ەردى ءبىر-اق كۇندە ەز قىلاتىن، تالاي شاڭىراقتى شايقالتاتىن ءبىر تاجال بار ەدى الماتىدا. بىرنەشە جىلدان بەرى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ تۇردى. بيلىك باسىنداعىلار ونىمەن كۇرەسۋگە تىرىسىپ باقتى-مىس، ناتيجەسى وڭدى بولعانداي كورىندى. ەرىن زارىعا كۇتىپ وتىراتىن ايەلدەر، اكەلەرىن ساعىناتىن بالالار قۋاندى. الايدا ول قۋانىش ۇزاققا سوزىلمادى. سەبەبى تاجال الىستاي قويماعان. قالادان نەبارى 66 شاقىرىم جەرگە جايعاسىپتى. بىرنەشەۋى بار، تۇرىنە قاراپ "تاجال" دەۋگە قيمايسىڭ، كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ءزاۋلىم عيماراتتار، اسىرەسە، ءتۇن باتقاندا جالت-جۇلت ەتكەن عيماراتتىڭ جارىقتارىنا قىزىعا قارايسىڭ. ال ءىشى ناعىز توزاق، كوزگە كورىنبەيتىن، الايدا سەنى ناعىز پاقىر ادامنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن تۇسىرەتىن قارا تۇنەك. ءوز كوزىممەن كورمەدىم، ءبىراق جۋرناليست ارمان اۋباكىر 2012 جىلى تۇنەككە ءوزى كىرىپ، سىرىنا قانىعىپ قايتۋعا تىرىسقان ەدى. قولىنان كەلگەن سياقتى. قاي جىلى زەرتتەلىپ، جازىلعانى ماڭىزدى ەمەس، باستىسى ول توزاقتىڭ وتى ءالى كۇنگە دەيىن لاپىلداپ جانىپ تۇر. ارمان اۋباكىردىڭ التى جىل بۇرىنعى ماقالاسىنا تاعى ءبىر كوز جۇگىرتىپ شىعىڭىز. تۇنەكتىڭ قۇلىنا اينالعان ءبىر تانىسىڭىز بولسا، وعان دا كورسەتىڭىز. ءبىلسىن، كوزىن اشسىن!

Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى

كۇن وتكەن سايىن قويىرتپاقتالا تۇسكەن قوعامنىڭ شىڭعىرىپ تۇرعان دەرتىنىڭ ءبىرى – ويىنقۇمارلىق. سوناۋ ەرتە ەۋروپادان باستاۋ العان وسپادار ويىندار ەندى قازاقتىڭ قانىن قاسىقتاپ ەمەس، شەلەكتەپ سورۋدا. بىزدە ادامداردىڭ جاس دەڭگەيى، الەۋمەتتىك ءھام ماتەريالدىق جاعدايىنا وراي ويىن ورتالىقتارىنىڭ ءتۇر-تۇرى بار. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ينتەرنەت-كلۋبتاردا كومپيۋتەرلىك ويىندارمەن الەك بولسا، جاستار جاعى بۋكمەكەردەن، توتاليزاتور مەن ويىن اۆتوماتىنان ويىنى وسىلادى. ال ورتا جاستاعى قالتاسى قالىڭداۋ جادىباستار ءۇشىن ويىنحانالاردان ارتىق «كوڭىل كوتەرىپ، ۋاقىت وتكىزەتىن» جەر تابۋ قيىن.

نەگىزىنەن، الماتىنىڭ «اقشاسى تاسىعاندارى» قاپشاعايدى جاعالاسا، استانانىڭ اتقامىنەر اۋقاتتىلارى ششۋچينسكىنى ساعالايتىن كورىنەدى. اپتانىڭ سەنبى-جەكسەنبىسىندە «راقاتقا بولەنگىسى» كەلگەن وزگە قالانىڭ ساۋىققۇمارلارى «قازاقتىڭ لاس-ۆەگاسىنا» قاراي اعىلاتىنى ايداي اقيقات. قۇمار ويىندارعا تىيىم سالىنعان وڭتۇستىك شاھارى مىزدا جاسىرىن ويىن اۆتوماتتارى اشكەرە بولىپ جاتقانى ءبىر بولەك، سامساعان قاپشاعايلىق ويىنحانا جارنامالارى ءجيى ۇشىراسادى. ءوزى كەتسە دە، كوزى كەتپەگەن جارناماداعى باقىر باستىنىڭ «بارماعىن سورعىزار» ۇتىس سوماسى جەلىككەندەردى ەلىكتىرمەي قويماسى تاعى بەلگىلى. ىرگەدە ءتيىپ تۇرعان قاپ شاعايعا جەتۋ بۇيىم بولىپ پا، ءتايىرى؟ ءبىز دە ىلە وزەنىمەن جاپسارلاس شاعىن قالاعا قىزىق قۋعاننان ەمەس، ويىنشىلاردىڭ مىنەز-قۇلىق ەرەكشەلىگىن اڭداماق نيەتپەن جول تارتتىق.

قاراۋىل بولۋدىڭ قاراسى دا كورىنبەدى

الماتىدان قاپشاعايعا قاتىنايتىن كۇرەجولدىڭ ونە بويى ءتۇرلى كازينونىڭ جارنامالىق تاقتايشالارى جەلىك كوڭىلدەردى جەلپىندىرە تۇسەدى. ءتىپتى جولاۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسىن دا قىزىقتىرار ۇتىستاردىڭ كولەمى (200-600 مىڭ دوللار) دە تاڭبالانعان. ويىن-ساۋىق مەكەنى – قاپ شاعايعا دا تابان تىرەدىك. مىنە، كوز قارىق تىرار جارق-جۇرق ەتكەن شامدارى جارقىراپ، كوركەم ساۋلەتتى كازينولار جول بويى ءتىزىلىپ تۇر. اۋەلى ساۋلەتى ەرەكشە ءزاۋلىم ويىنحاناعا باس سۇقتىم. ءاۋ باستا ازىرلەپ شىققان تۇيىندەمەمدى الىپ، قاراۋىلدىق جۇمىس ىزدەگەن سىڭاي تانىتقان ەدىم، اۋىزداعى كەسكەن تومارداي ءداۋ قارا كۇزەت شىلەر كەلەسى ەسىكتەگى كەڭسەنى نۇسقادى.

وندا كىرە بەرىستە جايعاسقان، ادۋىن مىنەزى جۇزىنە شىق قان، قاباعى قاتۋ، ماڭدايىنان سوزى لىپ تۇسكەن تىرتىعى يەگىمەن جالعاسقان ەڭ سە ءلىنى ىشتەي باس كۇزەتشىگە بالادىم. را سيا ارقىلى اناعان ءبىر، مىناعان ءبىر بۇي رىق بەرىپ جاتتى. «شارۋاسى تۇگەسىلدى-اۋ» دەگەندە جۇمىسقا تۇرۋ نيەتىمنىڭ بار ەكەنىن ءبىلدىردىم. كازينوعا جۇمىس قا تۇرعىسى كەلەتىندەر ءوز سۋرەتىن قالدىرىپ، ارنايى سۇراق-جاۋاپ پاراقشاسىن تولتىراتىنىن جەتكىزدى. ءاب دەن جانجاقتى تەرگەپ-تەكسەرىپ بولعاننان كەيىن عانا قاجەت دەپ تاپقان جاعدايدا وزدەرى حابارلاسىپ شاقىراتىن دارىن ايت تى. ديللەرلىككە كوبىنە قىزدار تارتىلادى، ال كۇزەت شىلىككە جاۋىرىنى قاق پاقتاي، جۇ دى رىعى توقپاقتاي سپورت شىلار بولماسا، بۇلار جەل تۇرسا تىزەسى دىرىلدەي جونەلەتىن بىزدەي جىلىگىنىڭ مايى جوقتاردى ءقايتسىن؟

سۇزگىدەن قالتاسى قالىڭدار عانا وتەدى

ات شاپتىرىم جەردى الىپ، جالپايىپ جاتقان ەڭ ۇلكەن ويىنحانالاردىڭ بىرىنە باس سۇقتىق. ەسىك پەن تەسىكتەن ىزىڭداعان شىبىندى دا وتكىزبەيتىن توڭ مويىن قاراۋىلدار «ويناۋعا كەلدىم» دەگەن ادامعا عانا ايقارا ەسىك اشىپ، جىلى شىراي تانىتاتىنىن بايقاپ، قايران قالدىم. بۇل قۇددى «مىڭ ءبىر تۇندەگى» «سيم-سيم، اشىل!» دەيتىن قۇدىرەتتى سوزدەي اسەر ەتتى. ۇزىن بوي لى، اشىق ومىراۋى «ويقاستاعان»، قىسقا بەلدەمشەلى «بوتا تىرسەك، ساندال كەرىم» قىز داردىڭ بىرەۋى ءاتى-جونىمدى تىركەۋ كىتاپشاسىنا جازىپ، كەلەسى ءبىرى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتسا، ەندى ءبىرى ويىن ەرەجەسىن تۇسىندىرۋگە كوشتى. «بىزدەگى باستى شارت – اقشاڭىزدى 500 دوللار كولەمىندە جەتونعا اۋىستىرماي ويىن زالىنا كىرۋگە رۇقسات جوق» دەيدى قىز. «ءالىن بىلمەگەن – الەك» دەگەن – وسى. سويتسەم، مۇنداعى ويىنحا نا لار قالتاسىنداعى قا را جات 500 دوللاردان كەم تۇسەتىن ادامدى ساناتقا قوسپايدى ەكەن. ءتىپتى ەسىكتەن دە سىعالاتپايدى. تەك كەلەسى ويىن حانادا عانا 200 دوللار اقشامەن كىرۋگە بولاتىنىن ەستىپ كوڭىل جايلانعانداي بول دى. الىپۇشىپ سوندا بارىپ قالتامدى تۇبىنە دەيىن سارقا قاعىپ ساناعاندا اقشام بەس ءجۇز تەڭگەدەي جەتپەي ءتىن بولىپ شىقتى. ءتارتىپ سولاي، زاڭ – قا تال...

مۇندا دا قازاق ءتىلىنىڭ ءحالى مۇشكىل

«ەل ەركىن كىرەتىن كازينو بار ما؟» دەپ جول جيەگىندەگى ۇيمەلەگەن تاكسيستەردەن اقىل-كەڭەس سۇرادىم. ولار ورتاڭقول ءبىر كازي نونىڭ ءبىر بولىگى قالتاڭنىڭ تومپاقتىعىن ەلەپ-ەكشەمەي-اق كىرگىزەتىندىگىن ايتىپ، ءجون سىلتەدى. ادەتتە اۋەجايلاردا كەزدەسەتىن تەكسەرۋ قۇرىلعىسىمەن ءاربىر زاتتى جەكە-جەكە قاراپ، سوسىن ادامنىڭ ءوزىن ارنايى اپپاراتتىڭ سۇزگىسىنەن ءبىر وتكىزىپ الاتىن ساۋىسقانداي ساق «ساقشىلاردىڭ» «سۇرگىسىنەن» سۇرىنبەي كەتكەنىمە ءبىر ماساتتانىپ تا قالدىم. ايناداي جارقىرا عان ءبىر بولمەدەن كەلەسى بولمەگە اۋىسىپ، اقىرى قايناعان ويىننىڭ قازانىنا گۇمپ ەتە ءتۇستىم-اۋ. توبەسى – بيىك، ۇزىندىعى مەن ەنى دە اۋدەم ويىن زالىنىڭ ورتاسىندا تورت-بەس كارتا ۇستەلى مەن ءبىر رۋلەتكا ۇستەلى ورىن تەۋىپتى. سول قاپتالدا بىرنەشە ويىن اۆتوماتتارى سامساپ تۇر. جەتى ويىنشى ەكى ۇستەلگە بولىنە جايعاسىپتى. ءۇش ەر ادام ءبىر بولەك، ەكى قىز بەن ەكى ەركەك ويىنشى ءبىر جەردە باس ءتۇيىستىرىپتى. ورتادا جۇرگەن باقىلاۋشىعا ءوزىمنىڭ ويناي بىلمەيتىنىمدى سەزدىرىپ ەم، تەك قانا ورىس تىلىندەگى ويىن ءتۇر لەرى مەن ەرەجەلەرى جازىلعان پاراقشانى ۇسىندى. قازاقستاننىڭ «ويىن بيزنەسى» جونىندەگى زاڭىندا ويىن ەرەجەلەرى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە قاتار قولدانىلۋى تيىستىگى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. جۇمىسشىلار مەن ويىنشىلاردىڭ دا قازاق تىلىنە مۇرنىن شۇيىرە قارايتىندىعى قارىن اشتىرادى. ورىسشانى بىلاي قويىپ، اعىلشىنشا اتالعان ويىنحانالاردى ايتا مىن دەپ بايىرعى قازاقتىڭ اۋزى قيسايىپ، «ءتىلى سىناتىنداي» ەكەن. سونداي-اق تەڭگەنى اقشا قۇرلى كورمەيتىن كازينو باسشىلارى مەن ويىنشىلار دوللاردىڭ عانا دارگەيىنە باس ۇرادى. ءتىپتى مۇنى ويىنشىلاردان كوبى رەك قارجىنى وپىرىپ الۋدىڭ ءبىر ايلاسى دەسە دە جاراساتىن ءتارىزدى.

مەنى قۇرتقان سۇلۋ قىز...

وڭ قاپتالداعى ۇستەلدە ءۇش ەر ادام كارتانىڭ «شاڭىن شىعارىپ» وتىرسا، سول قاپتالداعى كارتا ۇستەلىندە ەرى مەن قىز-كەلىنشەكتەرى ارالاس جايعاسقان تورتەۋ ويىننىڭ كورىگىن قىزدىرۋدا. كوركى كوز سۇرىندىرەتىن سۇلۋدىڭ تۇبىنەن مەن دە ويىپ تۇرىپ ورىن الىپ، ويىندى تاماشالاۋعا كىرىسىپ كەتتىم. سۇزىلگەن قوس جانارى جۇرەكتى بۇلك ەتكىزبەي قويمايدى ءتىپتى. قۇلىن ءمۇسىندى، اجارلى ارۋدىڭ ارباۋىنا اپ-ساتتە قالاي تۇسكەنىمدى بايقاماي دا قالدىم، شاماسى. «جىگىتىم، اقشاڭ كوپ پە؟ نە ويناي بىلمەيسىڭ بە؟ ۇيرەتەيىن بە؟» دەيدى سىلقىم نازدا نىپ. ىزدەگەنگە – سۇراعان. ويىننان دىمدى ۇقپايتىن بىزگە ۇستازدىڭ قاجەتى راس-اق. «ءيا» دەمەسكە لاجىڭ قايدا؟ ەكەۋمىز وڭاشا كەتىپ، ويىن اۆتوماتىنا باردىق. ويىن تىزگىنىن قولعا العان الما اۆتومات تەتىكتەرىن تارسىلداتىپ وتىر. جارق-جۇرق ەتكەن جاشىك اۋەلگى سالعان 2 مىڭ تەڭگەمدى جۇعىن قۇرلى كورمەي جۇتىپ قويدى. بۇدان كەيىن 5 مىڭ، سوسىن تاعى 2 مىڭ ءابجىلانداي اۆتوماتتىڭ ارانىنا ءتۇستى. اقشا – مەنىكى، ويناۋشى – الما. اقماڭداي قىز ءقيىلىپ-سۇزىلىپ ءبىر قاراعاندا قالتاداعى اقشا تۇگىل، قولقامىز دى سۋىرىپ بەرە سالۋدان تايىنباي تىنىمىز نەلىكتەن ەكەن ءوزى؟

كەلەسىسىنە جەتپەي جەلكەمىز ءۇزىلدى

سالىمىز سۋعا كەتىپ، كارتا ۇستەلىنە قايتا كەلدىك. ەندى ءجۇز دوللاردى فيشكاعا اينالدىرعان سوڭ، كارتانىڭ قىزىعىنا دا بەرىلدىك-اۋ، ەس-تۇسسىز. ديلەردىڭ لىپ-لىپ ەتكەن ەپتى سۇيرىك ساۋساقتارى كارتانى بەلىنەن ءبىر، توبەسىنەن ءبىر ارالاستىرىپ-ساپىرىلىستىرىپ بولعاننان كەيىن اراسىن دالمە-دال بىركەلكى ولشەممەن كەمپىرقوساقتاي دوڭگەلەتىپ جايعاپ جىبەرگەنى، ارتىنشا قامىر عا ۇقساتىپ قوس قولداپ اينالدىرا يلەگەنى ويىنشىنى ەلىكتىرىپ، ويىنعا دەگەن ىنتانى كۇشەيتەرىن ءىش سەزگەندەي بولدى. ازىرشە مەنىڭ بار جۇمىسىم – كارتانى تاراتىلار الدىندا ورتاسىنان ءبولۋ. ەپتەپ ويىننىڭ قىر-سىرىن دا ۇعىنعاندايمىن. تاپ سول ساتتەگى بار ارمانىمىز – اقشامىزدى 200 دوللارعا جەتكىزىپ، باعاناعى ساۋلەتتى كا زي نوعا كىرۋ. «وندا ىستىق تاماق تا، سۋ سىن دا، ءتاتتى-پاتتى دە تەگىن» دەپ قىزىقتى رادى قىز. ويىن باستالعاننان كوپ ۇزاماي-اق 50 دوللارداي ۇتتىق. قۋانىشىمىز قويىنعا سىيماعان ءبىز، «شىركىن ەندى 50 دوللار ۇتساق قوي، مۇنداعى ويىندى تاستاپ اناۋ كازينوعا قاراي قۇستاي ۇشاتىن» دەپ بىر-بىرىمىزگە قاراپ جىمىڭ-جىمىڭ ەتەمىز. قۋانىشىمىز ۇزاققا سوزىلمادى. ۋاقىت وزعان سايىن ويسىراي ۇتىلۋ باستالدى. «الگىندەگى 150 دوللاردى قاناعات تۇتىپ، ويىندى توقتاتا سالۋ قاجەت ەدى» دەپ وكىنىشپەن كۇرسىنەدى الما. جانىمىزدى شۇبەرەككە تۇيگەن ءبىز ءدىڭ بار ەسىل-دەرتىمىز – كارتادا. ءتىپتى ارام ويىن ويناپ جاتقانىمىزدى دا ۇمىتىپ، قۇدايدان «قولدىڭ جاق سى ءجۇرىپ كەتۋىن» تىلەيمىز ىشتەي. ويىن اۆتوماتىنىڭ دا، كارتانىڭ دا جۇيەسى بىردەي ءتارىزدى. باسىندا الداۋسىراتىپ كىشكەنە جەڭىس سىيلايدى دا، كەيىن تۇگىڭدى قالدىرماي اياۋسىز، راقىمسىز ۇتادى. اجەپتاۋىر باستالعان ويىننىڭ اقى رى قۇردىمعا كەتتى بىلەم. سىلق-سىلق كۇلگەن ديلەر قىزداردىڭ بىر-بىرىنە «بايعۇس-اي، قىزعا الدانىپ، بۇكىل اقشاسىنان قاعىلدى-اۋ» دەپ الدە مۇسىركەگەن، الدە تابالاعان سوزدەرى ارقاما ايازداي باتتى.

اقشانىڭ كوپتىگى ماقتانىش پا؟

قالتامىزدىڭ ءتۇبىن سارقىپ، ءويتىپ-بۇيتىپ قۇراعان اقشامىزدى رۋلەتكادان ب ا ق سىناپ كورۋگە سالدىق. رۋلەتكانى اينالا قورشاعان ءبىر توپ ويىنشىلار بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە ءارتۇرلى ساندار جازىلعان شار شىلارعا ءباس تىگىپ ۇلگەرىپ قالۋعا تىرىسىپ باعۋدا. اينالماداعى شار قاي سانعا تۇسسە، سول سانعا ءباس تىككەن ويىنشى ءبىر جەل ءپىنىپ قالادى. ءبىراق ارتىنشا تۇگى قالماي، جيناعان فيشكالارى الدەكىمنىڭ ۋىسىندا كەتىپ بارا جاتقانىن كورىپ، ءىشى دۋدۋ اشيتىنى سۇپ-سۇر بولعان جۇزىنەن ءبىلىنىپ تۇرادى. ۋ-شۋ بولىپ داۋرىققان ساۋىققۇمار لار ءباس تىگۋ ساتىندە بارىن سالىپ قارمانىپ قالادى دا، شار دوڭگەلەك اينالمانى شىر اينالا باستاعان ساتتە دەمىن ىشىنە تارتىپ، تاستاي قاتا قالادى. ءباس تىگۋدىڭ باستال عانىن، بىتكەنىن، قاي شارشىعا شاردىڭ ءدوپ تۇسكەنىن حابارلاۋشى، ۇتىس ۇلەستەرىن ءبولىپ بەرۋشى ديلەر قىزدىڭ عانا داۋىسى جارقىن-جارقىن شىعادى. بۇل كەزدە ءبىز وتىرىپ كەتكەن كارتا ۇستەلىنە ورتا جاستاعى ەرلى-زايىپتىلار قونجيدى. جاعدايلارىنىڭ جاقسى ەكەنى ءجۇرىس-تۇرىستارىنان، وزوزدەرىن ۇستاۋلارىنان-اق اڭدالادى. قيىق قاس، بادانا كوز، بالپيعان قازداي بايبىشەسىنىڭ ويىنعا قۇلىقسىزدىعى بىلىنسە، ءبىر مەزگىلدە كارتاعا دا، رۋلەتكاعا دا كەزەك ۇمتىلىپ، ەكى ورتادا جۇگىرىپ ءجۇرىپ وينايتىن جولداسىنىڭ ناعىز ويىنقۇمار ەكەنى بىردەن بايقالادى. رۋلەتكاعا ۇلكەن سومادا عى جالعىز جەتوندى ەكپىندەتىپ تاستاپ جىبەرىپ، «پالەنباي تىكتىم» دەگەندەي ماساتتا نىپ، ماقتانىپ، ەل نازارىن وزىنە اۋدارعىسى كەلەتىنى دە بايقالادى. نە كەرەك، بىزگە رۋلەتكا ويىنى دا وپا بەرمەدى. نەبارى ءبىر جارىم ساعات ىشىندە اقشامىزدىڭ «جانا زاسىن شىعارىپ تاستاعان سوڭ» ءبىرتۇرلى جابىرقاپ تا قالدىق.

باقىلاۋ – كۇشتى، تالاپ – قاتال

بىرنەشە ساعات بويى وڭ قاپتالداعى تاپجىلماي وتىرعان ءۇش ەر ادامنىڭ قاسىنا بارىپ، ويىندارىن قىزىقتاۋعا كوشتىم. نەگىزىنەن، ولار ەكى رەت ۇتىلىپ، ءبىر رەت ۇتادى. ءامياندارىنان مىس-مىس اقشانى سۋىرىپ الىپ، فيشكاعا اۋىستىرىپ جاتىر. ۇزىن بويلى، كوزىلدىرىكتى، ات جاقتى ساماتتىڭ ەكى بەتى بارعان سايىن قىزارا تۇسۋدە. قارا تەرگە تۇسكەن ماڭدايىن ورامالىمەن ءسۇرتىپ، تەمەكىنى اكەسىنىڭ قۇنى كەتكەندەي سوراپتايدى. الدىندا ءۇيىلىپ جاتقان تەگىن تەمەكىنى اياسىن با؟ «جۇرەگىم شانشىپ كەتتى» دەپ قايتا-قايتا سول جاق كەۋدەسىن ۇستاپ قويا دى. قۋ جانىن بايگەگە تىگىپ، ويىنعا بەرى لەتىندەي قارا باسىنا نە كۇن تۋعانى بەلگىسىز. اقباس دوسى ونى ويىنحانادان الىپ شىعا الماي ابىگەرلەنۋدە. ءجۇز دوللارىن فيشكاعا اۋىستىرىپ، جاڭا ويىن باستاعان ساتتە وعان بولىسۋدان باسقا شارا سى دا قالمايدى. ارعى تۇكپىردەگى تۇرىك ازا ماتى كوزدەرى قانتالاپ، سوزدەرىن شاتىپبۇتىپ، اينالاسىن سىپىرا بوقتاپ، اشۋ شاقىردى. ىزا-كەككە تولى كازينو تاراپىنا باعىتتالعان ايىپتاۋلارعا ەل-جۇرت قۇلاق تۇرە باستادى. ديلەر قىزدى قانشا بالاعاتتاپ جاتسا دا، ول ءبىر اۋىز دا قارسى جاۋاپ قايتارمادى. كەنەتتەن تاپ بولعان جاۋىرىنى قاقپاقتاي، جۇدىرىعى توقپاق تاي كۇزەتشىلەر ونى اي-شايگە قاراتپاي، دىرىلداتىپ سۇيرەپ اكەتتى. قايدا اكەتتى، سوسىن نە ىستەدى – بىزگە بەيماعلۇم. ورتا تۇستاعى ۇستەلدە وتىرعانداردىڭ مىقتى ويىنشىلار ەكەنى كورىنىپ تۇر. ءمىز باقپايدى. سابىرلى قالىپتارىنان ءبىر تاي مايدى. ەكى كۇرت، ءبىر ورىس ازاماتى. رەسەيدىڭ ريازان قالاسىنان كەلىپتى. ولاردىڭ وسىمەن ەكىنشى رەت قاپشاعايدا ويناۋى ەكەن. اڭگىمەلەرىنىڭ سىڭايىنا قاراعاندا، العاشقى ساپارلارىندا اجەپتاۋىر ولجالى بولىپ قايتقانعا ۇقسايدى. قانشا ۇتقاندارىن ايتۋدان باس تارتتى. «وسىندا قونا ق ءۇي جالداپ تۇرىپ جاتقانىمىزعا ەكى اپتا نىڭ ءجۇزى بولدى. يت-جىعىسقا ءتۇسىپ بىردە ۇتامىز، بىردە ۇتىلامىز» دەيدى شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى. وسى تۇستا پيت-بوسس (باقىلاۋشى) «ارمان، ءسىز ويناما ساڭىز، كارتا ۇستەلىنە وتىرماڭىز. جوعارى جاقتاعىلار ەسكەرتۋ ايتىپ جاتىر» دەدى. جان-جاعىما ءجىتى ءمان بەرىپ، ءبارىن بارلاپ وتىرعانىمنان بۇلار سەزىكتەنسە كەرەك. بۇرىش-بۇرىش، قۋىس-قۋىستاردىڭ تۇگەلىندە جاسىرىن كامەرالار ورناتىلىپتى. قاي تۇكپىرىنە بارساڭ دا، كامەرادان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى قىبىر-سىبىر دى بىستارعا دەيىن جازىلىپ جاتىر-اۋ دەگەن ىشكى كۇدىگىم شىندىققا جاناسىمدى ءتارىزدى. ايتپەسە، پيت-بوسس مەنىڭ ەسىمىمدى قايدان ءبىلدى؟ ءبىز كارتامەن ويىن ويناساق، ۇستىمىزدەن الدەبىرەۋلەر ءوزىمىزدى ويىنشىق ەتىپ ويناپ وتىر-اۋ دەگەن ۇرەي تۇلا بو يىمدى تۇرشىكتىردى.

تۇنگى قاپشاعاي ۇيىقتامايدى

ءبىر جاعىنان تازا اۋا جۇتىپ، ەكىنشى جاعىنان شاعىن شاھارمەن تانىسۋ ماقساتىندا سىرتقا شىقتىم. دالا قاپ-قاراڭعى. كازينو ءۇشىن كۇن-تۇن دەگەن ۇعىم جوق. تاۋلىك بويى اقشا اينالدىرادى. سوندىقتان، ويىن وشاقتارى مۇلدە ساعات قويمايدى، تەرەزە دەگەن اتىمەن بولمايدى، جالت-جۇلت ەتكەن جىلتىراعىمەن كوزدى اربايدى. سونداي ءتۇرلى-تۇستى ساۋلە شاشقان عيماراتتاردىڭ اراسىمەن قالتامنىڭ قاعىلعانىنا قاپالانىپ، كازينولارعا قارعىس جاۋدىرىپ باسىم اۋعان جاققا «لاعىپ» كەلەمىن. جارىق اتاۋلىدان ماقۇرىم قالعان قارا تۇنەك كوشەمەن شاماسى 200-300 مەتردەي ءجۇرىپ وتىرىپ، كەلەسىسىنە بارىپ، ءبىر-اق توقتادىم. ءتۇن جارىمنىڭ وزىندە ويىنشىلار تولاسسىز اعىلىپ جاتىر. اۋلاسىندا ايقۇش-ۇيقىش لەنتامەن ورالعان قىمبات كولىكتەر ساپ تۇزەپ تۇر. ۇتىسقا – ماشينا. كىمدى بولسا دا قۇمارتا تۇسەر – تەمىر تۇلپار لار! الاي دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ويىن بيزنەسى» تۋرالى زاڭىندا «اقشادان باسقا وزگە مۇلىك تۇرىندە تولەمدەر كوزدەلەتىن قۇ مار ويىندار ۇيىمداستىرۋعا تىيىم سا لىنادى» دەلىنگەن. سوندا بۇلارعا قازاق ەلى ءنىڭ زاڭىن بەلدەن باسۋعا كىم رۇقسات بەرگەن؟

ويىنقۇمار اقىل ايتتى

«ۇيرەنىسكەن جاۋ – اتىسپاققا جاقسى». قالانى جاياۋ شارلاپ، اقىرى بۇرىنعى ويىن وشاعىنا اينالىپ قايتا كەلدىم. الما ۇشتى-كۇيلى جوق. ونىڭ قۇربىسى بوتا ءالى وسىندا ەكەن. ويىنحانادا ءجيى تابىساتىن ەسكى دوسى مارات ەكەۋى شەتتەگى ورىندىقتاردا وڭاشا اڭگىمە قۇرىپ وتىر. بوتا مەنىڭ اينالىپ قايتا ورالعانىمدى كورىپ: «سەن بۇدان بىلاي ويناۋشى بولما. بۇل – جامان ويىن. ءبىر كىرسەڭ، شىعا المايسىڭ. ءقازىر ءوز اقشاڭدى جۇمساساڭ، ەرتەڭ ۇرلاپجىرلاپ، بىرەۋدى ۇرىپ-سوعىپ اقشا الىپ كەلىپ قۇياسىڭ مۇندا. ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپ، بالا. ءالى كەش بولماي تۇرعاندا ءوزىڭدى تەجە مەسەڭ، قاڭعىپ قالاسىڭ...» دەپ اقىلىن ايتتى. مارات تا، بوتا دا بۇگىندىككە 300 دوللارداي اقشاسىنان ايىرىلىپتى. مارات داياشىلارعا «ەي، جىگىتتەر، سىراعا نە قوسقانسىڭدار؟ بىردەن باسىما شاۋىپ كەتتى عوي» دەسە، ولار جاۋاپ ورنىنا ىرجىڭىرجىڭ ەتىپ كۇلەدى. وسى تۇستا ءبىز ماكەڭە كوكەيدەگى بىرنەشە ساۋالدى قويىپ ۇلگەرگەن ەدىك.

– مارات اعا، ويىنحانادا تاماق، شاي، ىشىمدىك، تەمەكى – بارىنە مي جۇمىسىن السىرەتەتىن حيميكاتتار قوسىلادى دەگەن قاۋەسەت بار عوي...

– بۇل ابدەن راس بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى كازينودان ىشكەن ىشىمدىگىم بىردەن باسىمدى اۋىرتادى. ال كوشەدە قانشا شولمەك ىشسەم دە تۇك بولمايدى. قوسپالار تاماقتان، شاي دان گورى اراق، سىرا ءتارىزدى قىشقىلى باسىمىراق ىشىمدىكتەرگە قوسىلادى-اۋ دەپ توپشىلايمىن.

– مۇندا ءجيى كەلەسىز بە؟ ويىن ويناپ جۇرگەنىڭىزگە قانشا بولدى؟

– مەن كازينودان شىقپاي وينايتىن ويىنقۇمارلاردىڭ قاتارىنا جاتپايمىن. ايىنا ءبىر-اق رەت كەلەمىن. وندا دا 200- 300 دوللارمەن كەلىپ، الگى اقشانى بىتىرەمىن دە قايتامىن. كازينونى ەرمەك ەتىپ باستاعالى ون جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. تۇسىندە اقشا ۇتىپ جاتقانىن كورىپ، ۇيقىسىنان ويانا سالىپ، جارتىلاي جالاڭاش تەرەزەدەن سەكىرىپ شىعىپ، ايەلىنەن جاسىرىن ويىنحاناعا كەلەتىن ءبىر دوسىم بار. ونىڭ كازينوعا «ەڭبەك سىڭىرگەنىنە» –15 جىل!

– كازينودان شىقپاي ويىن وينايتىندار كوپ پە؟ ولار ويىنعا اقشانى قايدان تابادى؟

– وندايلار بارشىلىق. بىرەۋلەردىڭ اۋادان اقشا جاسايتىن تابىسى بار، ەندى بىرەۋلەر الداپ-ارباۋ ارقىلى «كوك قاعاز» تۇسىرەدى. مۇندا «چايكالاردىڭ» ەلدى الداۋ ادىس-تاسىلدەرى وتە جەتكىلىكتى. جاڭادان كەلگەن ويىنشىلاردى ۇتىپ بەرەمىن دەپ اقشاسىن الىپ وينايدى. ەگەر ۇتسا، ۇتىستى ءوزى الادى، ۇتىلسا، اقشانىڭ سۇراۋى دا جوق. الگىندە عانا ءبىر اتا ساقالى اۋزىنا تۇسكەن ەر كىسى «ماعان 50 دوللارلىق فيشكا بەرە تۇرشى، مەن ساعان سوسىن اقشالاي قايتارا سالامىن» دەپ سەندىردى. كەيىن بانكوماتىن بارىپ قاراساق، 700-اق تەڭگەسى بار ەكەن. وعان مەن نە ىستەي الامىن؟ كارتوچكاڭدى ماعان بەر دەسەم، وعان دا كونبەدى. اقىرى الداپ كەتتى.

– بوتا دا قۇمار ويىنعا قاتتى بەرىلگەن ءتارىزدى عوي...

– ول – وتە پىسىق قىز. اكىمشىلىكتە جۇمىس ىستەيدى. جەكە بيزنەسى دە بار. جاسىراتىنى جوق، تاپقانىنىڭ كوبىن كازينوعا جۇمساي دى. بالاسى دا، بايى دا – كازينو بولىپ قالا بەرەتىن ءتۇرى بار.

– ەكستراسەنستەرگە دۇعا جاساتىپ، ءبىر كەلگەن ويىنشىلاردى قايتا اينالىپ كەلە بەرەتىندەي ەتىپ دۋالاپ تاستايدى دەگەن اڭگىمە راس پا؟

– ەكستراسەنستەر ءبىر ۇستەلدەن ەكىنشى ۇستەلگە مىسىقتى سەكىرتىپ، وزدەرىنىڭ راسىمدەرىن وتكىزەتىنى تۋرالى ەستۋىم بار. سوسىن جاسىرىن كامەرانىڭ ار جاعىنان ەكستراسەنستەر ادامداردى باقىلاپ وتىرادى. كىمگە دۇعا اسەر ەتپەيدى، سونىڭ كەلەسى جولى كىرمەۋىن قاداعالايدى. ۇتىلاتىن ادام مەن ۇتىلمايتىن ادامدى تۇرلەرىنە، ىس-ارەكەت، مىنەز-قۇلقىنا قاراپ بىردەن اجىراتادى. بۇل تاعى دا وزدەرىنە ءقاۋىپتى ادامداردان الدىن الا ساقتانۋ شارالارىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الگىندە ساعان ويىنشىلاردىڭ قاسىندا وتىرۋعا تىيىم سالدى، ال بىزگە قانشا بولسا دا قاراۋعا رۇقسات. ەكستراسەنستەر سەنەن كۇدىكتەنەدى.

– اكىمقارالار مەن شەنەۋنىكتەر، جالپى، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كازينوعا كوپ كەلە مە؟

 – كازينوعا ءبىز سياقتى شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ سالاتىن 200-300 دوللارى نە ازىق بولادى؟ ءبىر كازينودا جالپى سانى 200-گە جۋىق ديلەر، اسپازشىلار، داياشىلار جۇمىس ىستەيدى. ديلەرلەر 500-600 دول لارداي السا، اسپازشى مەن داياشىلار 400 دوللارداي جالاقى الادى. ەسەپتەپ كورسەك، تەك ديلەرلەر مەن اسپازشى-داياشىلاردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ايىنا 15 ميلليون تەڭگەدەي اقشا قاجەت ەكەن. ال قاراۋىلداردىڭ جالا قىسى ءوز الدىنا ءبىر بولەك. ۇلكەن لاۋا زىمدى تۇلعالارعا ارنالعان كابينالار بولادى. وندا ويىن اۆتوماتى، كارتا ۇستەلى جانە رۋلەتكا ورنالاسقان. قاي ويىندى قالاسا، سونىمەن وينايدى. ونى كازينو ادامدارىنان باسقا ەشكىم كورمەيدى. ويىن حانانىڭ ارتىندا نەمەسە استىندا جاسى رىن اۆتوتۇراقتار ورىن تەپكەن. كولىكتەرىن دە قۇپيا ۇستايدى. ۇلكەن سومادا اقشا وينايتىنداردى ۇيىنەن الىپ كەتەتىن ويىنحا نالار دا جوق ەمەس. وتە كوپ ۇتىلعان ادامدى ۇيىنە جەتكىزىپ تاستايدى نەمەسە قوناقۇيمەن تەگىن قامتاماسىز ەتەدى. ۇرىپ-سوعىپ بولعان سوڭ، باستان سيپاعان سياقتى دۇنيە عوي. 30 مىڭ تەڭگەگە جەتەر-جەتپەس اقشانى ءبىر جارىم ساعاتقا جەتپەستەن-اق «جەلگە ۇشىردىق». مۇنداي اقشانى كوزگە دە ىلمەيتىن «شيشكالار» ءار كەلگەن سايىن كەمىندە 50 مىڭ دوللارعا «قينالماي-اق» شاشى لادى ەكەن-مىس. ءبىز پاقىر قايتار تاك سي گە قارجى تاپپاي، مارات اعادان جولپۇلعا قارىز الىپ، «الماتى قايداسىڭ» دەپ تارتىپ وتىردىق. وزىمشە كۇبىرلەپ، بار ماعانىم – قاپشاعاي، كورمەگەنىم – كازينو بولسىن دەپ كەلەمىن.

«كازينو قۇپياسىن جاريا ەتپەۋدى تالاپ ەتەدى»

ويىنقۇمارلار جىلدار بويى كازينودا جۇرسە دە، ونىڭ ىشكى قۇپيالارىنان حابارسىز بولادى. ونداعى اسپازشى، داياشى، كۇزەتشى، ديلەرلەر عانا ويىنحانا تۋراسىندا اششى اقيقاتتى ءتىس جارماي، ىشتە ساقتايدى. ءبىر كەزدەرى ديلەر بولعان ايمان ەسىمدى قىزبەن از-كەم اڭگىمەلەسىپ، ايتىلماي جۇرگەن شىندىقتىڭ بەت-پەردەسىن سىپىرۋعا تىرىستىق.

– كازينولار نەمەسە ويىن كلۋبتارى ادامداردى قالاي، قانداي جولمەن ۇستاپ تۇرۋعا ارەكەت جاسايدى؟ ىشىمدىكتەرىنە ارنايى حيميالىق قوسپا قوسادى دەيدى جۇرت. بۇل قوسپالاردان ميى زاقىمدانعان ادام كازينوعا اينالىپ كەلە بەرەتىن كورىنەدى. شارلاتانداردى الدىرىپ، تاماق پەن كيىمدەرگە دۋا جاساتادى دەگەن اڭگىمە شىندىققا جاناسىمدى ما؟

– ويىنشىلارىن جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن كازينو اندا-ساندا ۇتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاڭ اتىپ، كەش باتقانىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن تەرەزە بولمايدى. تاعامدارعا حيميكات قوسىلاتىنىنان حابارسىزبىن. دەگەنمەن شارلاتانداردىڭ قارا تاۋىق سويىپ، ونىڭ قانىمەن كارتا ۇستەلدەرىن جۋعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. تاعامدار، ىشىمدىكتەر، سۋسىندار، كارتالار – بارىنە سىعان ايەلدەر بىردەڭە وقىپ، الدەبىر راسىمدەر جاسايدى. جۇمىسشىلارىنىڭ كوستيۋمى ىشىنە وقىلعان ءجىپتى ينەمەن تىگىپ بەرەدى. دۋانىڭ كۇشى مە، شاتىرى كەتكەن كازينوشىلارعا ەم قونعانىن كورگەن ەمەسپىن. جاستار تەگىن تاماقتى ىشىپ-جەيمىن دەپ بارىپ-اق، وزدەرىنىڭ ويىن عا قالاي بايلانعاندارىن بىلمەي قالادى.

 – ويىنحانالاردىڭ ءبىر كۇندىك تابىسىن شامالاپ ايتۋعا بولا ما؟

 – جالعىز عانا ويىن ۇستەلى ءبىر كۇن ىشىندە ءوزىنىڭ ءبىر ايلىق شىعىندارىن اقتايدى. نەگىزىنەن، سەنبى، جەكسەنبى كۇندەرى تابىستى كۇرەپ تابادى.

– قانداي سالانىڭ، قاي جاس شاماسىنداعى ادامدار ساۋىقحاناعا تۇراقتى باس سۇعادى؟

– بەلگىلى كوكەلەر وزدەرىنىڭ بەت-جۇزدەرىن جاسىرۋ ءۇشىن جەكە كابينا جالدايدى، كولىكتەرىن كوزدەن تاسا اۆتوتۇراققا قويادى. دوكەيلەردىڭ تۋعان-تۋىستارى مەن بالالارى دا ۆيپ-زالدا وينايدى.

– كازينو ديلەرلەرىنە نەگىزىنەن قانداي تاپسىرمالار بەرىلەدى؟

– ەڭ باستى ماقساتىمىز – كليەنتتەردى ۇتۋ. سوسىن مۇمكىندىگىنشە سىپايى، سابىرلى بولۋعا مىندەتتىمىز. كارتانى بۇلدىرمەس ءۇشىن تىرناق وسىرۋگە تىيىم سالادى. بارىنەن دە ماڭىزدىسى – كازينو قۇپيالارىن جاريا ەتىپ، اقپارات تاراتپاۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. باسىندا ەكى اي تەگىن جۇمىس ىستەتەدى. سوسىن جۇمىس تاجىربيەسى كوپ ەڭ مىقتىلارىنا فوكۋس جاساۋدى ۇيرەتەدى. ىشىمدىك ءىشىپ وتىرعان ادامنىڭ اڭعارىمپازدىعى ناشارلايدى عوي. سول ءۇشىن ىشىمدىك تەگىن. ءتىپتى ساۋ ادامنىڭ ءوزى ديلەردىڭ كارتانى قالاي اۋىستىرعانىن بايقاماي قالادى. ەكىنشى رەت ۇتىلعان ديلەردىڭ ورنىن ودان جاقسىراق وينايتىنى الماستىرىپ وتىرادى.

– ۇلكەن سومادا، ءتىپتى ءبىر كومپانيانىڭ اقشاسىن ۇتتىرىپ، وز-وزىنە قول سالاتىندار بار دەيدى عوي.

– ءوزىم وندايدى كەزدەستىرمەدىم. الايدا ومىردەن باز كەشىپ قايتاتىن ويىنشىلار بارشىلىق. جالعىز ءۇيىن، كولىگىن، بار مۇلكىن ويىنعا سالىپ جىبەرىپ، جەر سيپاپ قالعان داردىڭ كوبىنىڭ ءومىردى باسىنان باستاۋعا كۇش-قايراتى جەتپەۋى ابدەن مۇمكىن. اۆتوكو لىك پەن ءۇيدى كەپىلدەندىرىپ، اقشا بەرەتىن وزدەرىنىڭ لومباردتارى كۇنى-تۇنى جۇمىس ىستەيدى. سول ءۇشىن ارنايى ءۇيدىڭ قۇنىن باعالاۋشىلارى بولادى. وزگە قالاداعى ۇيلەردى كورىپ قايتۋ ماقساتىندا باعالاۋشىلار تاكسيستەرمەن قامتىلعان. ولار ءۇيدىڭ باعاسىن كەمىتىپ اقشا بەرۋگە تىرىسادى. بەلگىلەنگەن از عانا مەرزىم ىشىندە ءوز ءۇيىن قايتارىپ الۋعا قارجى تاپپاعان ويىنشى اپ-ساتتە تاقىردا قالادى.

عاليا قۇدياروۆا، مەديسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

– اتا-انانىڭ، تۋعان-تۋىسىنىڭ ىقپالىمەن ماعان جىلىنا وننان استام ادام اقىل-كەڭەس الۋعا كەلەدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – جاسوسپىرىمدەر. ويىنقۇمارلىق دەرتى دۇرىس وتباسى قالىپتاسپاعان جەردە 60 پايىزدىق كورسەتكىشكە جەتەدى. كوبىنەسە اتا-انا تاربيەسىنىڭ ناشارلىعىنان بالالاردىڭ وي-تانىمى، مىنەز-قۇلقى بۇزىلادى. ويىنقۇمارلاردىڭ دەنى ۇلگى-ونەگەسى بۇرىس وتباسىلاردان شىعادى.

ازىرلەگەن ارمان اۋباكىر

"الاش ايناسى" گازەتى، 2012 جىل