنان قوسكول ورىن تەۋiپتi. ارقا ادامدارى بiردە “قوسكول”، بiردە “قوسكوز” اتايتىن ەگiز كول اشىق كۇندەرi ايناداي جالتىراپ جاتار ەدi، بۇگiن ول دا تۇنجىر. كورشiلەس ەكi اۋىلدى سان مارتە قىرقىستىرعانىن دا ۇمىتقانداي، دەل-سال كۇيدە تىنشي قالىپتى.
“قوسكول” تالاسىنا جورتۋىلباسى از ارالاسپاعان. ساعىر iشiندە “جولى جەڭiل جورتۋىلباسى” اتانعان تۇسى دا سول جانجالدار تۇسىندا باستالعان-دى. تايتالاسقان تالاي تارلاندى تاقىمعا باسىپ، ساعىر ەلiنiڭ ەڭسەسiن اسپانعا كوتەرگەنi دە وسى كەز. ە، داريعا-اي، مەزگiلi وتكەننiڭ ءبارi جالعان ەكەن-اۋ؟! سونىڭ ءبارi قازiر ءوزi ءۇشiن دە، وزگەلەر ءۇشiن دە وتكەن-كەتكەن. ايتسە دە، كوڭiلدەن وشپەي، ءالi كۇنگە جانىن جەيتiن بiر ارەكەتiنiڭ قارىمى جەڭiل تيمەس دەپ قاتتى شوشىناتىن-دى…
* * *
…ءساۋiر تۋىسىمەن جارىسا كوشiپ، قوسكول بويىنا قوڭسىلاسا قوناتىن كورشiلەس ەكi اۋىلدىڭ اراسىنداعى قالىپتاسقان سالت كەنەت بۇزىلدى.
وتكەن جازدا ءبايبiشەسi قايتقان وتەن بولىسقا قارىنداسىن ۇزاتقالى بەرi ءوزiمەن تەتەلەس كۇيەۋ بالاسىن ارقالانىپ، اينالاسىنا تiزە كورسەتەتiن مiنەز تاپقان ۇكiباي مەزگiلدەن ەرتە قوزعالدى. بۇرناعى جىلدارى “جايلاۋدىڭ ءسانiن قاشىرىپ، كوك مايسانى جاپىرىپ تاستايدى” دەپ اۋىلدان اۋلاققا قوندىراتىن مالشى-جالشىلارىن دا قاسىنان قالدىرماي، شۇبىرتىپ اكەلدi دە، ءابۋتايعا تيەسiلi جەرگە قوندىردى.
بۇل – تالاي جىلدار بويى ەرiكسiز iشتە تۇنشىققان ارمانىنىڭ سىرتقا شىعىپ، بوي كورسەتۋi بولاتىن. نيەتi – تايتالاسىپ قالماعان باسەكەلەسiنiڭ بەلiن بiر سىندىرىپ الۋ ەكەندiگi ايدان انىق ەدi. نامىسىنا شي جۇگiرتكەن ارەكەتكە ءابۋتاي باي شامىرقانىپ، جالىن كۇدiرەيتسە، اراعا كۇيەۋ بالاسىنىڭ بيلiگiن سالىپ، ايىپقا قوسكولدi ءوزiنە بiرجولا كەسكiزiپ الۋ دا كوڭiلiندە جوق ەمەس.
ۇكiبايدىڭ ءمۇلتiكسiز ءازiرلەگەن جەبەسi دiتتەگەن جەرiنە قاپىسىز تيگەن. “التى اتاسىنان بەرi اۋىزى اققا جارىماعان التيدىڭ ات ويناتقانىن كورگەنشە، ارۋاق نەگە اتپايدى؟! قورلاندىڭ، ساعىر، قور بولدىڭ! اتقا مiن! اتتان!” – دەپ ءابۋتاي اقكوز اشۋعا مiندi.
جارالى قاسقىردىڭ قىلىعىن قىزىقتاعانداي ماساتتانعان ۇكiباي اشىنعان اڭنىڭ وققا قارسى شابۋىن كۇتiپ، ءشۇرiپپەنi باسۋعا قامدانعان. وعى ۇڭعىسىندا تۇنشىقتى.
ءابۋتايدىڭ “اتتانىنا” ارقاسى قوزىپ، ساعىر iشiنەن اتقا قونعان ادام بولمادى. ءبارi ونىڭ ۇلكەن ۇلى ەلiبايدىڭ قاس-قاباعىن باققان. ول ۇكiباي قىلىعىنا قورلانعان دا، قورىققان دا سىڭاي بايقاتپاي، ءۇنسiز قالعان.
ءۇنسiزدiكتiڭ بiر ۇشى ۇكiبايعا زوبالاڭ بوپ ءۇيiرiلسە، ەكiنشi ۇشى جورتۋىلباسىعا قاسiرەت بوپ ءتۇيiلiپتi…
…سول جاز ءابۋتاي اۋىلى تالدىبۇلاقتى جايلادى. جايلاۋ قىزىعىنا قىمىز قىزۋى قوسىلىپ، جەل كوڭiل جەلiككە ەلiككەن جۇرت وتكەننiڭ ءبارiن ۇمىتقانداي، الاڭسىز تiرلiككە بوي ۇرعان. جورتۋىلباسى دا ءابۋتايدىڭ جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن سايگۇلiكتەرiنiڭ كۇنارا بiرiن بۇعالىقتاپ، بويعا سىيماي تەپسiنگەن بۇلا كۇشiن جۇمسايتىن ءسۇيiكتi ەرمەك تاپقان-دى.
تامىزدىڭ سوڭعى كۇندەرiنiڭ بiرiندە تاڭ ءسارiدە ەلiباي شاقىرتتى. اۋىزدىقپەن الىسقان شابدار قۇناندى ەلiباي وتاۋىنىڭ كەرمەسiنە بايلاپ، جورتۋىلباسى ۇيگە ەنگەندە، جاس مىرزا قۇس جاستىقتى قولتىعىنا قىسا، جانتايىپ جاتىر ەكەن. باسىن سەرگەك كوتەرiپ الدى دا، سول قولىمەن ءتوردi نۇسقادى.
– جوعارى شىق، قۇرداس! كوپتەن بەرi نەعىپ جولاماي كەتتiڭ؟ وكپەڭ بار ما الدە؟
جورتۋىلباسى ءۇنسiز تورگە وزعان. Iلە-شالا iشكە ەنگەن مىرزانىڭ كەلiنشەگi كاميلا يبالى قيمىلمەن سالەم قىلدى دا، داستارقان جايدى. وڭ جاق iرگەدەگi كۇبiنi پiسiپ-پiسiپ جiبەرiپ، قوس توستاعانعا تولتىرا قىمىز قۇيىپ ۇسىندى. جورتۋىلباسىنىڭ iشi جىلىپ قالعان. ەلiباي ەشتەڭەنi ەلەڭ قىلماعانداي، ايەلiنە سالعىرت كوز تاستادى.
– بارا بەر!
سىبدىرىن دا سەزدiرمەستەن، بۇرالا باسىپ سىرتقا بەتتەگەن قۇلىن مۇشەلi كەلiنشەكتiڭ سوڭىنان قۋالاي كوز جۇگiرتكەن جورتۋىلباسىنى مازاقتاي، ەلiباي مىرس ەتتi.
– بايتال كورiپ، باسى اينالعان ءساۋرiكتەي ەسiڭ شىقتى-اۋ، ءا، باتىر!.. اللا جازسا، وسىنداي بiرەۋگە ءوز قولىڭ دا جەتەر، قۇرداس! قالىڭ مالى مەنەن بولسىن. ارۋاعىمدى اسىرار ازاماتتان ايانىپ…
نامىسىن شاباقتاعان سوزگە شامدانىپ قالعان جورتۋىلباسى شالت كەتكەن.
– مۇقاتۋعا شاقىرىپ پا ەڭ، نەمەنە؟! شارۋاڭا كوش، مىرزا!
ەلiباي ءۇنسiز قالدى. قولىنا العان توستاعانعا ەرiن دە تيگiزبەستەن، جورتۋىلباسىعا سىناي قارادى. قوي كوزدەرiندە ايداپ سالما ايارلىقتىڭ نىشانى دا بايقالمايدى. مونتانى. ويلى. نامىسقا بۋلىققانداي ىزالى داۋىسى دا تەرەڭنەن تەپسiنە شىققان.
– باتىر! “Iرگەلi ەلمiز!” دەپ ەكiلەنە سويلەسەك، ەكi اياقتىعا دەس بەرمەيمiز. راس! ارعى اتامىز سامالبايدان بەرi كورشiدەن كەۋدە كورiپ، كوكiرەگiمiز باسىلماعان. كەرەگەمiزدi كەڭ كەرiپ، شاڭىراعىمىزدى شالقاق ۇستاتقان ەرلەرiمiز از بولماپتى ءارiدە! الايدا، ەرلiگiمiز بەن ەلدiگiمiزدi سوڭعى كەزدە جوعالتىپ العان جوقپىز با؟! كەۋدەسiن كەرە دەم الىپ كورمەگەن ازعانتاي التي ءتورiمiزدi تاپتاعانداي، اتا قونىس جايلاۋىمىزدى ەمiن-ەركiن يەمدەنiپ وتىرعانىن ويلاسام، قۋ جانىمنىڭ جاي تاپقىزار ءتۇرi جوق. نامىسقا قالاي مiنبەسسiڭ؟!. بۇل قورلىققا قالاي عانا توزەرسiڭ؟!. شىدامنىڭ دا شەگi بار. قايتپەك كەرەك؟ سويىل سايلاپ، جiگiت جيناپ، بەيبiت ەلدi شاۋىپ الدىق، ونداي iستەن نە شىقپاق؟! ونسىز دا جاراسى جازىلماسقا بەت العان ەكi ەلدiڭ اراسىندا لاپ ەتەر التىباقان الاۋىزدىق پا؟!. جالپاق ەلدiڭ جازىعى نە سونشالىق؟! بiر اكەنiڭ بالاسىنداي ەكi ەلدiڭ ورتاسىنا وت تاستاپ، قىزدىرمالاپ وتىرعان – جالعىز ادام. ول – ۇكiباي! ۇكiبايدىڭ تۇقىمى! جالعىز مەنiڭ عانا ەمەس، بiر قاۋىم ەلدiڭ اتا نامىسىنان اتتاپ وتىرعان ۇكiبايدىڭ باسىنا زاۋال تۋعىزار ەر شىقسا، ۇكiبايدىڭ سۇيەگiنە ارىلماستاي قارا تاڭبا باسىلسا، ارۋاقتار دا اۋناپ تۇسەر-اۋ، رازى بوپ. نە ايتاسىڭ، باتىر؟..
– ايتا بەر، مىرزا.
– بيىل اتا-بابا ارۋاعى، ەل نامىسى سىنعا تۇسكەن جىل بولدى-اۋ. سىن كەزەڭنiڭ سالماعى – ەر جiگiتتiڭ موينىندا. ەركەككiندiك بولعانمەن، ەرلiك جاساۋ – ەكiنiڭ بiرiنە ەنشi ەمەس. ەل ءۇمiتi ءوزiڭدە، باتىر!..
…قولپاشى مەن قولقاسى ارالاس ۇزاق اڭگiمە كەلiسiممەن ءتامامدالعان.
ەرتەڭiندە جورتۋىلباسى اتقا مiندi. قاسىنا سىرالعى سەرiكتەرiنەن ەشكiمدi ەرتپەگەن. تەك ەلiبايدىڭ اقىلىمەن ساتبەك بiرگە اتتاندى. قوسارىندا – ەن-تاڭباسىز، بەدەۋ كۇرەڭ بيە. ەرتتەۋلi. باعىت – ۇكiباي اۋىلى.
بوزالا تاڭعا iلەسە اتقا قونعان بۇل ەكەۋiنە تامىزدىڭ قوڭىر جەلi دە اسەر ەتپەيتiندەي. تiپتi قۇبىلا تۇستان قۇلاي تۇسكەن كۇن ساۋلەسi شامىنا تيگەندەي جورتۋىلباسىنىڭ قاباعى كiرجiڭ-كiرجiڭ. اۋەلدە ارنارسەنiڭ باسىن بiر شالىپ، سەرiگiن سوزگە تارتپاققا تىرىسقان ساتبەك قابارعان قاباقتى كورiپ، جىم بولعان. سودان ول دا ءۇنسiز. ءۇنسiز تىنىشتىقتى جىلقى تۇياعىنىڭ تاق-تۇق دىبىسى عانا بۇزادى. ءجۇرiسi سۋىت ەكi سالت اتتى بەسiن اۋا ايعىرجالدىڭ باتىس بوكتەرiندەگi شوق شiلiككە تۇمسىق تiرەگەن. جورتۋىلباسى تiزگiن iرiكتi. اينالاعا اسىقپاي كوز سالىپ، شولىپ ءوتتi دە، اتتان ءتۇستi. جۇقا قايىس تiزگiندi ەردiڭ الدىڭعى قاسىنا iلiپ، شىلبىرمەن اتىنىڭ مiنەر جاق الدىڭعى اياعىن كۇرمەدi. ۇزەڭگiلەسە توقتاعان ساتبەك تە سونى iستەدi. جەتەككە العان كۇرەڭ بيەنi شiدەرلەپ قويۋدى دا ارتىق كورمەگەن.
بوزاڭ تارتا باستاعان شالعىنعا شالقالاي كەتكەن جورتۋىلباسىنىڭ جانىنا كەلiپ جانتايعان ساتبەك باسشىسىنىڭ قاباعى جازىلعانىن اڭداپ، بيپاز ۇنمەن اڭگiمە شەتiن قىلتيتقان.
– وسى ۇكiباي بالا كەزiندە يت اۋرۋىنا شالدىققان-اۋ، سiءرا؟.. الدە يتكە تالاندى ما ەكەن؟ ايتەۋiر، يت اتاۋلىنى كورسە، توبە شاشى تiك تۇراتىنى-اق عاجاپ؟!
جورتۋىلباسى تiل قاتپادى. ەشتەڭە ەستiمەگەندەي، كوك ءجۇزiنە مەڭiرەيە قاراپ، جاتتى دا قويدى. نە ويلادى؟ ەستە جوق. تەك ۇياسىنا بەتتەگەن كۇننiڭ ورتكە ورانعانداي قىزارىپ باتقانى ساقتالىپتى كوڭiلدە. ىمىرت ءتۇسiپ، قاراڭعىلىق قويۋلانا باستاعان شاقتا عانا الدەنەدەن شوشىنعانداي، باسىن وقىس كوتەرگەن. مىزعىپ كەتكەن ساتبەك ۇرەيلەنە اتىپ تۇردى.
– نە بولدى؟!
– كەتتiك!
…جاڭا اي مەن ەسكi اي توعىسقان ءولiارا كەزدiڭ مىلقاۋ قاراڭعىلىعى زۇلىم نيەتكە تiلەۋقور بولعانداي تۇنەرە تۇسكەن. قاراڭعى جامىلا ۇكiباي اۋىلىنىڭ شەتiنە iلiككەن ەكەۋدiڭ جانار اۋدارماستان، ءۇي اراسىنداعى قيمىل-ارەكەتتi باعىپ جاتقانىنا دا تالاي ۋاقىت. اۋلاقتاۋ تۇستان جالعىز قويشىنىڭ ايتاقتاعان داۋىسى ارەدiك تالماۋسىراي جەتەتiنi بولماسا، اۋىل قاننەن-قاپەرسiز. بەتكە ۇستار اقساقالدارى مەن ازاماتتارى وتەن بولىستىڭ ءبايبiشەسiنە باعىشتالعان قۇدايى اسىنا كەتiپ، كiلەڭ قاتىن-قالاش قالعان اۋىلدىڭ ابىر-سابىرى الدەقاشان تيىلىپ، ەل ۇيقىعا باس قويعان.
– ءيا، ءسات!
اۋىلدان شىققالى العاش تiل قاتقان جورتۋىلباسى ورنىنان تۇرا بەرە، سەرiگiنە كوز تاستاعان. ساتبەك ونىڭ كوزiندەگi ساۋالدى تانىعانداي، ورتاداعى بوز ءۇيدi يەگiمەن نۇسقادى. باسقا ءسوز بولماعان. ەكەۋi دە قالتالارىنان ورامال سۋىرىپ، بەت-اۋىزدارىن تۇمشالاي ورادى. مىسىقتابانداي باسىپ، اۋىلعا بەتتەدi. اۋىزدىعى الىنباعان جانۋارلار شي ءتۇبiندە قاڭتارۋلى قالعان…
بوز ءۇيدiڭ iرگەسiنە جەتە بەرە قالت توقتاپ، iشكە قۇلاق تiكتi. كوڭiلگە قاۋiپ الارداي دىبىس اڭدالماعان. “ءيا، بiسسiمiءللا…” بولار-بولماس كۇبiرلەگەن جورتۋىلباسى كەرەگە استىنا قول سۇقتى دا، شاباقتارىنان سىعىمداي ۇستاپ، ەپپەن كوتەرە بەردi. ساتبەك قاس-قاعىم ساتتە iشكە ەنiپ ۇلگەرگەن.
جورتۋىلباسى سىبدىرىن شىعارماستان ەسiك الدىنا باردى. الدەنەدەن سەكەمدەنگەندەي كەنەت مازاسىزدانا سوققان جۇرەگiنiڭ ءدۇرسiلiنە ەلەڭدەپ، ەكi ۇداي حالدە بiر ءسات تۇرىپ قالعان. ايتسە دە، سەزiمتال ءتۇيسiك ەسiك باۋىن كەسiپ جiبەرگەن iشتەگi پىشاق دىبىسىن دا قاعىس جiبەرمەدi. Iلە-شالا ەسiك ەستiلەر-ەستiلمەس سىقىر ەتتi.
– بۇ كiم-ەي؟.، – ۇيقىلى-وياۋ ايەل ءۇنi توسەكتە تۇنشىقتى. بوساعادان اتتاي بەرگەن جورتۋىلباسى بۋلىققان دىبىس پەن بۇلقىنعان قيمىلدىڭ وڭ قاناتتان شىعاتىنىن اڭداعان. ەكi-اق اتتاپ سول تۇسقا جەتتi. قارمانعان قولىنا جiبەك شىمىلدىق iلiنگەن، جۇلقىپ جiبەردi. شىمىلدىق ءۇزiلiپ ءتۇستi. سوندا بايقادى – ساتبەك ەكi ايەلدi اياعىنىڭ ورتاسىنا قىسقان بويى الاقانىمەن اۋىزدارىن باسىپ، ارپالىسىپ جاتىر ەكەن. مۇنى كورiپ، iرگەگە اۋناپ ءتۇستi دە، “قىز سول!..” – دەپ دەمiگە تiل قاتتى.
جورتۋىلباسى شالت قيمىلدادى. بەلبەۋiنە iلگەن ورامالدى قىزدىڭ انتەك اشىلعان اۋزىنا سالىپ جiبەردi دە، سول قولىمەن يىقتان، وڭ قولىمەن بەلiنەن قاپسىرا قۇشاقتاپ، شىمىلدىق iشiنەن سۋىرىپ الدى. Iلە-شالا ساتبەك تە تۇرەكەلدi. بەشپەنتiن شەشiپ، قىزدى بيپازداي قىمتادى. شىمىلدىق جاقتان كوز ايىرماي قادالعان كۇيi ەسiكتi اشىپ، جورتۋىلباسىعا جول بەردi.
بۇكەڭدەي جۇگiرگەن ەكەۋiن شي ءتۇبiندەگi قاڭتارۋلى اتتار وسقىرىنا قارسى العان. ساتبەك جورتۋىلباسىنىڭ اتىن كولدەنەڭدەي تارتتى دا، باسىن شايقاي تiل قاتتى.
– قىزىمەن تەتە توقال الىپ قۇتىرعان توبەتتiڭ تەگەۋرiنi الگi بەيشارانىڭ تاقىمىنا تاتىماي جۇرگەن شىعار. اينالىپ بارىپ، ساۋابىن الىپ قايتسام قايتەدi؟ ويپىرماي، ءوزi دە اق بورىقتاي-اۋ، اق بورىقتاي! كەرەگەگە تاڭىپ جاتىپ، قايتا-قايتا كوزiم ءتۇسiپ…
جورتۋىلباسى الارا قاراعان. ىزبارلى كوزدەن جاسقانىپ قالعان ساتبەك ءسوز ارناسىن كiلت بۇردى.
– كۇيەۋ بالاسىنىڭ قۇرمەت-سياپاتىنا ابدەن مەيماناسى تاسىپ كەلە جاتقاندا، ورتا جولدا مىنانى، اۋىلىندا ناقسۇيەرiن كورگەندە، ۇكiباي ەل بەتiنە قالاي قارار ەكەن؟
جورتۋىلباسى جاق اشپاستان اتىنا ىرعىپ مiنiپ، قىزدى الدىنا سۇلاتا وڭگەردi دە، شالت قيمىلمەن تiزگiن قاقتى. قىزدىڭ اپپاق ءدۇريا كويلەگi قاراڭعىدا بولىمسىز اعاراڭداپ، تۇنەككە جۇتىلىپ كەتە بەرگەن.
سول ءسات جورتۋىلباسى نيەت ەتكەن ارەكەتiنiڭ وبال-ساۋابىن ويىنا دا الماعان. ەل ەستiپ-كورمەگەن زۇلىمدىقتى شەگiنە جەتكiزە ورىنداپ، توقمەيiل حالدە كەرi قايتقانى راس. تiرi جاننىڭ كوزiنە شالىنباي، جىلقىشىلار ورتاسىنا تiكە تارتقان. جۇما ارالاتىپ ارنايى iزدەپ كەلگەن ەلiباي: “جارادىڭ، باتىر! اتا-بابا ارۋاعىن اسپانداتا كوتەرەر ەر ەكەنسiڭ! ەرلiگiڭدi تانىتتىڭ! كەۋدەسiنە نان پiسەردەي كۇپسiنگەن ۇكiبايدىڭ كوكiرەگiن ەزiپ ءوتتi قيمىلىڭ. باسىنباق بولعان دۇشپاندى تابانىمدا تاپتاتتىڭ. ارۋاق ىرزا، مەن ىرزا. ىرزا بولماي قايتەيiن، حاس جاۋىمنىڭ جان تەڭگەرمەي وتىرعان جالعىز قىزىن بيەگە تەرiس مiنگiزiپ، ەمشەگiنە كۇل جاعىپ، ەل الدىندا كۇلكi ەتتiڭ. تiرiدەي ءولiپ، ءوز ساقالىن ءوزi ۋىستاپ جۇلعان جاۋىمدى كوزبەن كوردiم. كولدەنەڭ باقپاي، كوزبە-كوز كوڭiل ايتتىم-اۋ! ەندi مەندە ارمان جوق! ءوزiڭنەن ايارىم دا جوق، باتىر. كوڭiلگە الاڭ كiرگiزبە. اشىنعان جاۋ ساعان ازۋ اقسيتسا، جولىن بوگەر مەن بارمىن. قۇدايىدا بiرگە بوپ، بiر تاباقتان اس iشكەن ماعان جاۋىقسا، بەتiنە ەل تۇكiرەر!” – دەپ لەپiرە سويلەگەن كەزدە، بۇل ەزۋiنە مىسقىل ءۇيiرە، ماساتتانا كۇلگەن دە قويعان.
اسىلىق بولعان ەكەن-اۋ!.. زورلىق ءتۇبi زاۋال – جاسىنعا اينالىپ، اقىرى ءوزiن تاپقان ءتارiزدi. قۇيرىق-جالدان ايرىلىپ، تۇل بوپ قالعانى مىناۋ...
جورتۋىلباسى قايعىلى وكiنiش تۇڭعيىعىنا جەتەلەگەن زiلماۋىر ويدان سەرپiلگiسi كەلiپ، قوسكولگە كوز جiبەرگەن. تۇنجىراعان كول بەينەسi كوڭiل الدارقاتپادى. ەگiز كول قايعى-قاسiرەتتەن جانشىلعان شەرمەندە جاننىڭ قوس قاراشىعىنداي ەلەستەگەن. ويىنا بالا كەزiندە ەستiگەن اڭىز ورالدى. “تۇتقيىلدان جاۋ تيiپ، ۇدەرە كوشكەن قالىڭ ەلگە iلەسە الماي، جاۋدىڭ جولىندا قالعان قوس جەتiمەكتiڭ كوز جاسىنان جارالعان ەكەن بۇل “قوسكول”، – دەيتiن ەدi ەسكi اڭىز. جورتۋىلباسى سول اڭىزدىڭ اقيقاتىنا كوز جەتكiزگiسi كەلگەندەي، تەسiلە قاراعان. قوسكول تۇستان ۇرەيلەنە شىرىلداعان سابيلەردiڭ داۋىسى ەستiلەتiندەي…
قاراداي ىزالاندى: “تفۋ! ويعا كەلمەيتiن سۇمدىق بولماسايشى بۇل…” سەلت ەتiپ ارتىنا بۇرىلعان. قازاقى ەردiڭ الدىڭعى قاسىنا قوندىرعان قۇسىنا كوزi ءتۇستi. الاپات ويدى الاستاپ، كوڭiل الدانار جەلەۋ تابىلعانىنا قۋاندى. ەپتەگەي قيمىلمەن توماعاسىن سىپىردى. كوك ءجۇزiنە كوتەرiلمەي، تىمىرسىق تiرلiكتەن iشقۇسا بولعان بۇركiت تە ءدۇر سiلكiنگەندەي. اڭساق كوزبەن اينالاعا سۇعاناقتانا قارايدى. جورتۋىلباسى بالاقباۋدى اعىتتى دا، بۇركiتiن سiرi بيالاي كيگەن وڭ قولىنا قوندىردى.
“ەكەۋiمiزدiڭ قوشتاساتىن كەزiمiز جەتكەن سياقتى. قوش، كوكشۋلان!” قولىن كوتەرە ۇستاپ، سەرپiپ قالدى. كوكشۋلان قالباڭ ەتiپ قانات قاقتى دا، قالقىپ كوتەرiلە بەردi. الىستاپ بارادى. قۇسى بيiكتەي-بيiكتەي كوز ۇشىنداعى قارا نوقاتقا اينالعانشا، جورتۋىلباسى جانار اۋدارماي قاراپ تۇردى. كiرپiك ۇشىندا قوس تامشى iركiلiپ قالعان. “كوكشۋلان دا قولدان كەتتi!” ۇياسىنان اسا الماي، تۇنىپ قالعان قوس تامشى iرiپ ءتۇستi. “مۇنىم نە؟ جالعىز ۇلدان ايرىلعاندا شىقپاعان جان قاڭعىعان قاراقۇسقا بولا شىعا قويماس…” بوركەمiك سەزiمiنەن تەز تيىلدى. كوكشۋلاندى كوزدەن دە، كوڭiلدەن دە تاسالاعىسى كەلگەن. اقبوزىن جەتەلەپ، تورت-بەس قادام جاسادى دا، كiلت كiدiردi. ەركiنەن تىس الدەبiر كۇش اسپانعا جالت قاراتقان. بۇلت تورلاعان اسپاندا جالعىز بۇركiت قاراتورى قىزدىڭ مەڭiندەي قاراۋىتادى.
“بيiگiڭدi ساعىنعان ەكەنسiڭ-اۋ؟”
بۇركiت باسكiل قيمىلمەن اينالا قالىقتاي باستادى. قۇسىنىڭ سىرالعى ارەكەتiنە تاڭدانعان جورتۋىلباسى كوڭiلi كۇپتەنiپ، شىرقاۋ بيiككە تەلمiرە ءتۇستi. كوكشۋلان تومەن قۇيىلدى. كوڭiلiنە كۇدiك قاشقان جورتۋىلباسى اتقا قوندى دا، قۇسىنىڭ ءشۇيiلگەن ورنىن باعىتقا ۇستاپ، قاراقيانى قيالاي تارتتى.
ول جەتكەن كەزدە كوكشۋلان دا، جانىندا جاتقان ارلان دا قانعا بويالىپ، ءالسiرەپ قالعان ەكەن. قيمىلسىز. جاۋىنان بۇرىن جان بەرۋدi ار ساناعان مورت مiنەزدi قوس تاعىنىڭ جاۋىعا قاراسقان كوزدەرi قانعا تولى. قىپ-قىزىل.
سورعالاي كەلiپ، تەۋiپ تۇسكەن كوكشۋلان ارلاننىڭ ومىرتقاسىن ۇزسە دە، جانتالاسقان ءبورi ەسەسiن جiبەرمەگەن سياقتى. بۇركiتتiڭ وڭ سيراعىن قارا سانعا دەيiن قارپىپ ۇلگەرiپتi. وتكiر تىرناق ءوز مiنەزiن وڭەشتە دە تانىتسا كەرەك، قاسقىردىڭ ەزۋiنەن جىلىمشى قان كورiنەدi.
بويىن ايانىش پەن اشۋ قابات بۋعان جورتۋىلباسى اتتان سەكiرiپ ءتۇستi دە، قولىنداعى ون ەكi ءورiم دىراۋمەن ارلاندى باستان تارتىپ وتكەن. قارس ايىرىلعان قالىڭ قۇيقانىڭ اراسىنان قاراقوشقىل قان سىزدىقتادى. سول ءسات مازاسىز دا ماعىناسىز تiرلiككە لاعىنەت ايتقانداي، بۇركiت ايانىشتى ءۇن شىعاردى. سەكەمدەنە جالت قاراعان جورتۋىلباسى كوكشۋلاننىڭ جانارىنداعى كەكتi جارقىلدىڭ تiلەمسەك جاۋتەڭگە اينالعانىن اڭدادى.
– باقۇل بول، سەرiگiم!
قاتال قامشى تاعى سiلتەندi. بۇركiتتiڭ باسى ءۇزiلiپ تۇسكەن.
– ەندi بiرجولا قوشتاستىق… ماڭگiگە!..
جورتۋىلباسى ەڭكەيiپ، بۇركiتتiڭ قان تامشىلاعان باسىن قولىنا الدى. كوكشۋلاننىڭ جۇمىلماعان كوزدەرi تەسiرەيە قالىپتى. جانارىن تايدىرىپ اكەتتi. “كەشiر، كوكشۋلان! قولىمنان كەلگەنi وسى. سەن قاسيەتiڭدi بىلعاماي، جاۋىڭدى جاستانا كەتتiڭ عوي. قاپىڭ جوق. مەن شە؟ نە كۇتiپ تۇر الدىمدا؟ كiم بiلiپتi؟..”
جورتۋىلباسى قولىنداعى باستى دەنەگە اكەلiپ قوستى دا، تiزەرلەي وتىردى. ادام قازاسىن ازالاعانداي باياۋ كۇبiرلەپ، جەردەن بiر ۋىس توپىراق الدى دا، تەلمiرە قاراعان كوزگە سەبە سالدى. ورنىنان شالت كوتەرiلiپ، تiزەسiن قاقتى دا، ازالى كۇيدەن قۇتىلۋعا اسىققانداي، ادىمداي باسىپ، اقبوزعا بەتتەدi.
* * *
اقبوزدىڭ جانعا جايلى بوكەن جەلiسi شيىرشىق اتقان ىزاسىن ىدىراتا باستاعانداي. بويىندا سالقىن سەرگەكتiك پايدا بولدى. ارتىنا قارايلاپ ەدi، سونادايدان ايعىرجال جوتالانا قاراۋىتتى. “ءوندiرiپ-اق تاستاعان ەكەنمiن-اۋ. قۇداي جازسا، iزدەگەن اۋىلىم وسى ماڭايدان ەندiگi شاڭ بەرiپ قالار. مىنا قىرقادا اتتىڭ بەلiن بiر بوساتىپ الايىن…”
اقبوزدىڭ تۇياعى قىرقاعا iلiككەندە، ماڭداي تۇستان بىتىراي جايىلعان جىلقى تابىنى كورiندi. شەتiن الا قۇرىق سۇيرەتكەن جالعىز جىلقىشى قارايادى. ءدال وسى قالپىندا ول جىلقىشىدان گورi قالقايىپ تۇرعان قاراقشىعا كوبiرەك ۇقسايتىن. استىنداعى اتى دا جەردەن باس الماي، سۇعىنىپ الىپتى. ەتەكتەگi مامىراجاي كورiنiس جورتۋىلباسىعا ۇكiبايدىڭ استامسىعان قىلىعىنداي سەزiلiپ، قانى باسىنا شاپقان. ىزالانا تەبiنiپ قالدى.
ات ءۇستiنەن اۋدارىپ تاستارداي ەنتەلەي توقتاعان جورتۋىلباسىدان جىلقىشى ايىل جيعان جوق. جايباراقات كۇيi سىعىرايا قارادى.
– ءيا-ا، جول بولسىن، جiگiتiم! قايدا تارتتىڭ؟ ەكپiنiڭ ەل كوشiرەردەي ەكەن، ەسەرسiڭ-اۋ دەيمiن؟..
قاۋاشاقتاي بولسا دا قاعىتپاعا قۇمار سەكiلدi. جورتۋىلباسى ءسوز تالاستىرۋدى قوش كورمەدi.
– بوس سويلەمەي، ءجون سiلتە. ۇكiبايدىڭ اسىراندى كۇشiگiن قايدان تاپسام بولادى؟
جىلقىشى ءتۇتiگiپ كەتتi.
– ءاي! سەن كiمدi “كۇشiك” دەپ باسىناسىڭ-ەي!؟
قولىنداعى قايىڭ قۇرىق شوشتاڭداي كوتەرiلە بەرگەن، جورتۋىلباسىنىڭ ون ەكi ءورiم دىراۋى شىپ ەتتi. جىلقىشى قاق ءبولiنگەن قۇرىقتىڭ شولتاڭداعان تۇتامىنا ابىرجي قارادى.
– ءوي، اقىماق! جۇمساي المايتىنىڭ بار، نەسiنە قۇرىق سۇيرەپ ءجۇرسiڭ؟ جولدىبايىڭ قايدا؟ نۇسقاپ جiبەر!
ءجۇنi جىعىلىپ قالعان جىلقىشى ىقتاي سويلەدi.
– مىنا بەلدەن اسىپ تۇسسەڭ، مىرزا قوس بار. باتىردى سودان تاباسىڭ. ەسiڭدە بولسىن بiراق، ەلدiڭ ءبارi مەن ەمەس. كارi جىنىڭدى قاعىپ الادى جولدىباي…
جورتۋىلباسى ءجۇرiپ كەتكەن. الگiنiڭ “مىرزا قوس” دەگەنi قوڭىرقاي كيiز ءۇي ەكەن. ماڭايىندا تiرi جان بايقالمايدى. Iرگەگە تiرەي ات iرiككەندە دە iشتەن ەشكiم شىقپادى.
– ۋا، سويلەس! تiرi پەندە بار ما مۇندا؟
ۇيدە قوزعالىس سەزiلدi.
– بۇل قايسىڭ ءۇي سىرتىنان اڭگiرلەپ تۇرعان؟
– ماعان كەرەگi – جولدىباي!
– Iزدەگەنiڭ مەن بولسام، ۇيدەمiن. كiم بولساڭ دا، كiر بەرi!
– جولدىباي!
جورتۋىلباسىنىڭ داۋىسى شاڭق ەتتi.
– قۇدالىققا كەلگەم جوق. بالامنىڭ كەگi، اتا-بابامنىڭ نامىسىن قۋىپ كەپ تۇرمىن. بەس قارۋىڭدى ساي ۇستاپ، ەرتەڭ تاڭدا قۋشوقىنىڭ ەتەگiنەن تابىل! كەزدەسەر جەر – باۋرايداعى شوق شiلiك.
* * *
تاڭ شولپانى قىلاڭ بەرە ۋاعدالاسقان جەرگە جولدىباي دا جەتكەن.
وتتى جانارلاردا بiتiسپەس دۇشپان نيەت ايقىن بايقالسا دا، ارتىق سوزبەن قاقتىعىسپاي، ەكەۋi دە ىزبارلى سىپايىلىق ساقتادى..
– باستايىق، باتىر!
القىمعا تiرەلگەن كەك تاسقىنى بiر ساتتە اتىلعانداي. جالعىز ءسوز ەكi اۋىزدان بiردەي شىقتى.
بiرi – جاس، بiرi – جاسامىس، سارىارقانىڭ قوس تارلانى كەكتەنە قاراستى. بiرi تiرi تۇرعاندا ەكiنشiسiنە مىناۋ ساقي دالادان ورىن تابىلماسىن ەكەۋi دە ۇعىنعان.
تىنشي قالعان ماڭ دالا iشiن تارتتى.
بiر-بiرiنەن سارىارقانىڭ سامالىن قىزعانعان قوس تارلاننىڭ بiلەگi شارتپا-شۇرت ايقاسا كەتكەن.
شىعىستان سiبiرلەگەن تاڭ نۇرى قىرىق كۇندiك تiرلiكتە قىرىق پىشاق بوپ وتەتiن پەندەلەردiڭ قىلىعىنان ءجۇزi كۇيگەندەي جالقىنداپ شىعىپ كەلە جاتتى…
* * *
جامباسىنان قان كەتiپ، مەشەل جانداي دارمەنسiز حالدە جاتسا دا، جورتۋىلباسى جاۋىنىڭ الدىندا وسالدىق تانىتقىسى كەلمەگەن. ايتسە دە، قانىن شىعارا تiستەنگەن سۇپ-سۇر ەرنi، ساتتە الۋان وزگەرiپ جاتقان بوپ-بوز ءوڭi جان شىداتپاس ازاپ ءۇستiندە ەكەنiن تانىتادى. تiكتەپ قاراۋعا ادامنىڭ ءداتi بارمايتىن وتتى جاناردىڭ دا شوعى ءالسiرەپ، تiرلiككە تالاق ايتقان نيەت سەزiلگەندەي. الگiندە عانا ارپالىسىپ جۇرگەن جاۋىنىڭ ءوزiنە ءجادiگوي اياۋشىلىقپەن كوز تiگiپ وتىرعانىن سەزگەندە، نامىسقوي جۇرەگi شانشىپ قويا بەرەدi. قۋ مەديەن دالادا قۇزعىننىڭ جەمi – تiرi ءولiك بوپ قالا بەرەتiنiن ويلاسا، سوڭىندا سۇيەگiن iزدەپ شىعار جاناشىر ەرقارانىڭ جوقتىعى ەسiنە تۇسسە، وزەگiن ءورت الىپ، زىعىردانى قاينايدى.
دۇشپانىنا ەلەۋسiزدەۋ كوز سالعان. ول ءتوڭiرەكتi بارلاي شولىپ، اسىقپاي اتىنا اياڭداپ بارادى ەكەن. ىزاعا بۋلىققان جورتۋىلباسى ۇندەمەي-اق قالماق ەدi، ءداتi شىدامادى.
– ە-ەي!.. توقتاي تۇر!.. توقتا دەيمiن…
جورتۋىلباسىنىڭ دەمiگە شىققان ءۇنi ىزعارسىز ەستiلدi.
“مىنا كۇشiك شىنىمەن قايىرىلماي كەتەر مە ەكەن؟”
دۇشپانى قايىرىلمادى. ات جالىن بيپازداي سيپاپ ۇزاق تۇردى دا، قاراكەرiن جەتەكتەپ قايتا ورالدى. ەندi كiدiرسە، ۇلگەرمەستەي سەزiنگەن جورتۋىلباسى بار قايراتىن جيىپ، جاۋىنىڭ بەتiنە تiك قارادى. تiستەنە سويلەدi.
– جاۋىم دا بولساڭ، كەلەر كۇننەن ءۇمiتتi ادامسىڭ عوي. جاساعان جاقسىلىعىڭ بولسىن، ءولتiر ءوز قولىڭمەن!..
دۇشپانى تiل قاتپادى. ەشتەڭە ەستiمەگەندەي.
– شاڭعا اۋناتىپ، قۇم اساتقان قورلىعىڭ دا جەتەر. قينالماي ولەيiن، كەزدiگiمدi قايتار…
دۇشپانى مۇنى قازiر بايقاعانداي تەسiرەيە قارادى.
– و نە دەگەنiڭ، باتىر؟ ەلۋگە كەلگەنشە شاريعات ءجونiن بiلمەگەنiڭ بە؟ “ەڭ حارام ءولiم – ءوزiنە قول جۇمساعان ءولiم” دەمەۋشi مە ەدi. اجال كەلمەي، ولمەك جوق. رەنجiمە، باتىر، مەن اجال ەمەس، اداممىن عوي. اداممىن! – دەپ بەتiنە ىرجىڭداي ءتوندi.
جورتۋىلباسى مازاق بولعانىن ۇقتى. تەبiنگi مۇرت جاس بالادان جەڭiلگەنiنە قورلاندى. اكە كەگiن قۋار ەركەككiندiك جوقتىعىنا نازالاندى. قورلاي كۇلگەن جاۋىنا جاي وعىنداي قادالار سوزدەرiن دە ايتا الماي جاتقانىنا شاراسىزدانا كۇيiندi.
– زاۋال شاق ساعان دا جەتەر!.. دۇنيە – كەزەك، اسقانعا توسقان بار…
جەڭiس بۋى وياتقان كۇلكi كiلت تيىلىپ، جاۋىنىڭ ەزۋiنە كەكتi كەكەسiن iركiلدi.
– دۇرىس ايتتىڭ-اۋ! اسقانعا – توسقان وسىنداي بولادى. اكەم ۇكiباي ايتۋشى ەدi: “تiرلiكتە بiتiسپەس جالعىز جاۋىم بار. سودان كەگiم قايتسا، دۇنيەدەن ارمانسىز وتەر ەدiم” – دەپ. اكەمنiڭ جاۋى سەن ەدiڭ، جورتۋىلباسى! كەك قايتتى، iس بiتتi!
دۇشپانى تەرiس اينالىپ شىرت تۇكiردi دە، قاسىنا مالداس قۇرا جايعاستى.
– جىلقى تانيدى ەكەنسiڭ، – دەدi جايباراقات ۇنمەن، – اتىڭ تاماشا! ايعىر بولعاندا الدىنا ءۇيiر سالىپ، تۇقىم الۋعا بولاتىن ەدi.
جورتۋىلباسىنىڭ جۇرەگi مۇزداپ قويا بەردi. اۋزىنا قانجىلىم ءدام بiلiندi. جاۋىنا ءتۇڭiلە كوز قاداپ، تۇكiرiپ جiبەرگەن. يەگiنەن اسپادى…
دۇشپانى ماعىناسىز ىرجيدى.
– قوش، باتىر! كەتتiم مەن…
قاراكەرگە باپتانا مiندi دە، مەڭiرەۋ تىنىشتىقتى شوشىتا، ءدۇرسiلدەتiپ شابا جونەلدi.
جورتۋىلباسى ات تۇياعىنىڭ ءدۇبiرiن كوپكە دەيiن ەستiپ جاتتى. قادالا تۇسكەن تۇياق ءدۇبiرi الىسقا كەتە مە، الدە قارا جەر حابارشى بوپ تۇر ما، ايتەۋiر، قۇلاق ءتۇبiندەگi ءدۇبiر جاڭعىرىعىپ تۇرىپ الدى…
جورتۋىلباسى قارا جەردi ىزالانا تىرمالاپ، ۋىسىنا iلiككەن توپىراقتى جاۋىنىڭ iزiنە شاشقان بولدى. بۇل ساتتە ءوزiنiڭ سوڭىنان دا تالاي-تالاي توپىراق شاشىلعانى ويىنا كەلمەگەن.
* * *
جورتۋىلباسى اسپانعا ۇرەيلەنە قاراپ، يەك قاقتى. نە ايتقىسى كەلدi ەكەن؟..
كۇزگi جاڭبىر تولاستار ەمەس…
1982 جىل،
الماتى، قازمۋ قالاشىعى.
