قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، ت.ق. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى جۇماقىن قوجاقىن ۇلى قايرامبايەۆ 1953 جىلى قۇلجا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن قازاق كەسكىندەمەشىسى. شىعارماشىلىق جولىنداعى قولتاڭبا ەرەكشەلىگى XX عاسىردىڭ 80-90 جىلدارىندا قالىپتاسقان. ول سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنىڭ ي.ە.رەپين اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق كەسكىندەمە، ءمۇسىن جانە ساۋلەت ينستيتۋتىندا 1975-1981 جىلدار ارالىعىندا ءبىلىم الىپ، 1981 جىلدان باستاپ ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا «ستانوكتىك كەسكىندەمە» مامانداندىرۋىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ءوز شەبەرلىگىمەن ءبولىسىپ ءدارىس بەرىپ كەلەدى. 1985 جىلدان بەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى. بۇگىنگى تاڭدا ج. قايرامبايەۆ كوپتەگەن ماراپاتتارعا يە ەكەنى بەلگىلى، اتاپ ايتساق: «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى، ق ر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى، «باسپا جانە پوليگرافيا ءىسىنىڭ قايراتكەرى» قۇرمەت ءتوس بەلگىسىنىڭ يەگەرى، ق ر سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ «ۇزدىك شىعارماشىلىعى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
ەڭ العاش شىعارماشىلىققا قادام باسقان جۇمىستارىنىڭ ءبىرى - ونىڭ ي.ە.رەپين كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىندا جازىلعان «وتباسى» تاقىرىبىنداعى ديپلومدىق جۇمىسى دەۋگە بولادى (سۋرەت № 1). رەسەي حالقىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ قازاق ناقىشىن جوعالتپاي، وتباسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ساعىنىشىن وسى ديپلومدىق تۋىندىسىندا جەتكىزە بىلگەن. ناتيجەسىندە، ۇزدىگىمەن كوزگە تۇسكەن العاشقى كۇردەلى تۋىندىسى بىر-ەكى جىلدان كەيىن ديپلوم جۇمىستارىنىڭ بۇكىلوداقتىق كورمەسىنە سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنان ۇسىنىلعان 5 ديپلومدىق جۇمىستار ىشىندە بولىپ قاتىستىرىلعان ەكەن.
اتاۋلى ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە سۋرەتشى مەملەكەتتىك ەرميتاجدا رەمبراندتتىڭ اتاقتى «دانايا» تۋىندىسىنىڭ كوشىرمەسىن جاساعان. ول كوشىرمە سۋرەت ينستيتۋت قورىندا قالىپ، كەيىن ەرميتاجدا تۇرعان ءتۇپنۇسقا «داناياعا» بىرەۋ كيسلوتا شاشىپ زاقىم كەلتىرگەندە، كاسىبي قايتا جاڭارتۋشىلار ۇلى تۋىندىنى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ينستيتۋتتىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان ج. قايرامبايەۆتىڭ كوشىرمە ەڭبەگىن پايدالانعان بولىپتى. وكىنىشكە وراي، بۇل ەرەكشە جاعدايدى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى ەكەن. ق ر مەملەكەتتىك «دارىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى، تانىمال وتاندىق سۋرەتشى ب.اسەمقۇل وسىعان بايلانىستى ارنايى ماقالاسىندا بىلاي جازعان: «سۋرەتشى ج.ق. قايرامبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ول 1980ء-شى جىلدارى لەنينگراد قالاسىندا مۋزەيلىك پراكتيكا ءوتىپ جاتقان كەزى ەدى. ءوزى وقىپ بىتىرگەن ينستيتۋتتىڭ رەكتورى ەرەمەيەۆ حابارلاسىپ كەزدەسۋگە شاقىرعان. كەزدەسۋدە رەكتور ج. قايرامبايەۆقا كەزىندە «دانايانىڭ» ءدال كوشىرمەسىن جاساعانى ءۇشىن العىسىن بىلدىرگەن. ونىڭ كوشىرمەسىنىنىڭ ارقاسىندا رەستوۆراتورلاردىڭ كومەگىمەن «دانايا» ەكىنشى رەت دۇنيەگە كەلدى دەسەدى. ياعني، ج. كايرامبايەۆ «دانايانىڭ» تۋرا كەيپىن ءتۇپنۇسقاداعى كولەمىمەن الىپ كىشكەنتاي دەتالدارىنا دەيىن دالمە-دال كوشىرگەن. 33 جىل ءوتتى، ج. قايرامبايەۆتى وسى كۇنگە دەيىن ەشكىم ماراپاتتامادى، قولپاشتامادى. ونەر سىنشىلارى بۇل جايتتى بىلسە دە، ەشكىم ەشقاشان وسى وتە ماڭىزدى وقيعانى جاڭعىرتپادى. شىندىقتى جازۋ كەرەك. ايگىلى رەمبراندتىڭ «داناياسى» ەكىنشى رەت دۇنيەگە قازاق سۋرەتشىسىنىڭ ارقاسىندا كەلدى. سول ءۇشىن جۇمەكەڭنىڭ ەرەن ەڭبەگىن باعالايىق! ءبارى ءبىلسىن، الەم ەستىسىن! ول ۇلى ادام، وسىعان لايىق» [1].
ج. قايرامبايەۆ تۋىندىلارىندا اشىق، ايقىن، قانىق تۇستەردەن باس تارتىپ، تىلسىم، تەرەڭ، ءتۇپسىز دەيتىن تۇستەگى رەڭكتەرمەن تۋىنداعان تىلسىمدىققا تولى شىعارماشىلىعى سۋرەتشىنىڭ شەكسىز شەبەرلىگىن كورسەتەدى. سۋرەتشىنىڭ باستاپقىدا بەينەلەگەن تۋىندىلارىمەن كەيىنگى تۋىندىلارىن سالىستىرا كەلسەك، باستاپقىداعى ۇستاعان پوزيسياسىن جوعالتپاي، قايتا ونى تەرەڭدەتە تۇسكەن. باستاپقى كەزدە قىلقالام ىزدەرىن قالدىرىپ، كەنەپتىڭ بەتىندە مايلى بوياۋ بەدەرلەنە جازىلعان [2]. قازىردە، سول باتىل جاعىلعان بەدەرلى مايلى بوياۋ تۇستەرى ارالاسا كەلە ءبىرتۇتاستانىپ حح عاسىر مەن ححI عاسىر توعىسىنداعى زاماناۋي وزگەرىستەردەن تۋىنداعان ۇلتتىق رومانتيزم باعىتىنداعى تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلگەندەي. شىعارماشىلىق تۋىندىلارىندا الەمنىڭ سۇلۋلىعى مەن جارىققا تولى ساتتەرىن ىزدەپ تىلسىمدىقپەن تەرەڭدىككە بوي العان تۇستەر مەن فيلوسوفيالىق كومپوزيسيا ارقىلى كوركەمدەپ جەتكىزەدى.
ەلباسىمىز ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ - بولاشاققا باعدار» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كورسەكتىلگەندەي: «ۇلتتىق ءسالت-داستۇرىمىز، ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز، ادەبيەتىمىز، جورالعىلارىمىز، ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋى ءتيىس. ابايدىڭ دانالىعى، اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى، جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى، عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنى - بۇلار ءبىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر پاراسى عانا» [3]. ياعني، ەلدىڭ بولاشاعى مادەنيەت پەن تاريحتىڭ ساقتالۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل دەگەنىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى - حالىقتىق ونەردى ساقتاپ قالۋ. ءدال وسى ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستا ساقتالعان ونەردى كەسكىندەمەشى ج. قايرامبايەۆ ءوزىنىڭ كەرەمەتتەي تاريحي تۇلعالارىن سومداعان تۋىندىلارىمەن قايتا جاڭعىرتتى. ونىڭ شىعارماشىلىق تۋىندىلارى قازاق حالقى مەن وركەنيەتىنە بەرەر تاربيەسى مەن ۇلتتىق رۋحىن دەمەپ، پاتريوتتىق سەزىمىن وياتاتىن تىلسىم كۇشكە يە.
ال كەڭەستىك 1980-90 جىلدار كەزەڭىندەگى ەڭبەكتەرىن ساراپتاپ قاراعاندا كەلەسى شىعارماشىلىق تۋىندىلارىن اتاپ كەتۋگە بولادى:
1) «قارلىعاش» 1976 ج.
2) «جىلقىشى» 1976 ج.
3) «ايەل وبرازى» 1977 ج.
4) «اۆتوپورترەت» 1980 ج.
5) «وتباسى» 1983 ج.
6) «شەبەرحانادا» 1986 ج.
7) «اكە» 1986 ج.
8) «تىلدەسۋ» 1987 ج.
9) «ۇيدە» 1989 ج.
10) «جەكپە-جەك» 1989 ج.
11) «شۇبار تاۋ» 1990 ج.
سۋرەتشىنىڭ باستاپقى تۋىندىلارىنا كوز سالساق، ول رەسەي كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىندا ءبىلىم الىپ ءجۇرىپ، سول جاقتىڭ كەسكىندەمە سالىنۋ مانەرىنە ەلىكتەپ بويىنا سىڭىرگەن. ءتىپتى تۋىندىلارىندا ورىس كەسكىندەمە ونەرىنە ءتان تۇستىك بوياۋلار كەزدەسەدى: سالقىن، قاراڭعى تۇستىك رەڭكتەرمەن بەينەلەۋ ارقىلى دا ءوزىنىڭ قولتاڭباسىن ىزدەي باستاعانى بايقالادى. «جىلقىشى» (سۋرەت № 2) تۋىندىسىندا بەينەلەگەن وبرازدىڭ حاراكتەرىن تولىقتاي الىپ شىققان. بەت جۇزىندەگى قازاقىلىققا ءتان تۇستەس سان الۋان ءتۇرلى رەڭكتەر ءبىر بىرىمەن ويناسا جالعاسىپ ورنىن تاپقانداي. بۇل تۋىندىدا مايلى بوياۋدى قىلقالام ىزدەرىن انىق كورسەتۋ ارقىلى كەنەپ بەتىنە بەدەرلەنە قالدىرا جازىلۋى تىپتەن تۋىندىعا ءومىر بەرىپ تۇرعانداي. بۇل جەردە قاراڭعى تۇستەرمەن جارىق تۇستەردىڭ ءبىر بىرىنە ۇيلەسە ءوتۋى سۋرەتشىنىڭ كاسىپتىك شىڭىن كورسەتەدى.
1980 - 1990 جىلداردى كاسىبي سۋرەتشى رەتىندە قالىپتاسۋ كەزەڭى دەپ بىلەمىز. سەبەبى سۋرەتشىنىڭ وسى «تىلدەسۋ» (سۋرەت № 4)، «كۇن باتاردا» (سۋرەت № 5)، «ابىلاي حان» (سۋرەت № 2) سياقتى تۋىندىلارى ەرەكشە اسەر بەرىپ، تاجىريبە العاننىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك كەزەڭدەگى بەلگىلى كەسكىندەمە تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلىپ، سۋرەتشىنىڭ قازاقستاننىڭ بەلگىلى تۇلعا رەتىندە ءوزىنىڭ قايتالانباس قولتاڭباسىن قالىپتاسىپ شىعارۋعا ۇلكەن سەبەپتىگىن تيگىزدى [4].
ءسويتىپ، 1991 جىلدان باستاپ، سۋرەتشى تاريحي تۇلعالاردى زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، بەتبەينەسىن سومداعان تۋىندىلارىندا تۇلعانىڭ جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ، ولاردان تەرەڭ ءمان ىزدەيدى. تۇلعانىڭ وبرازىن تولىقتاي الىپ شىعادى، بەتبەينەلىك تۋىندىلارىندا ءتۇر-تۇسىن عانا ەمەس، ونىڭ پسيحولوگياسىن، قوعامداعى ورنىن، وبرازدىڭ سيپاتىن الىپ شىعا بىلەدى. مىسالى، «ابىلاي حان» (سۋرەت № 3) تۋىندىسىندا ابىلاي حاننىڭ تۇلعاسىن بەينەلەگەن وبرازى ج. قايرامبايەۆتىڭ شىعارماشىلىعىندا ەرەكشە ورىن الدى. 1993 جىلى «ونەر» باسىلىمى ەڭ ۇزدىك قازاق باتىرىنىڭ پورترەت-پلاكاتىنا كونكۋرس جاريالايدى، 1ء-شى ورىندى بەدەلدى كوميسسيا مۇشەلەرى، تەك سۋرەتشىلەر عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تاريحشىلار، بەلگىلى مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر ج. قايرامبايەۆتىڭ جۇمىسىنا بەرەدى. ج. قايرامبايەۆتىڭ ابىلايحاننىڭ وبرازىن بەينەلەگەن پلاكاتى ميلليونداعان تيراجبەن تاراپ كەتەدى. ونىڭ بىرەۋى ەلباسىمىز ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ كابينەتىنەن ورىن تاپتى [5].
وسى «ابىلاي حان» تۋىندىسىنا كەلسەك، سۋرەتشى تۇستىك رەڭكتەر ارقىلى ابىلاي حاننىڭ وبرازىن الىپ شىققانداي. قازاق تۇسىنىگىندەگى كوك ءتۇس - ءوسۋدىڭ، ءونۋدىڭ، كوك ءتاڭىرىنىڭ بەلگىسى. وسىمدىكتەر الەمىنىڭ نەگىزگى رەڭى جاسىل ءتۇستى دە كوك دەپ بىلگەن [2]. بۇل تۋىندىدا قارا، كوك، اق تۇستەر باسىمىراق كەلىپ كوزگە بىردەن تۇسەدى. الدىدا ايتقان تۋىندىدان ەرەكشەلىگى بۇل جەردە مايلى بوياۋ كەنەپ بەتىنە ءبىر قالىپتى جاعىلىپ جىڭىشكە قىلقالاممەن جازىلعان مانەرى - تۋىندىنى تولىقتىرىپ تۇرعانداي. بەت الپەتىنە قويۋ قوڭىرقاي ءتۇستى اق رەڭكتى تۇسپەن كونتراست ارقىلى ناعىز قازاق جەرىنىڭ بۇتىندىگىن ساقتاپ، مىقتى قارسىلاستارعا توتەپ بەرگەن، حالىقتى ءبىر ۇيىتقىداي ۇستاي بىلگەن حاننىڭ وبرازىن بەينەلەپ پاش ەتتى. سونىمەن قاتار، قازاق مادەنيەتى وكىلدەرىنە قاتىستى تەرەڭ ماعىنالى بەتبەينەلەرى حالىق كوڭىلىنەن ەرەكشە ورىن الادى: «اباي»، «ياسساۋي»، «رايىمبەك»، «كەنەسارى»، «جامبىل»، «جالايري» سىندى ەڭبەكتەردىڭ ورنى بولەك [6].
سۋرەتشى كوپتەگەن حالىقارالىق مەن رەسپۋبليكالىك دەڭگەيدەگى شىعارماشىلىق كورمەلەرگە قاتىسقان. جانە دە شىعارمالارى رەسەي، اقش، فرانسيا، تۇركمەنستان، ۆەنگريا، گەرمانيا، جاپونيا ەلدەرىندە جەكە كوللەكسيا يەلەرىنىڭ مەنشىگىندە. بۇل سۋرەتشىگە ماقتانىش بولعانىمەن، سۋرەتشىنىڭ ءىشى اشيدى، سەبەبى، رەسپۋبليكادا كوركەم شىعارما تۋىندىلاردى ءالى دە تۇسىنە بەرمەيدى، قىزىقپايدى، ءتىپتى سۋرەت ونەرى اسا باعالانبايدى. ال شەتەل ادامدارى ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى جوعارى، اسىرەسە سۋرەت ونەرىن باعالاي بىلەدى. سول سەبەپتى دە، ولار قازاقستان سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىندىلارىن ساتىپ الىپ كەتىپ جاتادى. ەۋروپا ەلىندە رەاليزمنەن باس تارتىپ ابستراكسيونيزم، كۋبيزم دەگەن سياقتى باعىتتاردا جۇمىس جاسايتىن سۋرەتشىلەر مول. ءبىراق ونەر دەگەن ءومىر سياقتى ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ارينە ءار باعىت ەرەكشەلەنىپ كەسكىندەمە ونەرى زامان اعىمىنا سايكەس جەتىلگەنىمەن، رەاليزمنىڭ ورنى بولەك، قاي زاماندا دا قۇنىن جوعالتپايتىن ونەر. وعان بىردەن ءبىر سەبەپ، كاسىبي كلاسسيكالىق رەاليزم مەن ۇلتتىق رومانتيزم باعىتىندا جۇمىس جاسايتىن سۋرەتشى ج.قايرامبايەۆتىڭ يتاليا ەلىنە جەكە كاسىپكەر، ماركو -دەگەن ميللياردەردەن شاقىرتۋ العانى. سۋرەتشى جۇماقىن قايرامبايەۆ الماتىداعى لەرمونتوۆ اتىنداعى ورىس دراما تەاترىندا جەكە سۋرەت كورمەسىن وتكىزگەن كەزدە، يتالياندىق كاسىپكەر سول ساتتە الماتىدا بولىپ، كورمەنىڭ اشىلۋىنا قاتىسىپ شىعارماشىلىعىن باعامداپ-بايقاپ، ءبىزدىڭ سۋرەتشىمىزدى بىرنەشە جىلدان كەيىن ەلىنە شاقىرادى. ريم بۇگىندە تولىقتاي جوعالتىپ العان كونە ونەرىن قايتا ىزدەپ، ونى قايتا جانداندىرۋعا كىرىسە باستاعان سياقتى. كاسىپكەر سۋرەتشىلەردى تمد ەلدەرىنەن، ياعني تەك قازاكستاننان ەمەس، تاجىكستان، تۇركمەنستان، بەلارۋس، قىرعىز رەسپۋبليكاسى سياقتى رەاليزم باعىتىندا جۇمىس جاسايتىن سۋرەتشىلەردە شاقىرتۋ العان. سۋرەتشى قايرامبايەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا، ماركو مىرزانىڭ ءۇيى ۇلكەن ءبىر سارايداي، ونىڭ ءبىرىنشى قاباتى سۋرەت گالەرەياسى. ول جەردە ميكەلاندجەللو مەن لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ ءتۇپنۇسقالىق تۋىندىلارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل ءبىر كەرەمەت ەمەسپە، ول كاسىپكەردىڭ سۋرەت ونەرىنە دەگەن قۇرمەتى دەپ بىلۋگە بولادى. ءتىپتى، رەسەيدە دە كەسكىندەمە ونەرى جاقسى قالىپتاسىپ، تاجىريبەسى مول، عاسىرلاپ كەلە جاتقان كەسكىندەمە ونەرىن قولداۋشىلارى دا كوپ [7].
مىسالعا، ترەتياكوۆ، مامونتوۆ سياقتى اۋقاتتى ادامدار ورىس بەينەلەۋ ونەرىنە بۇتىندەي مۋزەيلەر اشقان. بۇگىندە ترەتياكوۆ گالەرەياسىندا قازىرگى سۋرەتشىلەردىڭ ءبىر عانا تۋىندىسى ءىلىنۋدىڭ ءوزى ولجا. ەندى بۇل ءوز ەلىندە، ەلىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن وسى شىعارماشىلىق تۋىندىلارى ارقىلى ساقتاپ، بولاشاق ۇرپاققا ونەر جولى ارقىلى جەتكىزىپ وتىرعان سۋرەتشىلەردى قولداپ وتىرعان كاسىپكەرلەردى ايتىپ جاتقانىم بەكەر ەمەس. ءدال وسىلاي نەگە ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپكەرلەر ونەردى قولدامايدى ەكەن؟ - دەگەن سۇراق مازالايدى. ءبىزدىڭ وتاندىق سۋرەتشىلەردى قولداپ، قازاق ونەر مادەنيەتىن الەمگە تانىتساق ەلىمىزگە دەگەن ماقتانىش ەمەس پە.
قورىتا كەلە ايتقاندا، ج.ق. قايرامبايەۆتىڭ حح عاسىر سوڭىنداعى العاشقى تۋىندىلارىنىڭ ەرەكشەلىگى كاسىبي سۋرەتشى رەتىندە قالىپتاسۋعا، ءوزىنىڭ قايتالانباس قولتاڭباسىن شىڭداۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. ءسويتىپ، تاۋەلسىزدىك كەزەڭدەگى بەلگىلى كەسكىندەمە تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلىپ، سۋرەتشى قازاقستاننىڭ بەلگىلى تۇلعا رەتىندە قالىپتاسىپ شىعۋعا ىقپال بولدى. قازىرگى كەزدە ج.قايرامبايەۆتى زاماناۋي قازاقستانداعى كلاسسيكالىق اكادەميزم ءداستۇرى بويىنشا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن ستانوكتىك كەسكىندەمە سۋرەتشى-قايراتكەر دەپ بىلەمىز.
ا. ورىنعالي قىزى
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى
ءقازۇوا 2-كۋرس ماگيسترانتى
