اقش رەسەيگە العاش رەت سانكسيا سالىپ تۇرعان جوق. وسىدان 4 جىل بۇرىن دا باراك وباما رەسەيگە سانكسيا جاريالاعان بولاتىن. بۇل جايتتىڭ استارىندا بەلگىلى ءبىر ساياسي جاعداي بارى انىق. العاشىندا پۋتين اقش-تىڭ ەنگىزگەن سانكسياسىن مەنسىنبەگەنىمەن ءرۋبلدىڭ قۇنى تومەندەي باستادى. حوش، ءبىزدىڭ ايتارىمىز اقش پەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى ماسەلە ەمەس. تەك قانا وسى سالىنىپ جاتقان سانكسيا ءبىزدىڭ ەلگە قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ قۇنسىزدانۋىنا اتالعان ساياسي جاعدايدىڭ قانداي اسەرى بار؟
2018 جىلعى 9 تامىزدا تەڭگە باعامى وتكەن كۇنمەن سالىستىرعاندا ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 354،06 تەڭگە دەڭگەيىنە دەيىن نەمەسە 1،6 پايىزعا السىرەدى. بۇل رەسەيگە قاتىستى سانكسيالاردى قاتاڭداتۋ تاۋەكەلدەرىنىڭ كۇشەيۋى جانە مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى اياسىندا ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋىنىڭ سالدارىنان بولدى. بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ بيىلعى جىلدىڭ 9-تامىزىندا بەرگەن مالىمدەمەسى. الايدا تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە قاتىستى كوپتەگەن ەكونوميست پەن ساراپشىلار ءتۇرلى پىكىر ءبىلدىرىپ جاتىر. ءبىرى ۇلتتىق بانكتىڭ ءتوراعاسىن كىنالاپ جاتسا، ەندى ءبىرى رەسەي مەن اقش-تىڭ ساياسي جاعدايىنا «كىنا ارتىپ»، ءالىپتىڭ ارتىن باعۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋى تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە اكەپ سوقتى
بەلگىلى ەكونوميست اتامۇرات شامەن ەلىمىزدەگى تەڭگە باعامىنىڭ تومەندەۋىنىڭ نەگىزىگى سەبەبىن اقش پەن رەسەي اراسىنداعى ساياسي ماسەلەمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا، تەڭگە رۋبلگە تاۋەلدىلىگىن ەسەپكە الساق، سونىمەن بىرگە قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن ەۋرازيالىق وداققا مۇشە بولعاننان كەيىن الەمدە بولىپ جاتقان ساياسي جاعدايلار ءبىزدىڭ ەلگە اسەر ەتپەي قويمايدى.
«رەسەي مەملەكەتىنە اقش تۇرعىسىنان سالىنىپ جاتقان سانكسيالاردىڭ قاتاڭ تۇردە بەرىلۋى دوللار باعامىنىڭ ويناۋىنا اسەر ەتۋدە. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ قارىم قاتىناسىندا ەكسپورتتان گورى ولاردان كەلىپ جاتقان يمپورتتىڭ اۋقىمى كوپ بولعاندىقتان ولارداعى ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى بىزگە ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى”، - دەيدى ەكونوميست.
تەڭگەنىڭ السىرەۋى – ەلىمىزدەگى شەندى-شەكپەندىلەردىڭ ويىنى
ال كاسىپكەر ءارى قوعام قايراتكەرى ازاماتحان ءامىرتاي تەڭگەنىڭ السىرەۋى بەلگىلى ءبىر شەندى شەكپەندىلەردىڭ قولدان جاساپ جاتقان ارەكەتى دەپ ەسەپتەيدى. ۇلتتىق بانكتىڭ دە بۇل ىسكە تىكەلەي قاتىسى بار-مىس.
«بىرىنشىدەن وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن دوللار تەز بىردەن كوتەرىلىپ كەتتى. ۇلتتىق بانك دوللاردى كوتەرگەن كەزدە «دوللار بوس اينالىمدا» نەمەسە وسىعان ۇقساس نانىمسىز اقپاراتتارعا سۇيەنىپ دوللار باعامىنىڭ كوتەرىلگەنىن باقىلاۋسىز قالدىردى. وسىدان كەيىن-اق بۇل ارنايى ادامداردىڭ جۇمىسى ەكەنى تۇسىنىكتى شىعار. اقش رەسەيگە سانكسيا جاريالادى. الەمدىك بيرجا رەسەيدىڭ كومپانيالارى قۇنسىزداناتىنىن بىلەدى. سول كەزدە بىزدەگى ارنايى ادامدار ۇلتتىق بانكپەن بايلانىس ورناتىپ دوللاردى كوتەرىپ جاتىر. سەبەبى الگى ارنايى شەندى شەكپەندىلەر كەزىندە دوللاردى ارزان باعادا ساتىپ الىپ قويىپ پايدا تاۋىپ وتىر.
بۇل جەردە اقشا ويىنى بار ەكەنى انىق. تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى – وليگارحتاردىڭ ويىنى. ۇلتتىق بانكپەن بايلانىس ورناتا الاتىن ۇلكەن ولليگارحتار وسى ويىننىڭ باستى ويىنشىلارى. ال ۇلتتىق بانك وسىعان جاعداي جاساپ قويىپ وتىر. ۇلتتىق بانك - تەك قانا ەلباسىعا باعىناتىن ەڭ ۇلكەن مەكەمەلەردىڭ ءبىرى. ۇلتتىق بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىنا ۇكىمەت باسشىسى دا، باسقالارى دا «قوي» دەي المايدى. ال ەندى تەڭگە قۇلدىراعان كەزدە ەلباسى ەڭبەك دەمالىسىندا بولدى. ۇلتتىق بانك وسىنى پايدالانىپ وليگارحتارعا اقشا جاساپ بەرىپ وتىر. ەندى دوللار كوتەرىلگەلى مەنىڭ ەسەبىم بويىنشا ولليگارحتار 40-50 ملرد تەڭگە پايدا تاپتى.
بىزدەگى ەكسپورت جەر استى بايلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. شاعىن ورتا كاسىپكەرلىكتەن سىرتقا شىعىپ جاتقان ونىمدەر مۇلدەم جوقتىڭ قاسى. ءبىز جەر استى بايلىعىمىزدى شەت ەلگە دوللارعا ساتىپ جاتىرمىز. جىلىنا 70 ملن توننا مۇناي ساتامىز. ال ەندى ەسەپتەيىك، 1 باررەلدىڭ قۇنى 73 دەپ ەسەپتەسەك بىزگە 50 ملرد دوللار پايدا ءتۇسىپ تۇر. تەك مۇنايدان عانا ءبىز دوللارلاپ پايدا تاۋىپ وتىرمىز. ءبىز 200 ملرد دوللارلىق «قاشاعان» جوباسىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز، سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە 100 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ءارقايسىسى جىلىنا 5 مىڭ دوللار جۇمسايدى دەگەننىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا 500 ملن دوللار پايدا ءتۇسىپ تۇر. ودان كەيىن بيداي 1 ملرد دوللارعا شەتەلگە ساتىلادى، سونداي-اق ءبىز قىتايدى گازبەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. ەندى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا دوللار كىرىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز بەن رەسەيدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي بايلانىس جوق»، - دەيدى ازاماتحان ءامىرتاي.
ەندى قايتپەك كەرەك؟ تەڭگە قۇنسىزداندى دەپ قاراپ وتىرا بەرمەيتىن شىعارمىز. قانداي شارالاردى قولدانۋ كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورۋگە تىرىستىق. قوس تاراپتىڭ جاۋاپتارى تاعى دا بىر-بىرىنە قاراما-قارسى بولىپ شىقتى.
تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنان تراگەديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق
– مەن جاقىندا ءبىر ساراپشى-سىماقتاردىڭ پىكىرىن ەستىپ قالدىم. ولار «تەڭگەنىڭ قۇنىن جويۋعا بولمايدى» دەگەن سىقىلدى اڭگىمە ايتىپ وتىر ەكەن. الايدا كەلىمبەتوۆ كەتكەننەن كەيىن بىرنەشە ميلليارد دوللاردى ءبىز تەڭگەنى ۇستاپ تۇرۋعا جۇمسادىق. يمميدج ءۇشىن، تەڭگەنىڭ قۇنىن جاي عانا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ميللياردتاعان اقشامىز قۇردان قۇر دالاعا كەتتى. كەيىن تەڭگەنى ۇستاپ تۇرعان ەشكىم جوق، تەڭگەنىڭ باعامى جىبەرىلدى. ءبىراق سوڭعى جىلدا مەملەكەت توڭىرەگىندە ۇلتتىق بانك ينتەرگەنسيا جاساپ تەڭگەنىڭ باعامىن ۇستاپ تۇرۋعا تىرىستى. ال ەندى تەڭگە ويسىراپ قۇلاپ جاتقان جاعدايدا يمميدجگە جۇمىس جاساۋدى قويىپ، پروبلەما جاساۋدى دوعارۋ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا، ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايمىزعا بايلانىستى، رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىمىزعا بايلانىستى تەڭگە 400-گە بارۋى مۇمكىن. ودان ەندى تراگەديا جاساۋدىڭ، قازاقستان ۇكىمەتىنە تەڭگە باعامىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قارجى جۇمساۋدىڭ قاجەتى جوق.
ءقازىر تەڭگەنى ويناتىپ، ساۋدالىق ينتەرگەنسيا جاساپ جاتقان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر. ولار وزدەرى اقشا تابۋ ءۇشىن ءتۇرلى قۋلىقتار جاساپ جاتىر. ۇكىمەت وسى ماسەلەنى قاراستىرىپ، قولعا العاندارى ءجون. مەنىڭ ويىمشا، قازىرگى ۋاقىتتا شاعىن ورتا بيزنەستىڭ حالىقتى جارىلقاپ جاتقانىن ءوز باسىم كورگەن جوقپىن. ولار تەك ءوز پايداسىن ويلاپ الەك. سوندىقتان ۇكىمەت ءقازىر الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. زەينەتكەرلەرىمىز بار، تۇرمىسى تومەن، مۇگەدەك، كوپ بالالى انالارىمىز بار - وسىلاردىڭ بارلىعىنا تولەماقىلاردى بەرۋ، الەۋمەتتىك ەڭ قاجەتتى تاعام ماسەلەسىندەگى باعانى ورىنسىز كوتەرىلۋىنە جول بەرمەيتىندەي شارالار قولدانۋى كەرەك.
وتكەن ايلاردا ءبىزدىڭ تەڭگەمىز 335-360 ارالىعىندا، ينتەرۆەنسيادان كەيىن 300-گە دەيىن ءتۇستى. سول كەزدە "دوللار ءتۇستى، ەندى ءبىزدىڭ دە تاۋارلارىمىزدىڭ باعاسى تومەندەيدى" دەگەن كاسىپكەرلەر مەن ساۋداگەرلەردى كوردىڭىز بە؟ مەن ءوز باسىم كورمەدىم، ەستىمەدىم. ال ءقازىر دوللار شامالى ءوسىپ ەدى، دوللارمەن تاۋار اينالىمىن جاسامايتىن ساۋداگەرلەردىڭ ءوزى تاۋارلارىنىڭ باعاسىن كوتەرىپ جاتىر. ياعني تاۋاردى ءوز ىشىمىزدەن الىپ وزىمىزگە ساتىپ جاتىر. سوندىقتان قازاقستانداعى جابايى ساۋدانى، جابايى ساۋدا ارقىلى حالىقتى قاناۋ ماسەلەسىن ق ر ۇكىمەتى مەن حالقى بىرلەسىپ قولعا الۋى كەرەك. جايداق تۇردە ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىكسىز شاعىن ورتا بيزنەسپەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر مەملەكەت تەكسەرمەگەندىكتەن ءوز پايداسىن عانا ويلاپ، قۇتىرىپ، ويلارىنا كەلگەنىن ىستەپ جاتىر. ولاردى ناننىڭ ورنىنا اعاشتىڭ ۇنتاعىن ساتسا دا ەشكىم تەكسەرىپ جاتقان جوق. مىنە، وسى ماسەلەگە ءقازىر قاتتى ءمان بەرۋ كەرەك. الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە، ازىق-تۇلىكتىڭ باعاسىن ورىنسىز قىمباتتاتۋعا، اۋىلدان كەلەتىن تاۋارلاردى قالاعا اكەلىپ ساتۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋى قاجەت. ءوزىمىز ءوندىرىپ، ءوزىمىز پايدالانعان كەزدە عانا ەشكىمنىڭ دوللاردا شارۋاسى بولمايدى.
ءقازىر 7%-بەن نەسيە بەرەتىن ءتۇرلى باعدارلامالار بىلتىر جەلتوقسان ايىندا قابىلداندى، ءبىراق باعدارلاما دۇرىس جۇرگىزىلگەن جوق. سەبەبى ەكىنشى بانكتەر بۇل شەشىمگە كونبەدى. ءبىراق سول باعدارلامالاردى دۇرىس جۇرگىزىپ، حالىققا نەسيە ارقىلى اقشا بەرۋى ءتيىس. قازىرگى كەزدە بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ كوپتەگەن جولدارى بار، تەك بيلىك سول جولداردى دۇرىس پايدالانىپ، جۇمىس ىستەي ءبىلۋى كەرەك.
ەكونوميكا جانە قارجى ءمينيسترى گالستۋگىن شەشىپ، ەتىك كيۋى كەرەك...
تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن تاعى دا ءبىر مىسال كەلتىرەيىن، ەكونوميكا جانە قارجى ءمينيسترىن قىزىلوردا نەمەسە وڭتۇستىكتەگى ەلدى مەكەنگە گالستۋگىن شەشكىزىپ، اياعىنا ەتىك كيگىزىپ ءبىر اپتاعا ءىس ساپارعا جىبەرىپ، سۋ اعىپ جاتقان ارىقتى كورسەتۋ كەرەك. مىسالى، سۋ اعىپ جاتقان ارىقتىڭ ءبىر بوگەتىن جاپساق، سۋدىڭ اعىسى كۇشتى بولعاندىقتان باسقا ءبىر جەردى بۇزىپ كەتەدى. ەكونوميكادا دا وسىنداي. مينيستر وسىنى ءوز كوزىمەن كورمەسە ەشتەڭە بىتىرمەيدى. ءقازىر دوللار مەن تەڭگە ماسەلەسى ارىققا قۇيعان سۋ سەكىلدى ءورشىپ تۇر. الگى تىرەلىپ تۇرعان ماسەلەنى تاراتۋ ءۇشىن ونىڭ جانىنان قوسىمشا ارىقتار قازۋ كەرەك. ءسويتىپ جينالىپ قالعان ماسەلەلەردى جوعارىداعى مەن ايتقان ءتۇرلى جولداردى دۇرىس پايدالانساق تاراتىپ، شەشۋ قاجەت.
ءقازىر اركىم ءوزىنىڭ ويىنا كەلگەنىن ەركىن ايتا الادى. ەشكىمنىڭ اۋزىن بايلاپ وتىرا المايسىڭ. تەڭگەنىڭ قۇنى 400-گە بارادى دەپ ءوزىم بولجاپ وتىرمىن، ودان اسىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىراق بيلىك ەشقانداي شارا اتقارماي، جابايى ساۋدانى اۋىزدىقتاماي تەڭگەنىڭ باسىن جىبەرىپ قويسا، 500 تۇگىلى 1000-عا كەتىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن. ءبىراق تەڭگەنىڭ قۇنى 500 بولادى دەپ ايتقانداردا ەشقانداي نەگىز جوق. سەبەبى الداعى ۋاقىتتا قانداي شارالار قولعا الىناتىنىن ەشكىم بىلمەيدى.
بۇل جاعداي جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن. ءبىراق بارلىعى بىردەن بولمايدى، اقىرىنداپ ورنىنا كەلەدى، - دەپ ايتتى اتامۇرات شامەن.
ءبىز ءۇشىن تەڭگەنى تۇراقتىلىقتا ۇستاپ تۇرۋ ماڭىزدى
– ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى تۇراقتىلىقتا ۇستاپ تۇرۋعا بولادى. بۇل مۇمكىن دۇنيە. ءبىز نە ءۇشىن تەڭگەنى تۇراقتىلىقتا ۇستاپ تۇرۋىمىز قاجەت؟
ويتكەنى دوللاردىڭ قىمباتتاۋى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان حالىققا اسەر ەتەدى. بارلىق تاۋارلاردىڭ باعاسى قىمباتتايدى. وسىنداي رەاكسيا ءورشىپ كەتپەس ءۇشىن ءبىز ەكونوميكالىق تۇرعىدا تۇراقتىلىقتى ساقتاپ تۇرۋىمىز قاجەت. سول كەزدە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك تە تۇراقتىلىقتى ساقتاپ تۇرادى. ال دوللار كوتەرىلگەن كەزدە بارلىق تاۋارلاردىڭ باعاسى كوتەرىلەدى، ال قاراپايىم حالىق جالاقىسىن تەڭگەمەن العاندىقتان كوبىرەك شىعىنعا ۇشىرايدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، قازاقستاندىق ب ا ق وكىلدىرىنىڭ كوبىسى حالىقتى ديەۆالۆاسياعا دايىنداپ جاتىر. بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ تاپسىرماسىمەن حالىقتى كوتەرمەس ءۇشىن «ديەۆالۆاسيا بىزگە قاجەت» دەپ اقپارات تاراتىپ جاتىر.
اقش-تىڭ رەسەيگە سانكسيا جاريالاعانىن بىلەسىزدەر. الەمدە قىرعي-قاباق سوعىس باستالىپ كەتتى. رەسەيدىڭ ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنى تومەندەگەنىمەن، بۇل قازاقستانعا اسەر ەتە المايدى. سەبەبى ءبىز مۇناي سەكىلدى قازبا بايلىقتاردى رۋبلمەن ەمەس، دوللارمەن ەكسپورتتاپ جاتىرمىز. اقش رەسەيگە سانكسيا سالعاندىقتان تەڭگەنىڭ قۇنى السىرەپ جاتىر دەگەن اقپارات – جالعان، وتىرىك ءارى ەلىمىزدەگى شەندى شەكپەندىلەرگە جاسالىپ جاتقان پايدالى اقپارات. ءبىزدىڭ رەزەرۆتى فوندتا اقشا بار، مەملەكەت ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوز-وزىن قامتاماسىز ەتە الادى.
مىسالى، قىرعىزستان رەسەي ەلىنە قازاقستاننان دا قاتتى تاۋەلدى. سەبەبى ولاردا مۇناي سەكىلدى ەكسپورت جوق. قىرعىز ەلى كيىم كەشەك سەكىلدى ءوز تاۋارلارى مەن جۇمىس كۇشىن عانا رەسەيگە ەكسپورتتاپ وتىر. ولاردىڭ ۆاليۋتاسى رۋبلگە تاۋەلدى بولسا دا تۇراقتىلىقتى ساقتاپ تۇر. وسى ايقىن مىسال بولا الادى دەپ ويلايمىن. حالىق الدانباۋ كەرەك. تەڭگەنىڭ تۇراقسىزدىعىن توقتاتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى بار. الايدا ۇلتتىق بانكتىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ بارلىعى دوللارمەن جالاقى العاندىقتان ەشقانداي ناقتى شارا قولدانباي جاتىر، - دەيدى بەلگىلى كاسىپكەر ازاماتحان ءامىرتاي.
